Tổng quan luận án

Công trình "Thích ứng với biến đổi khí hậu của nông dân khu vực miền Trung" được tác giả Đỗ Tất Thiên thực hiện dưới sự hướng dẫn khoa học của GS. Phạm Thành Nghị, bảo vệ năm 2018 tại Học viện Khoa học Xã hội thuộc Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam, chuyên ngành Tâm lý học (mã số: 9310401).

Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu

Biến đổi khí hậu được xác định là thách thức lớn đối với nhân loại, gây tác động tiêu cực đến môi trường tự nhiên và toàn bộ hệ thống kinh tế - xã hội. Việt Nam là một trong những quốc gia chịu tổn thất nặng nề do đường bờ biển dài, nền kinh tế phụ thuộc nhiều vào nông nghiệp và mức độ phát triển kinh tế khu vực nông thôn còn thấp. Trong 15 năm (tính đến thời điểm nghiên cứu), các hiện tượng thiên tai cực đoan tại Việt Nam đã làm chết và mất tích hơn 10.711 người, thiệt hại tài sản ước tính khoảng 1,5% GDP mỗi năm; số liệu trích dẫn từ Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) giai đoạn 1989 - 2011 cho thấy trung bình mỗi năm thiên tai cướp đi sinh mạng của 567 người và gây tổn thất 1,9 tỷ USD theo sức mua GDP.

Khu vực miền Trung là địa bàn gánh chịu hậu quả nặng nề từ các hiện tượng thời tiết cực đoan, đặc biệt là đối tượng nông dân - những người trực tiếp sản xuất nông nghiệp và sinh kế gắn liền với điều kiện thời tiết. Khoảng trống nghiên cứu được luận án chỉ ra là: trong khi các ngành khoa học như Kinh tế học, Xã hội học, Địa lý, Nông nghiệp đã tiếp cận vấn đề thích ứng với biến đổi khí hậu, thì chuyên ngành Tâm lý học tại Việt Nam hầu như chưa có công trình nghiên cứu hệ thống về sự thích ứng tâm lý của nông dân trước các biến đổi của môi trường tự nhiên. Các nghiên cứu tâm lý học trước đây chỉ tập trung vào thích ứng với hoạt động học tập, thích ứng nghề nghiệp - lao động hoặc thích ứng môi trường văn hóa - xã hội. Đặc biệt, việc tiếp cận thích ứng dưới góc nhìn của Tâm lý học hoạt động để làm rõ các cấu thành nhận thức, động cơ, phương thức hoạt động và đánh giá hiệu quả hành vi thích ứng của nông dân trước bão lũ bất thường vẫn còn thiếu hụt số liệu thực nghiệm.

Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu

  • Mục đích nghiên cứu: Nghiên cứu lý luận và thực trạng thích ứng tâm lý với biến đổi khí hậu của nông dân khu vực miền Trung, làm rõ các yếu tố ảnh hưởng đến thực trạng; trên cơ sở đó đề xuất các biện pháp tác động tâm lý nhằm nâng cao khả năng thích ứng với biến đổi khí hậu cho nông dân tại địa bàn khảo sát.
  • Nhiệm vụ nghiên cứu:
    1. Tổng quan tình hình nghiên cứu về thích ứng tâm lý và thích ứng tâm lý với biến đổi khí hậu của nông dân.
    2. Xây dựng cơ sở lý luận về thích ứng tâm lý với biến đổi khí hậu của nông dân.
    3. Phân tích thực trạng thích ứng tâm lý với biến đổi khí hậu của nông dân khu vực miền Trung và các yếu tố ảnh hưởng đến thực trạng.
    4. Đề xuất một số biện pháp tác động nhằm nâng cao khả năng thích ứng tâm lý với biến đổi khí hậu cho nông dân khu vực miền Trung.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

  • Đối tượng nghiên cứu: Mức độ và biểu hiện thích ứng tâm lý với biến đổi khí hậu của nông dân.
  • Giới hạn về nội dung: Luận án không nghiên cứu toàn bộ các biểu hiện của biến đổi khí hậu mà tập trung vào biểu hiện thời tiết cực đoan cụ thể là hiện tượng bão, lũ bất thường. Thích ứng tâm lý được khảo sát theo quy trình hoạt động gồm: nhận thức vấn đề, động cơ thúc đẩy thay đổi phương thức hành động, thực hiện phương thức hành động mới và đánh giá kết quả. Các yếu tố ảnh hưởng được giới hạn ở trình độ học vấn của chủ thể và mức độ phối hợp với những người xung quanh kết hợp tận dụng các nguồn lực hỗ trợ.
  • Giới hạn về khách thể:
    • Khách thể nghiên cứu chính: 381 nông dân trực tiếp tham gia sản xuất và sinh sống tại địa phương.
    • Khách thể nghiên cứu bổ trợ: Cán bộ quản lý làm công tác phòng ngừa và giảm nhẹ rủi ro thiên tai thuộc các Sở, Ban, ngành cấp tỉnh, huyện và xã.
  • Giới hạn về địa bàn: Một số xã ven biển thuộc 4 huyện của 2 tỉnh miền Trung gồm huyện Tuy Phước, huyện Phù Mỹ (tỉnh Bình Định) và huyện Sơn Tịnh, huyện Bình Sơn (tỉnh Quảng Ngãi).
  • Thời gian nghiên cứu: Dữ liệu và tiến trình nghiên cứu được triển khai từ năm 2014 đến năm 2017.

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Luận án tiến hành tổng quan các công trình nghiên cứu theo hai trục chính: nghiên cứu về thích ứng tâm lý nói chung và nghiên cứu về thích ứng với biến đổi khí hậu của người nông dân.

Hướng nghiên cứu Các tác giả và công trình tiêu biểu được điểm luận Trọng tâm nội dung đã công bố
Thích ứng tâm lý với hoạt động học tập (Quốc tế) Volgina T. (1992); Piskun (2011); Yao-Ming Wu (2000); Đại học Tomsk (1970); ĐHSP Baku; Bernard H.W. (1954); Arkoff A. (1968). Yếu tố ảnh hưởng (trí tuệ, lứa tuổi, giới tính, quản lý lớp học), rèn luyện kỹ năng thư viện, chỉ dẫn sư phạm và tiêu chí sức khỏe tinh thần.
Thích ứng tâm lý với hoạt động học tập (Việt Nam) Vũ Thị Nho (1994-1995); Phan Quốc Lâm (2000); Vũ Thị Kiều Trang (2016); Đỗ Mạnh Tôn (1996); Lê Ngọc Lan (2002); Nguyễn Thạc (2003); Đỗ Thị Thanh Mai (2009); Đặng Thị Lan (2009); Nguyễn Thị Út Sáu (2013); Mã Ngọc Thể (2016). Thực trạng thích ứng của học sinh tiểu học, mầm non, học viên quân sự và sinh viên đại học theo học chế tín chỉ; phân tích cấu trúc nhận thức - thái độ - hành vi.
Thích ứng tâm lý với nghề nghiệp và lao động Ermolaeva E. (1969); N. (1973); Peter Creed, Tracy Fallon và Michelle Hood (2009); Pankova T.A.; Serbacov A.; Boston Univ.; Shcheglova S.; Volannen M.; Nguyễn Xuân Thức (1992); Dương Thị Nga (2012); Nguyễn Văn Hộ (2000); Dương Thị Thanh Thanh (2013); Nguyễn Thị Thanh Nga (2015); Nguyễn Thị Hiền (2015); Trần Thu Hương (2015). Chỉ số thích ứng nghề nghiệp khách quan - chủ quan; năng lực thích ứng của giáo viên, giảng viên trẻ, nhân viên công tác xã hội và sinh viên cao đẳng sư phạm.
Thích ứng tâm lý với môi trường văn hóa - xã hội Oberg K. (1960); Christina Matschke và Kai Sassenberg (2010); Camille Brisset et al. (2010); Won Hee Jun et al. (2014); Vũ Dũng (2010); Lê Minh Thiện; Đỗ Thị Lệ Hằng; Nguyễn Văn Hồng (2012). Khái niệm sốc văn hóa; thích ứng của người di cư, phụ nữ kết hôn quốc tế (chương trình can thiệp PAIP); thích ứng của nhóm xã hội yếu thế và dân tái định cư thủy điện Sơn La.
Thích ứng với biến đổi khí hậu dưới góc độ Xã hội học và Kinh tế học Kathleen Carlson và Sabrina McCormick (2015); Dumenu và Obeng (2016); Bellemare và Marc A. (2017); Shaffril et al. (2017); Y. (2013); Tas Thamo et al. (2015); Keeragala Arachchib L. (2015); Tek B Sapkota (2015); Madan Mohan Dey et al. (2016). Tính dễ bị tổn thương xã hội, vốn xã hội, mô hình kinh tế nông hộ, phân tích chi phí - lợi ích trong chăn nuôi và ngành thủy sản trước tác động của lũ lụt và suy thoái đất.
Thích ứng với biến đổi khí hậu dưới góc độ Tâm lý học Naresh Chandra Sahu và Diptimayee Mishra (2012); Ayansina Ayanlade et al. (2016); Sourabh Kumar Dubey et al. (2016); Gebreyesus Brhane Tesfahunegn et al. (2016). Nhận thức và hành vi ứng phó của nông dân tại Ấn Độ (huyện ven biển bang Orissa dùng mô hình logit; đồng bằng Sundarban), Tây Nam Nigeria (67% nhận thức tiêu cực về cây trồng, vật nuôi), và Bắc Ethiopia (93% xác định phá rừng là nguyên nhân).

Khoảng trống luận án lựa chọn giải quyết

Tổng quan tài liệu cho thấy các nghiên cứu về thích ứng tâm lý trước đây phần lớn tập trung vào môi trường xã hội (học tập, nghề nghiệp, di cư, tái định cư), rất ít công trình khảo sát sự thích ứng của con người trước sự biến đổi của môi trường tự nhiên. Các công trình nghiên cứu biến đổi khí hậu tại Việt Nam chủ yếu đứng trên giác độ kinh tế, kỹ thuật canh tác hoặc chính sách xã hội. Luận án của Đỗ Tất Thiên giải quyết khoảng trống này bằng cách xác lập khung lý thuyết Tâm lý học hoạt động để phân tích thực nghiệm sự thích ứng tâm lý của nông dân trước bão lũ bất thường, xem xét thích ứng như một cấu thành tâm lý mới bao gồm: nhận thức, động cơ, phương thức hành động và đánh giá kết quả.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý thuyết và khung phân tích

Luận án điểm luận các trường phái tâm lý học về thích ứng:

  • Tâm lý học chức năng (H. Spencer, W. James): Coi tâm lý và ý thức là công cụ thực hiện chức năng thích ứng của cơ thể với môi trường; nhấn mạnh vai trò của tự ý thức.
  • Phân tâm học (S. Freud, C. Jung, E. Erikson): Giải thích thích ứng dựa trên cấu trúc nhân cách (cái nó, cái tôi, cái siêu tôi) và các cơ chế phòng vệ nhằm lập lại cân bằng nội tâm.
  • Tâm lý học hành vi (J. Watson, E. Tolman, A. Bandura, M.J. Mahoney, B.F. Skinner): Tiếp cận thích ứng qua công thức kích thích - phản ứng ($S - R$), nhấn mạnh bản chất của thích ứng là quá trình học tập hành vi và xử lý tri giác, tư duy.
  • Tâm lý học nhân văn (A. Maslow, C. Rogers): Coi thích ứng là sự nỗ lực hiện thực hóa tiềm năng cá nhân và hệ thống nhu cầu theo thứ bậc.
  • Tâm lý học nhận thức (J. Piaget): Giải thích thích ứng là sự cân bằng giữa hai quá trình đồng hóa (assimilation) và điều ứng (accommodation).
  • Tâm lý học hoạt động (L. Vygotsky, A.N. Leontiev): Đây là khung lý thuyết và phương pháp luận chủ đạo của luận án. Thích ứng tâm lý ở con người vượt ra khỏi giới hạn thích nghi sinh học, là quá trình chủ thể tích cực thay đổi hoạt động sống để đáp ứng điều kiện sống mới.

Luận án xác định thích ứng tâm lý với biến đổi khí hậu của nông dân là một năng lực trí tuệ, một cấu thành tâm lý mới được hình thành và biểu hiện qua chu trình hoạt động gồm 4 thành tố:

  1. Cấu thành nhận thức: Nhận thức về biểu hiện bão lũ bất thường; nhận thức về hậu quả; tự nhận thức khả năng chống đỡ của bản thân; nhận thức về các cách thức chống đỡ.
  2. Cấu thành động cơ: Hệ thống nhu cầu, mục tiêu và xúc cảm thúc đẩy cá nhân thực hiện hành động ứng phó.
  3. Cấu thành phương thức hoạt động: Sự thay đổi hành vi và biện pháp thực tế trong trồng trọt, chăn nuôi, duy trì sinh hoạt, bảo vệ nhà cửa/tài sản, và chuẩn bị an toàn cho bản thân/gia đình.
  4. Cấu thành đánh giá hiệu quả: Sự xem xét, điều chỉnh kết quả của việc áp dụng phương thức hoạt động mới so với mục tiêu đề ra.

Phương pháp nghiên cứu

Luận án phối hợp các phương pháp nghiên cứu định tính và định lượng:

  • Phương pháp nghiên cứu văn bản, tài liệu: Phân tích các chủ trương, nghị quyết của Đảng, chính sách của Nhà nước về biến đổi khí hậu và các lý thuyết tâm lý học liên quan.
  • Phương pháp khảo sát bằng bảng hỏi: Công cụ đo lường chính gồm hệ thống câu hỏi tương ứng với các cấu thành tâm lý và các biến số ảnh hưởng. Thang đo được kiểm định độ tin cậy bằng hệ số Cronbach's Alpha trên mẫu 381 nông dân.
  • Phương pháp phỏng vấn: Phỏng vấn sâu nông dân và cán bộ quản lý phụ trách công tác phòng chống, giảm nhẹ thiên tai tại địa phương để thu thập dữ liệu định tính.
  • Phương pháp quan sát: Quan sát thực tế phương thức sản xuất, gia cố nhà cửa và hoạt động chuẩn bị ứng phó bão lũ của nông dân tại địa bàn nghiên cứu.
  • Phương pháp phân tích chân dung tâm lý điển hình: Đi sâu mô tả chi tiết 2 trường hợp nông dân cụ thể (Trường hợp 1 và Trường hợp 2) nhằm minh họa sinh động các mức độ thích ứng tâm lý trên thực tế.
  • Phương pháp xử lý thống kê: Sử dụng phần mềm thống kê để tính điểm trung bình (ĐTB), độ lệch chuẩn, kiểm định sai biệt ($t$-test, ANOVA), phân tích tương quan và hồi quy nhằm đánh giá các yếu tố ảnh hưởng.

Nguồn dữ liệu

  • Dữ liệu khảo sát định lượng từ 381 người nông dân tại 4 huyện ven biển: Tuy Phước, Phù Mỹ (Bình Định), Sơn Tịnh, Bình Sơn (Quảng Ngãi).
  • Dữ liệu phỏng vấn bổ trợ từ cán bộ chuyên trách tại các Sở, Ban, ngành, cấp huyện, xã và thôn ở hai tỉnh nghiên cứu.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu về thích ứng với biến đổi khí hậu của người nông dân

Chương 1 hệ thống hóa các công trình nghiên cứu trong và ngoài nước theo 3 mảng thích ứng tâm lý cơ bản (học tập, nghề nghiệp, văn hóa - xã hội) và các nghiên cứu về thích ứng với biến đổi khí hậu dưới các góc độ Xã hội học, Kinh tế học, Tâm lý học. Tác giả chỉ ra rằng các nghiên cứu trong nước về biến đổi khí hậu chưa đi sâu vào cơ chế tâm lý hoạt động của người nông dân, từ đó khẳng định việc tiếp cận thích ứng tâm lý như một hoạt động gồm nhận thức, động cơ, phương thức hành động và đánh giá hiệu quả là hướng đi cần thiết để bổ sung khoảng trống khoa học.

Chương 2: Cơ sở lý luận về thích ứng với biến đổi khí hậu của nông dân

Chương này tập trung xác lập hệ thống khái niệm công cụ:

  • Khái niệm thích ứng: Phân biệt thích ứng xã hội - tâm lý ở con người với thích nghi sinh vật; xác định thích ứng là năng lực biến đổi đời sống tâm lý và hệ thống hành vi nhằm đáp ứng điều kiện sống và hoạt động mới.
  • Khái niệm biến đổi khí hậu và bão lũ bất thường: Phân tích các đặc trưng thiên tai tại miền Trung Việt Nam.
  • Khái niệm nông dân và đặc điểm tâm lý: Phân tích tâm lý gắn bó với đất đai, tính kinh nghiệm, thói quen sản xuất và sự nhạy cảm trước rủi ro thiên tai.
  • Khung cấu trúc thích ứng tâm lý: Mô hình hóa chu trình 4 thành tố (nhận thức, động cơ, phương thức hoạt động, đánh giá kết quả) dựa trên lý thuyết hoạt động của A.N. Leontiev.

Chương 3: Tổ chức và phương pháp nghiên cứu

Chương 3 trình bày chi tiết quy trình tổ chức thực nghiệm từ năm 2014 đến 2017 tại 4 huyện thuộc tỉnh Bình Định và Quảng Ngãi. Tác giả mô tả cơ cấu mẫu 381 nông dân theo giới tính, độ tuổi, trình độ học vấn, kinh nghiệm sản xuất và khu vực sinh sống. Chương này công bố kết quả kiểm định độ tin cậy của bảng hỏi (hệ số Cronbach's Alpha đạt chuẩn độ tin cậy học thuật), đồng thời thiết lập các tiêu chí, thang điểm đánh giá mức độ thích ứng (các mức Yếu, Trung bình, Khá, Tốt) phục vụ cho việc xử lý số liệu ở chương sau.

Chương 4: Kết quả nghiên cứu thực tiễn về thích ứng với biến đổi khí hậu của nông dân

Chương 4 là chương thực nghiệm trọng tâm, trình bày các kết quả định lượng và định tính:

  1. Thực trạng mức độ thích ứng chung: Mức độ thích ứng chung với bão lũ bất thường của nông dân khu vực miền Trung chưa cao. Trong các thành tố cấu thành, thành tố Động cơ đạt điểm cao nhất, kế tiếp là thành tố Nhận thức (cả hai đều xếp ở mức Khá); thành tố Phương thức hoạt động mới và Đánh giá hiệu quả có điểm số thấp nhất (dao động ở mức Trung bình).
  2. Thực trạng theo từng cấu thành:
    • Nhận thức: Nông dân nhận thức rõ về biểu hiện và hậu quả tiêu cực của bão lũ, nhưng khả năng tự nhận thức về năng lực chống đỡ và việc tìm kiếm các giải pháp kỹ thuật mới còn hạn chế.
    • Động cơ: Động cơ bảo vệ tính mạng gia đình và bảo vệ tài sản, nguồn sống là động lực thúc đẩy mạnh mẽ nhất.
    • Thay đổi phương thức hoạt động: Khảo sát chi tiết trên 5 lĩnh vực hoạt động:
      • Hoạt động trồng trọt: Chuyển đổi mùa vụ, lựa chọn giống cây trồng chịu úng ngập.
      • Hoạt động chăn nuôi: Gia cố chuồng trại, di dời gia súc gia cầm lên vùng cao, dự trữ thức ăn.
      • Hoạt động duy trì sinh hoạt: Dự trữ lương thực, nước sạch, thuốc men y tế.
      • Giữ an toàn nhà cửa và tài sản: Chằng chống mái nhà, kê cao vật dụng sinh hoạt.
      • Chuẩn bị cho bản thân và gia đình: Theo dõi dự báo thời tiết, trang bị áo phao, phương tiện di chuyển.
    • Hiệu quả của sự thay đổi: Đa số nông dân đánh giá sự thay đổi phương thức hoạt động chỉ mang lại hiệu quả ngắn hạn, tính bền vững chưa cao.
  3. Các yếu tố ảnh hưởng:
    • Mức độ phối hợp với xung quanh và tận dụng nguồn lực: Tương quan thuận rõ rệt với mức độ thích ứng; nông dân có sự phối hợp tốt với cộng đồng và tiếp cận được các nguồn lực hỗ trợ từ chính quyền/đoàn thể có khả năng thích ứng cao hơn.
    • Trình độ học vấn: Có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê về mức độ thích ứng giữa các nhóm nông dân có trình độ học vấn khác nhau (nhóm có trình độ THPT, trung cấp/cao đẳng/đại học đạt điểm nhận thức và hành động thích ứng cao hơn nhóm tiểu học/THCS).
  4. Phân tích chân dung tâm lý điển hình:
    • Trường hợp 1: Minh họa mẫu nông dân điển hình có mức độ nhận thức và động cơ tốt nhưng gặp khó khăn về nguồn lực tài chính và kỹ thuật nên mức độ thay đổi phương thức hoạt động chỉ ở mức trung bình.
    • Trường hợp 2: Minh họa mẫu nông dân có tính chủ động cao, kết hợp tốt kinh nghiệm truyền thống với việc tiếp thu tập huấn kỹ thuật, tích cực phối hợp cộng đồng, đạt mức độ thích ứng tốt.
  5. Biện pháp đề xuất: Đưa ra 3 nhóm biện pháp tác động tâm lý - xã hội nhằm cải thiện năng lực thích ứng của nông dân.

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp về mặt lý luận

  • Luận án vận dụng thành công lý thuyết Tâm lý học hoạt động vào việc nghiên cứu hiện tượng thích ứng với biến đổi khí hậu của người nông dân tại Việt Nam.
  • Xác định hệ thống khái niệm công cụ, chuẩn hóa khái niệm "thích ứng tâm lý với biến đổi khí hậu của nông dân", xem đây là một năng lực trí tuệ - một cấu thành tâm lý mới được hình thành qua hoạt động trải nghiệm thực tiễn.
  • Xây dựng và kiểm định mô hình cấu trúc thích ứng tâm lý gồm 4 thành phần: hoạt động nhận thức, hệ thống động cơ thúc đẩy, hệ thống hành động thay đổi phương thức hoạt động và đánh giá hiệu quả của sự thay đổi.

Đóng góp về mặt thực tiễn

  • Cung cấp bức tranh thực trạng về mức độ thích ứng với bão lũ bất thường của 381 nông dân tại 4 huyện ven biển thuộc tỉnh Bình Định và Quảng Ngãi giai đoạn 2014 - 2017.
  • Phát hiện sự lệch pha giữa động cơ/nhận thức (mức Khá) và hành động thực tế (mức thấp/Trung bình) trong việc thay đổi phương thức sản xuất nông nghiệp trước bão lũ.
  • Xác định vai trò chi phối của hai yếu tố cá nhân và xã hội: trình độ học vấn và năng lực phối hợp cộng đồng/tận dụng nguồn lực hỗ trợ đối với mức độ thích ứng tâm lý.
  • Xây dựng hệ thống tiêu chí và bộ công cụ bảng hỏi chuẩn hóa phục vụ việc đánh giá khả năng thích ứng tâm lý của cư dân nông thôn trước thiên tai.

Kiến nghị và giải pháp đề xuất

Luận án đề xuất 3 nhóm biện pháp cụ thể:

  1. Nhóm biện pháp nâng cao nhận thức: Tăng cường tuyên truyền, phổ biến thông tin dự báo khí tượng thủy văn bằng hình thức trực quan, dễ hiểu; tổ chức các lớp tập huấn kỹ thuật giúp nông dân nhận biết chính xác dấu hiệu và hậu quả của bão lũ bất thường.
  2. Nhóm biện pháp nâng cao mức độ thay đổi phương thức hành động: Hướng dẫn quy trình chuyển đổi cơ cấu cây trồng, vật nuôi phù hợp với vùng ngập lũ; hỗ trợ kỹ thuật chằng chống nhà cửa an toàn; tập huấn kỹ năng chuẩn bị hậu cần sinh hoạt và tự cứu hộ cho gia đình.
  3. Nhóm biện pháp nâng cao mức độ phối hợp và tận dụng nguồn lực: Củng cố mạng lưới tương trợ xóm thôn, tổ đội sản xuất; thiết lập cơ chế thông tin hai chiều giữa chính quyền địa phương và nông dân; tạo điều kiện thuận lợi để người dân tiếp cận các nguồn vốn tín dụng ưu đãi và chính sách hỗ trợ rủi ro thiên tai.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

  • Hạn chế về nội dung: Luận án chỉ tập trung vào biểu hiện thời tiết cực đoan cụ thể là bão, lũ bất thường; chưa bao quát toàn diện các biểu hiện khác của biến đổi khí hậu như hạn hán kéo dài, xâm nhập mặn, sạt lở bờ sông bờ biển hay nước biển dâng.
  • Hạn chế về địa bàn: Khảo sát thực nghiệm mới dừng lại ở 4 huyện ven biển thuộc 2 tỉnh duyên hải Nam Trung Bộ (Bình Định và Quảng Ngãi), chưa mở rộng ra các tỉnh Bắc Trung Bộ hoặc các vùng sinh thái đặc thù khác như Tây Nguyên, Đồng bằng sông Cửu Long.
  • Hạn chế về yếu tố ảnh hưởng: Đề tài mới kiểm tra tác động của trình độ học vấn và mức độ phối hợp nguồn lực, chưa đi sâu phân tích toàn diện các yếu tố tâm lý chiều sâu khác như niềm tin tôn giáo, đặc điểm nhân cách, mức độ lo âu xã hội (SAD) hoặc các yếu tố kinh tế hộ gia đình quy mô lớn.
  • Hướng nghiên cứu tiếp: Mở rộng nghiên cứu thích ứng tâm lý đối với các dạng hình thiên tai khác do biến đổi khí hậu; mở rộng địa bàn khảo sát so sánh liên vùng; tiến hành các nghiên cứu thực nghiệm tác động can thiệp tâm lý chuyên sâu trên các nhóm nông dân dễ bị tổn thương.

Giá trị tham khảo

  • Đối với nghiên cứu sinh và học viên chuyên ngành Tâm lý học, Xã hội học: Cung cấp khung lý thuyết mẫu mực về việc ứng dụng Tâm lý học hoạt động vào nghiên cứu các vấn đề phi truyền thống (môi trường, biến đổi khí hậu, sinh thái học hành vi); tài liệu tham khảo giá trị về phương pháp xây dựng thang đo và xử lý dữ liệu tâm lý học thực nghiệm.
  • Đối với giảng viên và cơ sở đào tạo: Là học liệu chuyên khảo phục vụ giảng dạy các học phần Tâm lý học xã hội, Tâm lý học lao động, Tâm lý học môi trường và Phương pháp nghiên cứu khoa học xã hội.
  • Đối với các nhà hoạch định chính sách và cơ quan quản lý: Cung cấp cơ sở khoa học tâm lý để Ban chỉ huy Phòng chống thiên tai và Tìm kiếm cứu nạn, Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn các tỉnh miền Trung thiết kế tài liệu truyền thông, chương trình tập huấn nâng cao năng lực cộng đồng sát hợp với đặc điểm tâm lý tiếp nhận của nông dân.

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án tiếp cận nghiên cứu thích ứng tâm lý của nông dân dựa trên khung lý thuyết nào?

Luận án lấy khung lý thuyết của trường phái Tâm lý học hoạt động (do L. Vygotsky khởi xướng và A.N. Leontiev phát triển) làm cơ sở phương pháp luận chủ đạo. Theo đó, thích ứng tâm lý không chỉ là phản xạ thích nghi sinh học mà là một năng lực trí tuệ, một cấu thành tâm lý mới được hình thành thông qua chu trình hoạt động gồm 4 thành tố: nhận thức, động cơ, thay đổi phương thức hoạt động và đánh giá hiệu quả.

2. Khách thể và địa bàn khảo sát thực nghiệm của đề tài được lựa chọn như thế nào?

Đề tài khảo sát chính thức trên 381 nông dân trực tiếp tham gia sản xuất tại một số xã ven biển thuộc 4 huyện của 2 tỉnh miền Trung: huyện Tuy Phước và huyện Phù Mỹ (tỉnh Bình Định); huyện Sơn Tịnh và huyện Bình Sơn (tỉnh Quảng Ngãi). Ngoài ra, tác giả phỏng vấn bổ trợ đội ngũ cán bộ quản lý phụ trách công tác phòng chống thiên tai tại các địa phương này.

3. Kết quả khảo sát thực trạng chỉ ra điểm hạn chế lớn nhất trong thích ứng của nông dân là gì?

Kết quả nghiên cứu thực tiễn cho thấy thành tố Động cơ và Nhận thức của nông dân đạt mức Khá, tuy nhiên thành tố Thay đổi phương thức hoạt động mới lại đạt mức thấp nhất trong các thành tố cấu thành (ở mức Trung bình). Nông dân có động cơ bảo vệ bản thân và nhận thức rõ hiểm họa bão lũ nhưng còn lúng túng, hạn chế trong việc chuyển đổi kỹ thuật canh tác, chăn nuôi và áp dụng các biện pháp ứng phó mang tính dài hạn.

4. Những yếu tố nào được chứng minh có ảnh hưởng đến khả năng thích ứng tâm lý của nông dân trong luận án?

Luận án chỉ ra hai yếu tố có ảnh hưởng rõ rệt: (1) Mức độ phối hợp với mọi người xung quanh và tận dụng các nguồn lực hỗ trợ từ cộng đồng, chính quyền; (2) Trình độ học vấn của người nông dân (những nông dân có trình độ học vấn cao hơn thể hiện nhận thức và kỹ năng thay đổi hành động thích ứng tốt hơn).

Kết luận

Luận án tiến sĩ "Thích ứng với biến đổi khí hậu của nông dân khu vực miền Trung" của tác giả Đỗ Tất Thiên là công trình nghiên cứu chuyên khảo thuộc chuyên ngành Tâm lý học, làm rõ bản chất thích ứng tâm lý của người nông dân trước hiện tượng bão lũ bất thường dưới lăng kính Tâm lý học hoạt động. Thông qua khảo sát thực nghiệm trên 381 nông dân tại Bình Định và Quảng Ngãi, công trình đã định lượng hóa các thành tố nhận thức, động cơ, hành vi và chỉ ra khoảng cách giữa nhận thức với khả năng thay đổi phương thức sản xuất thực tế. Các phát hiện thực tiễn và 3 nhóm giải pháp do luận án đề xuất là tài liệu tham khảo khoa học có giá trị cho công tác hoạch định chính sách, đào tạo kỹ năng và nâng cao năng lực chống chịu thiên tai cho cộng đồng cư dân ven biển miền Trung.