CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VỀ THÍCH ỨNG VỚI BIẾN ĐỔI KHÍ HẬU CỦA NGƯỜI NÔNG DÂN 1. Những nghiên cứu về thích ứng tâm lý 1. Những nghiên cứu về thích ứng tâm lý ở nước ngoài Vào những năm 50, 60 của thế kỷ XX, thích ứng trong tâm lý được nhiều nhà Tâm lý học trên thế giới quan tâm nghiên cứu như: Mỹ, Đức, Anh. đặc biệt là các nhà Tâm lý học Liên Xô.
Những nghiên cứu này có thể được chia thành ba hướng nghiên cứu chính: hướng nghiên cứu thích ứng với hoạt động học tập hướng nghiên cứu thích ứng với nghề nghiệp và lao động hướng nghiên cứu thích ứng với môi trường văn hóa, xã hội. a) Hướng nghiên cứu thích ứng tâm lý với hoạt động học tập Nghiên cứu về thích ứng với hoạt động học tập, các tác giả chủ yếu tập trung làm rõ lý luận, thực trạng của việc thích ứng, các yếu ảnh hưởng đến việc thích ứng và đề xuất một số biện pháp nhằm giúp người học thích ứng tốt hơn với hoạt động học tập. Hướng nghiên cứu nhằm chỉ ra các yếu tố ảnh hưởng đến khả năng thích ứng với hoạt động học tập thường tập trung vào nghiên cứu ảnh hưởng của văn hóa, của gia đình, mối quan hệ bạn bè, tình cảm, trí tuệ, hoạt động giảng dạy của giáo viên. Có thể kể đến một số nghiên cứu tiêu biểu theo hướng này như: “Sự thích ứng của sinh viên với hoạt động học tập trong nhà trường sư phạm: những khó khăn, các vấn đề và con đường giải quyết chúng” của tác giả Volgina T.
Nghiên cứu đã chỉ ra các yếu tố ảnh hưởng đến quá trình thích ứng là: Nguồn gốc xuất thân, lứa tuổi và giới tính [135, tr. Piskun (2011 , khi nghiên cứu về: “Ảnh hưởng của những đặc điểm trí tuệ đến sự thích ứng với hoạt động học của sinh viên trường đại học kỹ thuật” trên sinh viên năm thứ nhất các trường đại học kỹ thuật đã cho rằng, khó khăn trong quá trình thích ứng của sinh viên với hoạt động học tập không chỉ liên quan đến xúc cảm, tình cảm hay môi trường giao tiếp mà nó còn liên quan đến những hạn chế trong sự phát triển trí tuệ, đặc biệt liên quan đến tư duy lôgic, không gian và kỹ thuật 124, tr. Nghiên 8 cứu của Yao-Ming WU (Đại học Quốc gia Đài Loan năm 2000 trên học sinh tiểu học khu vực Pingtung về ảnh hưởng của việc quản lý lớp học tới sự thích ứng học tập của người học cho kết quả: Có mối quan hệ tích cực giữa việc quản lý lớp học của giáo viên với sự thích ứng học tập của học sinh; có sự trái ngược về cách quản lý lớp học của giáo viên dạy nhóm học sinh điểm kém và nhóm học sinh điểm cao [140, tr. Các nghiên cứu theo hướng này đã chỉ ra khá nhiều yếu tố ảnh hưởng đến thích ứng với hoạt động học tập của người học.
Mỗi nghiên cứu đều tập trung phân tích một vài yếu tố ảnh hưởng cùng với sự phân tích sâu sắc những ảnh hưởng của các yếu tố đó trên những trường hợp cụ thể. Đây là cơ sở quan trọng để tác động nhằm nâng cao chất lượng dạy và học. Tuy nhiên, mỗi tác giả chỉ đề cập một đến hai yếu tố, chưa có công trình nào nghiên cứu một tổ hợp gồm nhiều yếu tố để chỉ ra thứ bậc ảnh hưởng để từ đó có biện pháp tác động dài hạn, hệ thống. Hướng nghiên cứu thực trạng thích ứng với hoạt động học tập và đưa ra các biện pháp tác động nhằm giúp người học thích ứng tốt hơn với việc học có thể kể đến một số công trình nghiên cứu tiêu biểu như: nghiên cứu thực trạng kĩ năng học tập của SV của Trường Đại học Tomsk (Liên Xô, 1970).
Các tác giả đã tiến hành giảng dạy sáu chuyên đề (2tiết/chuyên đề) cho SV biết: cách nghe và nghe bài giảng trên lớp, cách sử dụng giáo trình và tài liệu tham khảo, cách chuẩn bị một đề cương xêmina… Việc tổ chức dạy học cho SV theo các chuyên đề kết hợp giảng bài, thảo luận tập thể và tham gia rèn luyện kỹ năng thực hành có hướng dẫn của GV đã đem lại kết quả tốt, trong một thời gian ngắn SV đã thay đổi phương pháp học và đạt kết quả cao hơn. Một công trình khác của trường ĐHSP BaCu (Adecbaidan - Liên Xô) nghiên cứu thực trạng kĩ năng làm việc ở thư viện của SV năm thứ hai. Kết quả nghiên cứu chỉ ra: để giúp SV thích ứng được với kỹ năng làm việc ở thư viện, các nhà nghiên cứu đã hướng dẫn cho họ nắm vững cấu trúc thư mục, cách lựa chọn sách để đọc và cách tìm sách tại thư viện [Dẫn theo 50, tr. Dựa vào kết quả nghiên cứu thực trạng để đưa ra những biện pháp tác nhằm giúp người học thích ứng tốt hơn với hoạt động học tập là hướng nghiên cứu hay.
Tuy nhiên, những biện pháp do các nhà nghiên cứu đưa ra còn thiếu tính hệ thống và chưa dựa trên các yếu tố ảnh hưởng để đề xuất cũng là điểm yếu của những nghiên cứu này. Hướng nghiên cứu thích ứng với hoạt động học tập về mặt lý luận có thể kể 9 đến một số nghiên cứu tiêu biểu như: Harold W.Bernard trong tác phẩm “Tâm lý học về học tập và giảng dạy” (1954) đã đưa ra những chỉ dẫn cơ bản dành cho giáo viên khi gặp phải những người học gặp khó khăn về thích ứng học tập như: 1. Thường xuyên khen; 2. Cụ thể hoá bài học 3.
Thường xuyên luyện tập và lặp lại thông tin; 4. Nhấn mạnh vào những điểm: đúng giờ giấc, sạch sẽ, sức khoẻ để người học ứng dụng vào thực tiễn; 5. Ra những chỉ thị và mệnh lệnh rõ ràng; 7. Học đọc và học toán phải nhấn mạnh vài tình huống hằng ngày.
Thí dụ phải giản dị và rõ ràng; 8. Cố gắng tận dụng khả năng của người học ở các lĩnh vực khác nhau; 9. Xếp loại học tập cần căn cứ vào sự phát triển cá nhân hơn là thành tích học tập; 10. Ứng dụng việc học vào công việc đơn giản trong cuộc sống thực [88, tr.
Hay, ABE Arkoff trong tác phẩm “Thích ứng và sức khỏe tinh thần” đã chỉ ra sự thích ứng nói chung bao gồm các chỉ số sau: Hạnh phúc, sự hài lòng, lòng tự trọng, sự phát triển cá nhân, sự trưởng thành cá nhân, sự hội nhập cá nhân, khả năng tiếp xúc với môi trường, sự độc lập với môi trường [85, tr. Điều đáng tiếc ở những nghiên cứu này là chỉ mới dừng lại ở việc chỉ báo về mặt lý luận, chưa có con số thống kê cụ thể. Trong khi trên thực tế, nghiên cứu lý luận và thống kê thực trạng trên cơ sở lý luận phải có mối liên hệ chặt chẽ với nhau. Nếu những kết quả nghiên cứu với sự kiểm định của thống kê sẽ có giá trị khoa học và là minh chứng thuyết phục hơn.
b) Hướng nghiên cứu thích ứng tâm lý với nghề nghiệp và lao động Thích ứng nghề nghiệp là quá trình thay đổi của cá nhân để đáp ứng yêu cầu về nhận thức, thái độ và kỹ năng nghề nghiệp. Các tác giả nghiên cứu về thích ứng với hoạt động nghề nghiệp trên thế giới và trong nước thường tập trung vào đối tượng người học trong quá trình thích ứng nghề tại trường học và của người lao động tại các cơ quan, đơn vị sản xuất, kinh doanh. Hướng nghiên cứu thích ứng với hoạt động nghề nghiệp của người học trong quá trình thích ứng nghề tại trường học có thể kể đến các nghiên cứu tiêu biểu như: nghiên cứu “Đặc điểm của sự thích ứng xã hội và nghề nghiệp của người sinh viên tốt nghiệp trường sư phạm” ở Liên Xô (cũ (1969), tác giả E. Ermolaeva đã đưa ra bốn chỉ số khách quan (Chất lượng công việc Trình độ tay nghề; Uy tín của cá nhân trong tập thể; Sự tuân thủ kỷ luật lao động) và ba chỉ số chủ quan (Thái độ hài lòng với công việc Điều kiện làm việc; Mối quan hệ với người khác trong tập thể) 10 của sự thích ứng nghề nghiệp [Dẫn theo 55, tr.
Hay nghiên cứu “thích ứng nghề nghiệp của sinh viên Đại học Kim loại - Mỏ” (1973) của tác giả N. Kết quả nghiên cứu đã khẳng định: “thích ứng nghề nghiệp là một quá trình phức tạp và nhiều mặt. Thích ứng nhanh hay chậm đối với việc học tập và thực hành nghề nghiệp ở trường Đại học có tương quan rất lớn với kết quả học tập” [Dẫn theo 55, tr. Ở một khía cạnh khác, các tác giả Peter Creed, Tracy Fallon và Michelle Hood thuộc trường Đại học Griffith Australia đã có công trình nghiên cứu về “Mối quan hệ giữa thích ứng nghề và mối quan tâm về nghề trong giới trẻ” (2009).
Họ đã tiến hành nghiên cứu 245 sinh viên năm thứ nhất về các mối quan tâm về nghề nghiệp, sự thích ứng nghề, xu hướng về nghề, Kết quả nghiên cứu đã chỉ ra rằng: Thích ứng nghề có mối quan hệ bên trong và có thể bị ảnh hưởng bởi những nhân tố đầu tiên (kê hoạch xây dựng nghề, khám phá nghề, xu hướng nghề, sự quyết định nghề,…. Những nhân tố thích ứng nghề có mối quan hệ nội hàm và bị ảnh hưởng bởi nhiều nhân tố khác,… [121, tr. Nhìn chung, những nghiên cứu về thích ứng nghề của người học trong quá trình thích ứng nghề tại trường học đã được các nhà nghiên cứu phân tích dưới nhiều góc độ từ lý luận, thực trạng, yếu tố ảnh hưởng đến biện pháp tác động nhằm giúp người học thích ứng nghề tốt hơn tại trường học. Tuy nhiên, thích ứng nghề là cả một quá trình lâu dài từ khi tìm hiểu, chọn nghề, học nghề, thực hành nghề… Do vậy, nếu có những nghiên cứu tiếp sau để chỉ ra mối tương quan giữa việc thích ứng nghề tại trường học và khi đã tham gia lao động thực tế thì sẽ đưa ra nhìn nhận xuyên suốt, đa chiều và thuyết phục hơn.
Hướng nghiên cứu thích ứng với hoạt động nghề nghiệp tại các cơ quan, đơn vị sản xuất, kinh doanh có thể kể đến các nghiên cứu tiêu biểu như: Tác giả Pankova Tachiana Anna Tonnepna với đề tài: “Thích ứng tâm lý nghề nghiệp của các chuyên gia trẻ” đã nghiên cứu trí tuệ xã hội như là yếu tố thích ứng tâm lý xã hội của một chuyên gia trẻ. Hiệu quả thích ứng tâm lý xã hội của chuyên gia trẻ theo các tiêu chí bên trong có liên quan chặt chẽ với trình độ trí tuệ xúc cảm bên trong và trình độ trí tuệ xúc cảm liên nhân cách (ứng xử, quan hệ. Dẫn theo 25, tr. nghiên cứu “Sự thích ứng nghề nghiệp của người thầy giáo”.