Luận văn thạc sĩ hay nghiên cứu tác động của all trans retinoic acid lên sự biểu hiện các gen trong con đường tín hiệu egf và jak stat của tế bào gốc ung thư dạ dày

Nghiên cứu tác động của all trans retinoic acid lên sự biểu hiện gen trong con đường tín hiệu EGF và JAK-STAT của tế bào gốc ung thư dạ dày.

• Tác giả: Mai Văn Linh
• Người hướng dẫn: Ts. Nguyễn Phú Hùng
• Trường học: Trường Đại học Khoa học - Đại học Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Công nghệ Sinh học
• Đề tài: Nghiên cứu tác động của all trans retinoic acid lên sự biểu hiện các gen trong con đường tín hiệu EGF và JAK/STAT của tế bào gốc ung thư dạ dày
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Thái Nguyên

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 1.1. Tổng quan về ung thư và ung thư dạ dày
• 1.1.1. Khái quát về ung thư và tế bào gốc ung thư
• 1.1.1.1. Lịch sử, khái niệm, phân loại ung thư
• 2. MỞ ĐẦU
• 3. TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 4. VẬT LIỆU VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 5. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 6. KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về tác động của all trans retinoic acid trong ung thư dạ dày

Nghiên cứu về all trans retinoic acid (ATRA) đã chỉ ra rằng chất này có khả năng điều chỉnh sự phát triển và biệt hóa của tế bào. Đặc biệt, ATRA có tác động mạnh mẽ đến các tế bào gốc ung thư dạ dày, nơi mà sự biểu hiện gen trong các con đường tín hiệu EGF và JAK/STAT đóng vai trò quan trọng trong sự phát triển của khối u. Việc hiểu rõ tác động của ATRA có thể mở ra hướng đi mới trong điều trị ung thư dạ dày.

1.1. Khái quát về ung thư dạ dày và tế bào gốc

Ung thư dạ dày là một trong những loại ung thư phổ biến nhất, với sự hiện diện của tế bào gốc ung thư đóng vai trò quan trọng trong sự phát triển và tái phát của bệnh. Các tế bào này có khả năng tự làm mới và kháng lại các phương pháp điều trị thông thường.

1.2. Tác động của ATRA lên tế bào gốc ung thư

ATRA đã được chứng minh là có khả năng ức chế sự phát triển của tế bào gốc ung thư thông qua việc điều chỉnh sự biểu hiện của các gen trong con đường tín hiệu EGF và JAK/STAT, từ đó làm giảm khả năng kháng thuốc của tế bào.

II. Vấn đề và thách thức trong nghiên cứu tác động của ATRA

Mặc dù ATRA có tiềm năng lớn trong điều trị ung thư dạ dày, nhưng vẫn còn nhiều thách thức trong việc hiểu rõ cơ chế tác động của nó. Các nghiên cứu hiện tại chưa đủ để xác định chính xác cách mà ATRA ảnh hưởng đến biểu hiện gen trong các con đường tín hiệu EGF và JAK/STAT.

2.1. Thiếu hiểu biết về cơ chế tác động của ATRA

Nhiều nghiên cứu vẫn chưa làm rõ được cơ chế phân tử mà ATRA tác động lên các tế bào gốc ung thư, dẫn đến việc khó khăn trong việc phát triển các liệu pháp điều trị hiệu quả.

2.2. Khó khăn trong việc ứng dụng lâm sàng

Việc chuyển giao các kết quả nghiên cứu từ phòng thí nghiệm sang ứng dụng lâm sàng gặp nhiều khó khăn do sự phức tạp trong cơ chế hoạt động của ATRA và sự đa dạng của các loại tế bào ung thư.

III. Phương pháp nghiên cứu tác động của ATRA lên biểu hiện gen

Nghiên cứu sử dụng các phương pháp hiện đại như nuôi cấy tế bào 3D và phân tích Realtime PCR để đánh giá tác động của ATRA lên sự biểu hiện của các gen trong con đường tín hiệu EGF và JAK/STAT. Những phương pháp này cho phép theo dõi chính xác sự thay đổi trong biểu hiện gen khi tế bào gốc ung thư tiếp xúc với ATRA.

3.1. Nuôi cấy tế bào 3D để hình thành tumorsphere

Phương pháp nuôi cấy tế bào 3D giúp tạo ra môi trường gần gũi với điều kiện sinh lý của khối u, từ đó cho phép nghiên cứu tác động của ATRA một cách chính xác hơn.

3.2. Phân tích sự biểu hiện gen bằng Realtime PCR

Realtime PCR được sử dụng để xác định mức độ biểu hiện của các gen trong con đường tín hiệu EGF và JAK/STAT, giúp đánh giá tác động của ATRA một cách định lượng.

IV. Kết quả nghiên cứu về tác động của ATRA lên biểu hiện gen

Kết quả nghiên cứu cho thấy ATRA có tác động rõ rệt đến sự biểu hiện của các gen trong con đường tín hiệu EGF và JAK/STAT. Cụ thể, ATRA đã ức chế sự biểu hiện của một số gen chủ chốt, từ đó làm giảm khả năng phát triển của tế bào gốc ung thư dạ dày.

4.1. ATRA ức chế biểu hiện gen trong tín hiệu EGF

Nghiên cứu chỉ ra rằng ATRA làm giảm sự biểu hiện của các gen như EGFR và GAB2, từ đó ảnh hưởng đến khả năng phát triển của tế bào ung thư.

4.2. ATRA ảnh hưởng đến con đường tín hiệu JAK STAT

ATRA cũng cho thấy tác động ức chế lên các gen trong con đường JAK/STAT, đặc biệt là STAT1 và STAT3, điều này có thể làm giảm khả năng sống sót của tế bào gốc ung thư.

V. Kết luận và triển vọng nghiên cứu trong tương lai

Nghiên cứu về tác động của ATRA lên biểu hiện gen trong tín hiệu EGF và JAK/STAT mở ra nhiều triển vọng trong điều trị ung thư dạ dày. Việc hiểu rõ hơn về cơ chế tác động của ATRA có thể giúp phát triển các liệu pháp điều trị hiệu quả hơn cho bệnh nhân.

5.1. Tương lai của nghiên cứu ATRA trong điều trị ung thư

Nghiên cứu tiếp theo cần tập trung vào việc xác định các cơ chế phân tử cụ thể mà ATRA tác động lên tế bào gốc ung thư, từ đó phát triển các liệu pháp điều trị nhắm mục tiêu.

5.2. Ứng dụng lâm sàng của ATRA

ATRA có thể trở thành một phần quan trọng trong phác đồ điều trị ung thư dạ dày, đặc biệt là trong việc điều trị các tế bào gốc ung thư kháng thuốc.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Theo báo cáo của Tổ chức Y tế Thế giới, ung thư dạ dày là gánh nặng y tế toàn cầu với 1.033.701 ca mắc mới và 782.685 trường hợp tử vong hàng năm, đứng thứ 5 về tỷ lệ mắc và thứ 3 về tỷ lệ tử vong do ung thư. Khu vực châu Á chiếm tới 74,5% tổng số ca mắc mới toàn cầu. Tại Việt Nam, căn bệnh này xếp thứ 10 thế giới với tỷ lệ hiện mắc là 15,9 ca trên 100.000 dân, trong đó tỷ lệ chuẩn hóa theo tuổi ở nam giới lên tới 23,3 trên 100.000 dân. Thách thức lớn nhất trong điều trị lâm sàng hiện nay là hiện tượng kháng hóa xạ trị và tái phát khối u, bắt nguồn trực tiếp từ hoạt động của quần thể tế bào gốc ung thư dạ dày mang các dấu ấn phân tử đặc trưng như CD44, ALDH và Lgr5.

Đề tài tập trung giải quyết bài toán can thiệp trúng đích vào cơ chế sinh học phân tử của tế bào gốc ung thư thông qua việc đánh giá tác động của hoạt chất All-trans retinoic acid. Mục tiêu cụ thể là xác định sự thay đổi mức độ biểu hiện phiên mã của 9 gen thuộc con đường tín hiệu EGF và 6 gen thuộc con đường tín hiệu JAK/STAT, đồng thời làm rõ sự biến đổi hình thái của các khối cầu tế bào 3D.

Nghiên cứu được triển khai tại Phòng Thí nghiệm Y sinh thuộc Trường Đại học Khoa học – Đại học Thái Nguyên trong giai đoạn từ tháng 05/2018 đến tháng 06/2019, nhận tài trợ từ đề tài khoa học cấp Bộ mã số B2017-TNA-48. Kết quả thu được mang ý nghĩa khoa học và thực tiễn sâu sắc, xác lập dữ liệu định lượng về khả năng ức chế đến 50% biểu hiện của các oncogene chủ chốt, mở ra tiềm năng ứng dụng dẫn xuất vitamin A trong phác đồ điều trị bổ trợ nhắm trúng đích tế bào gốc ung thư.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng trên nền tảng thuyết tế bào gốc ung thư, lý thuyết dẫn truyền tín hiệu thụ thể bề mặt và cơ chế điều hòa biểu hiện gen bởi phối tử nhân. Quần thể tế bào gốc ung thư dạ dày có nguồn gốc từ tế bào gốc mô dạ dày hoặc tế bào gốc tủy xương biệt hóa sai lệch do viêm mạn tính, đặc biệt là dưới tác động của vi khuẩn Helicobacter pylori vốn liên quan tới khoảng 63% ca bệnh thể không tâm vị. Tế bào gốc ung thư sở hữu khả năng tự làm mới vô hạn, biệt hóa đa dòng và đề kháng mạnh mẽ với các tác nhân gây độc tế bào.

Con đường tín hiệu thụ thể yếu tố tăng trưởng biểu bì đóng vai trò trung tâm trong việc kích hoạt mạng lưới kinase nội bào điều hòa sự tăng sinh, di căn và ức chế quá trình chết theo chương trình. Song song đó, trục tín hiệu JAK/STAT trực tiếp chuyển hóa tín hiệu từ các cytokine gây viêm như IL-6 và protein CagA của vi khuẩn thành phản ứng phiên mã nhân tế bào. Khi các yếu tố phiên mã STAT3 và STAT1 bị phosphoryl hóa liên tục, chúng thúc đẩy quá trình sinh mạch và ức chế miễn dịch dịch thể. Hoạt chất All-trans retinoic acid là chất chuyển hóa có hoạt tính sinh học của vitamin A, hoạt động như một phối tử gắn kết vào phức hợp dị nhị phân RAR/RXR để điều hòa các yếu tố đáp ứng acid retinoic trên promoter của gen đích, từ đó tái lập trình biệt hóa và thúc đẩy tế bào ung thư đi vào chu trình apoptosis.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng dòng tế bào ung thư dạ dày người MKN45 được cung cấp bởi Viện Sức khỏe và Nghiên cứu Y học Quốc gia Pháp. Quy trình thực nghiệm chia thành hai pha: nuôi cấy tăng sinh 2D với 100.000 tế bào trong bình 75 cm2 sử dụng môi trường RPMI 1640 bổ sung 10% huyết thanh bò, sau đó cấy chuyển sang mô hình nuôi cấy 3D không bám dính với mật độ 2.000 tế bào trên mỗi giếng 3,8 cm2 trong môi trường DMEM/F12 chứa 20 ng/ml EGF, 20 ng/ml FGF và 5 µg/ml insulin để biệt dưỡng hình thành các khối cầu tế bào giàu tính chất gốc.

Sau 5 ngày nuôi cấy 3D, các tumorsphere được xử lý bằng hoạt chất All-trans retinoic acid ở nồng độ tối ưu 5 µM trong thời gian 48 giờ, đối chứng song song với mẫu bổ sung DMSO 0,01%. RNA tổng số được tách chiết bằng hóa chất Trizol, kiểm tra độ tinh sạch trên máy đo quang phổ NanoDrop đạt tỷ lệ hấp thụ A260/A280 lý tưởng từ 1,91 đến 1,98 với nồng độ từ 168,6 đến 188,3 ng/µl.

Phân tích định lượng biểu hiện gen được thực hiện qua kỹ thuật Realtime PCR sử dụng hóa chất phát huỳnh quang SYBR Green và hệ mồi đặc hiệu với lượng khuôn 20 ng cDNA trên mỗi phản ứng thể tích 20 µl. Mức độ thay đổi biểu hiện được tính toán theo phương pháp 2^(-ΔΔCt). Thí nghiệm tiến hành với cỡ mẫu n = 3 lần lặp độc lập cho mỗi nhóm can thiệp. Dữ liệu được xử lý bằng phần mềm SPSS phiên bản 16.0, áp dụng kiểm định phi tham số Mann-Whitney nhằm đảm bảo tính chính xác và độ tin cậy thống kê cao nhất cho cỡ mẫu sinh học quy mô nhỏ mà không phụ thuộc vào phân phối chuẩn.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thực nghiệm cho thấy sau 5 ngày nuôi cấy 3D, các tế bào MKN45 phát triển thành các khối cầu tế bào lơ lửng có đường kính dao động từ 100 đến 300 µm, chứa trung bình từ 100 đến 200 tế bào đơn. Dưới tác động của All-trans retinoic acid 5 µM trong 48 giờ, các tumorsphere bị giảm đáng kể về kích thước, biến dạng cấu trúc hình học và có hiện tượng phân rã hoàn toàn thành các tế bào đơn lẻ rải rác.

Phân tích mức độ phiên mã con đường tín hiệu EGF ghi nhận sự suy giảm biểu hiện rõ rệt ở 4 gen chủ chốt so với nhóm đối chứng với độ tin cậy p < 0,05: gen tiếp hợp GAB2 giảm khoảng 50% lượng mRNA, gen thành phần lỗ màng nhân NUP62 giảm khoảng 50%, gen kinase RPS6KA5 giảm khoảng 30% và thụ thể bề mặt EGFR giảm khoảng 20%. Các gen CBL, EPS8, BCAR1, NCK2 và SHC1 không ghi nhận sự thay đổi có ý nghĩa thống kê.

Đối với con đường tín hiệu JAK/STAT, hoạt chất All-trans retinoic acid ức chế mạnh mẽ các gen truyền tin quan trọng: lượng mRNA của gen phiên mã STAT3 giảm khoảng 40%, gen STAT1 giảm khoảng 15%, gen protein tiếp hợp GAB1 giảm khoảng 30% và proto-oncogene SRC cũng ghi nhận sự sụt giảm biểu hiện đáng kể. Ngược lại, mức độ phiên mã của gen phosphatase PPP2CA duy trì ổn định không đổi so với đối chứng.

Thảo luận kết quả

Các kết quả định lượng được trực quan hóa qua hệ thống biểu đồ cột biểu diễn mức độ biểu hiện mRNA tương đối kèm thanh sai số chuẩn, kết hợp bảng đối chiếu giá trị p phân tích từ kiểm định Mann-Whitney. Hiện tượng teo nhỏ và tan rã của các tumorsphere minh chứng cho việc hoạt chất can thiệp trực tiếp vào đặc tính bám dính và khả năng tự làm mới của tế bào gốc ung thư.

Sự suy giảm đồng thời 50% biểu hiện của gen GAB2 và 20% của EGFR làm đứt gãy chuỗi truyền tín hiệu xuôi dòng từ màng tế bào. GAB2 vốn là protein tiếp hợp liên kết các thụ thể tyrosine kinase với các enzyme điều hòa nội bào; sự ức chế gen này làm triệt tiêu các tín hiệu sinh tồn và tăng sinh không kiểm soát. Tương tự, sự sụt giảm 50% lượng mRNA của NUP62 hạn chế hoạt động vận chuyển các phức hợp phân tử qua màng nhân, góp phần thúc đẩy tế bào thoát khỏi trạng thái gốc để bước vào quá trình biệt hóa.

Đặc biệt, việc ức chế 40% mức độ biểu hiện của STAT3 mang ý nghĩa quyết định trong việc khống chế vi môi trường khối u. STAT3 là nhân tố trung tâm thúc đẩy phản ứng viêm mạn tính và bảo vệ tế bào ung thư khỏi quá trình chết rụng. Khi STAT3 và STAT1 đồng thời bị ức chế, các cơ chế kháng apoptosis bị vô hiệu hóa, tạo điều kiện kích hoạt lại con đường tự sát của tế bào. Kết quả này hoàn toàn tương đồng với các công bố quốc tế về vai trò điều hòa phân tử của nhóm retinoid, khẳng định tính khả thi của việc sử dụng hoạt chất này nhằm đảo ngược tính kháng thuốc của tế bào gốc ung thư dạ dày.

Đề xuất và khuyến nghị

Thứ nhất, các viện nghiên cứu y dược học cần khẩn trương thiết lập quy trình thử nghiệm kết hợp All-trans retinoic acid ở nồng độ thấp từ 2 đến 5 µM với các hóa chất điều trị chuẩn như Cisplatin hoặc 5-Fluorouracil. Mục tiêu hướng tới là nâng cao hiệu suất tiêu diệt tế bào gốc ung thư thêm 25% đến 35% trong giai đoạn 2026-2027, giúp giảm liều lượng thuốc hóa trị độc hại và hạn chế tác dụng phụ toàn thân trên người bệnh.

Thứ hai, nhóm nghiên cứu tại các trường đại học chuyên ngành công nghệ sinh học nên mở rộng triển khai thử nghiệm in vivo trên mô hình chuột thiếu hụt miễn dịch mang khối u ghép dị loài trong vòng 12 đến 18 tháng tới. Mục tiêu cụ thể là kiểm chứng sự suy giảm thể tích khối u thực tế đạt tối thiểu 40% và đánh giá dược động học cũng như độ an toàn của hoạt chất trong môi trường cơ thể sống hoàn chỉnh.

Thứ ba, các kỹ sư công nghệ dược phẩm cần chủ động nghiên cứu và phát triển hệ dẫn thuốc nano hướng đích bọc All-trans retinoic acid có gắn kháng thể nhận diện CD44 hoặc Lgr5 trong khung thời gian 24 tháng. Giải pháp này giúp bảo vệ hoạt chất khỏi sự thoái giáng của enzyme CYP26 nội sinh, nâng cao sinh khả dụng tại mô đích lên trên 50% và tối ưu hóa hiệu quả điều trị trúng đích.

Thứ tư, các trung tâm xét nghiệm sinh học phân tử bệnh viện nên tích hợp bộ chỉ thị biểu hiện gen GAB2, NUP62 và STAT3 vào quy trình chẩn đoán giai đoạn và tiên lượng đáp ứng điều trị cho bệnh nhân ung thư dạ dày trong vòng 1 đến 2 năm tới, hỗ trợ các bác sĩ lâm sàng xây dựng phác đồ cá thể hóa chính xác.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nghiên cứu sinh và học viên cao học chuyên ngành Công nghệ Sinh học, Sinh học Ứng dụng và Sinh học Phân tử: Tài liệu cung cấp quy trình chuẩn hóa chi tiết từ kỹ thuật nuôi cấy 3D tạo tumorsphere làm giàu tế bào gốc ung thư đến phương pháp định lượng biểu hiện gen bằng Realtime PCR sử dụng thuật toán 2^(-ΔΔCt).

Bác sĩ chuyên khoa Ung bướu và Tiêu hóa: Luận văn cung cấp bằng chứng thực nghiệm về cơ chế phân tử điều hòa tính kháng thuốc của tế bào gốc ung thư, đóng vai trò cơ sở lý thuyết vững chắc để xây dựng các thử nghiệm phối hợp thuốc mới trên lâm sàng.

Các nhà khoa học và chuyên gia phát triển thuốc tại các công ty dược phẩm sinh học: Nghiên cứu mở ra hướng đi rõ ràng trong việc khai thác dẫn xuất retinoid và các phân tử nhỏ nhằm ức chế con đường truyền tín hiệu nội bào EGFR và JAK/STAT.

Giảng viên và cán bộ nghiên cứu tại các trường đại học khối khoa học tự nhiên và y dược: Đề tài là nguồn tài liệu tham khảo học thuật giá trị phục vụ công tác giảng dạy các học phần chuyên sâu về Sinh học ung thư, Tín hiệu tế bào và Công nghệ gen y tế.

Câu hỏi thường gặp

Tại sao nghiên cứu lại lựa chọn nồng độ All-trans retinoic acid 5 µM để xử lý tế bào?

Nồng độ 5 µM được xác định từ các thử nghiệm sàng lọc dải nồng độ tiền đề từ 0 đến 10 µM trên dòng tế bào MKN45. Ở ngưỡng 5 µM trong 48 giờ, hoạt chất thể hiện khả năng ức chế tăng sinh và phân rã tumorsphere tối ưu mà không gây độc cấp tính làm vỡ tế bào hàng loạt, bảo đảm chất lượng RNA thu nhận đạt độ tinh sạch cao cho các phân tích sinh học phân tử tiếp theo.

Mô hình nuôi cấy 3D tumorsphere mang lại ưu thế gì vượt trội so với nuôi cấy 2D truyền thống?

Nuôi cấy 3D trên bề mặt không bám dính kết hợp các yếu tố sinh trưởng EGF và FGF mô phỏng chính xác vi môi trường vô mạch của khối u in vivo. Phương pháp này tạo điều kiện chọn lọc và làm giàu quần thể tế bào gốc ung thư dạ dày mang các dấu ấn CD44 và Lgr5, khắc phục hoàn toàn nhược điểm mất dần đặc tính gốc của mô hình đơn lớp 2D.

Mức độ suy giảm 50% biểu hiện của gen GAB2 đóng vai trò gì trong ức chế tế bào ung thư?

GAB2 là protein tiếp hợp then chốt liên kết các thụ thể màng với chuỗi tín hiệu nội bào. Sự sụt giảm 50% lượng mRNA của GAB2 trực tiếp làm tê liệt quá trình truyền tin qua trung gian kinase, ngăn chặn sự tái lập cấu trúc khung xương tế bào và triệt tiêu khả năng xâm lấn cũng như duy trì khối u của dòng tế bào MKN45.

Tại sao All-trans retinoic acid lại ức chế đồng thời cả hai gen STAT3 và STAT1?

Trong dòng tế bào MKN45, cả STAT3 và STAT1 đều tham gia vào mạng lưới thúc đẩy sự phát triển của khối u. Khi xử lý bằng hoạt chất, mức phiên mã của STAT3 giảm 40% và STAT1 giảm 15%, giúp cắt đứt các tín hiệu viêm mạn tính và vô hiệu hóa các phân tử ức chế apoptosis như BCL2, từ đó khôi phục con đường chết theo chương trình.

Vì sao các gen CBL, EPS8 và BCAR1 không có sự thay đổi biểu hiện đáng kể dưới tác động của hoạt chất?

Sự ổn định biểu hiện của nhóm gen này chứng minh All-trans retinoic acid tác động có tính chọn lọc cao lên các nút thắt phân tử đặc hiệu thay vì gây ức chế phiên mã diện rộng không đặc hiệu. Cơ chế can thiệp tập trung chủ yếu vào các trục tín hiệu điều hòa biệt hóa và tự làm mới của tế bào gốc ung thư.

Kết luận

• Luận văn đã thiết lập thành công mô hình nuôi cấy 3D tạo tumorsphere từ dòng tế bào ung thư dạ dày MKN45 với đường kính 100 đến 300 µm, đồng thời chứng minh All-trans retinoic acid 5 µM có khả năng phá vỡ hoàn toàn cấu trúc khối cầu sau 48 giờ xử lý.
• Công trình cung cấp bằng chứng định lượng rõ ràng về sự ức chế phiên mã con đường EGF với mức suy giảm của GAB2 đạt 50%, NUP62 đạt 50%, RPS6KA5 đạt 30% và EGFR đạt 20%.
• Nghiên cứu xác lập tác động ức chế của hoạt chất lên con đường JAK/STAT thông qua việc làm giảm 40% lượng mRNA của gen phiên mã STAT3, 15% của gen STAT1 và 30% của gen tiếp hợp GAB1.
• Toàn bộ dữ liệu thực nghiệm đã làm sáng tỏ cơ chế sinh học phân tử ở cấp độ phiên mã, khẳng định vai trò của hoạt chất trong việc tái lập trình tế bào và triệt tiêu tính chất gốc của tế bào ung thư dạ dày.
• Kế hoạch tiếp theo cần tập trung mở rộng đánh giá hiệu quả trên mô hình động vật in vivo trong giai đoạn 2026-2027; cộng đồng khoa học và các cơ sở điều trị ung bướu hãy tăng cường hợp tác phát triển các hệ dẫn thuốc trúng đích ứng dụng dẫn xuất retinoid nhằm tối ưu hóa phác đồ điều trị ung thư dạ dày trong tương lai.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1. TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Tổng quan về ung thư và ung thư dạ dày 1. Khái quát về ung thư và tế bào gốc ung thư 1.

Lịch sử, khái niệm, phân loại ung thư Ung thư được miêu tả sớm nhất vào khoảng năm 1. Trong các Edwin Smith Papy có chứa mô tả về ung thư vú cũng như thủ thuật để loại bỏ các khối u vú. Hippocrates (khoảng năm 460 TCN- khoảng năm 370 TCN) đã mô tả một số loại ung thư, gọi chúng bằng thuật ngữ karkinos (carcinos) - tiếng Hy Lạp có nghĩa là ¨cua¨ hoặc ¨tôm càng¨, dựa trên đặc điểm quan sát được của khối u rắn. Hiện nay, khái niệm ung thư (cancer) được sử dụng để chỉ một nhóm bệnh liên quan đến sự phát triển bất thường của tế bào với khả năng xâm lấn hoặc lây lan (di căn) sang các bộ phận khác của cơ thể [34].

Các dấu hiệu của ung thư bao gồm: duy trì các tín hiệu tăng sinh, tránh khỏi sự ức chế sinh trưởng, chống lại quá trình chết của tế bào, nhân lên số lượng lớn tế bào, tăng cường hình thành mạch máu, xâm lấn và di căn, tái lập trình trao đổi chất và tránh sự phá hủy của hệ miễn dịch. Những thay đổi từ tế bào bình thường thành tế bào khối u chủ yếu do sự mất ổn định bộ gen, sự biểu hiện bất thường về chức năng của các gen ức chế khối u và gen gây ung thư [34]. Ung thư có thể xuất hiện ở tất cả các bộ phận khác nhau trong cơ thể. Ung thư được đặt tên theo cơ quan mà chúng bắt đầu và loại tế bào được tạo ra ngay cả khi chúng lây lan (di căn) sang các bộ phận khác của cơ thể.

Hiện nay đã thống kê được hơn 100 loại ung thư ảnh hưởng đến con người [34]. Ngoài ra ung thư được phân loại theo loại mô, bao gồm: LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 4  Carcinomas: (ung thư biểu mô) là loại ung thư bắt nguồn từ da hoặc các mô lót hay phủ các cơ quan bên trong.  Sarcomas: (ung thư mô liên kết) là loại ung thư bắt nguồn từ xương, sụn, mỡ, cơ, mạch máu hay các mô liên kết khác.  Lymphomas và leukemias: hai loại ung thư này phát sinh từ các tế bào tạo máu và có xu hướng phát triển trong các hạch bạch huyết và máu.

 Germ-cell tumor: là loại ung thư bắt nguồn từ các tế bào đa năng, thường gặp nhất là seminoma (ung thư tinh hoàn) và dysgerminoma (ung thư buồng trứng).  Blastoma: là loại ung thư có nguồn gốc từ các tế bào "tiền thân" (precursor) chưa trưởng thành hoặc phôi. Dạng ung thư này thường gặp ở trẻ nhỏ. Carcinomas (ung thư biểu mô) là loại ung thư thường gặp nhất.

Ung thư phổi, ung thư vú, ung thư đại tràng, ung thư tuyến tiền liệt và ung thư dạ dày là các bệnh ung thư có số lượng bệnh nhân mắc phải và tử vong nhiều nhất trong nhóm ung thư (WHO, 2018). Carcinomas và arcomas đa phần sẽ tạo thành các khối tế bào bất thường gọi là khối u (neoplasia), trong khi leukemias và lymphomas thường không tạo thành các khối u rắn. Tế bào gốc ung thư Tế bào gốc (Stem cells) là đơn vị phát triển chức năng tái tạo các mô và cơ quan, đóng vai trò trong cân bằng nội môi và sửa chữa sau khi bị tổn thương. Các tế bào gốc nằm ở những vị trí đặc biệt bảo vệ chúng khỏi sự hoạt động quá mức [80].

Các nghiên cứu gần đây đã chỉ ra rằng các khối u chứa các tế bào ung thư không đồng nhất về kiểu hình và chức năng [27]. Các khối u có thể bắt nguồn từ một quần thể nhỏ tế bào gốc ung thư (Cancer stem cell) có khả năng duy trì sự phát triển lâu dài của khối u, cũng như khả năng tái phát, kháng apoptosis, di căn, hóa trị và xạ trị [34]. LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 5 Tế bào gốc ung thư có các đặc điểm tương tự như các tế bào gốc thông thường bao gồm khả năng tự làm mới không giới hạn, tăng sinh và biệt hóa thành nhiều dòng. Tế bào gốc ung thư chỉ chiếm một phần nhỏ, tồn tại ở một vùng trong khối u (CSCs occupy) và thường không hoạt động trong một thời gian dài.

Các tế bào gốc ung thư có khả năng kháng lại các phương pháp điều trị ung thư thông thường như hóa trị và xạ trị vì chúng có khả năng kích hoạt các con đường liên quan đến sự phát triển, chống độc tế bào và tăng khả năng sửa chữa DNA. Hơn nữa, hóa trị và xạ trị còn có thể làm biến đổi các tế bào trong khối u, biến các tế bào không phải là tế bào gốc ung thư thành các tế bào gần giống như tế bào gốc ung thư. Các tế bào này có thể vẫn còn tồn tại sau khi điều trị hóa trị và xạ trị, chúng có thể là nguyên nhân tái phát khối u [11]. Sự tồn tại của tế bào gốc ung thư lần đầu tiên được Bonnet và Dick [10] chứng minh có ở bệnh Lơ-xê-mi cấp dòng tủy (AML) bằng cách sử dụng marker bề mặt tế bào CD34+/CD38-.

Trong những năm gần đây, các nghiên cứu đã cho thấy sự có mặt của tế bào gốc ung thư trong nhiều khối u rắn, trong đó có ung thư não, ung thư vú, ung thư đầu và cổ, ung thư thận, ung thư ruột kết, ung thư tuyến tụy, ung thư gan, khối u ác tính, ung thư phổi [11]. Những nghiên cứu in vivo gần đây đã chứng minh các khối u có nguồn gốc từ tế bào gốc ung thư. Hiện nay, các nghiên cứu đang hướng tới việc xác định các tế bào gốc ung thư bằng các marker sinh học, thông qua đó sử dụng các biện pháp điều trị nhắm đích tế bào gốc ung thư [34]. Nguyên nhân gây ung thư và tình hình ung thư hiện nay Phần lớn các bệnh ung thư, khoảng 90% - 95% các trường hợp là do đột biến gen từ ảnh hưởng của các yếu tố môi trường sống và lối sống, khoảng 5% - 10% còn lại là do yếu tố di truyền.

Các yếu tố môi trường phổ biến gây tử vong do ung thư được thống kê bao gồm: thuốc lá (25%-30%), chế độ ăn LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Theo ước tính của WHO trong năm 2018, có 18.957 trường hợp mắc ung thư, trong đó có 7 loại ung thư phổ biến nhất (chiếm 54%), bao gồm: ung thư phổi, ung thư vú, ung thư đại trực tràng, ung thư tuyến tiền liệt, ung thư dạ dày, ung thư gan và ung thư thực quản (Hình 1. Ước tính số ca mắc mới ung thư năm 2018 (Nguồn WHO) Hình 1. Ước tính số lượng tử vong do ung thư năm 2018 (Nguồn WHO) LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 7 Ở các nước châu Á, trong năm 2018, ước tính có 8.932 trường hợp mắc mới ung thư và 5.064 ca tử vong do ung thư.

Hơn 70% số lượng các các ca tử vong do ung thư tập trung ở các nước đang phát triển (Hình 1. Tổng quan về ung thư dạ dày 1. Dịch tễ học của ung thư dạ dày Ung thư dạ dày (gastric cancer hay stomach cancer) là loại ung thư phát triển đầu tiên ở mô dạ dày và di căn sang các bộ phận khác của cơ thể. Tỉ lệ mắc ung thư dạ dày đang có xu hướng giảm ở cả hai giới trên phạm vi toàn cầu.

Tuy nhiên, do sự già hóa dân số và sự gia tăng dăn số ở các nước đang phát triển nên số lượng ung thư dạ dày trên thế giới vẫn tiếp tục tăng [3]. Việt Nam có tỉ lệ mắc ung thư dạ dày (tính trên 100.000 dân số) là 15,9 (đứng thứ 10 trên thế giới) với tỉ lệ mắc theo độ tuổi ở nam là 23,3 (đứng thứ 11 trên thế giới), ở nữ là 10,2 (đứng thứ 14 trên thế giới). Ung thư dạ dày là kết quả của các tác động phức tạp giữa vật chủ và các yếu tố môi trường, trong đó đáng chú ý nhất là nhiễm Helicobacter pylori (H. pylori vào tác nhân gây ung thư nhóm I.

pylori là nguyên nhân của khoảng 63% các trường hợp ung thư dạ dày không thuộc tâm vị trên toàn thế giới. Một số yếu tố đáng chú ý khác như chế độ ăn uống và hút thuốc lá cũng ảnh hưởng tới nguy cơ mắc ung thư dạ dày. Hoocmon nội tiết tố nữ (estrogen) là một yếu tố làm giảm nguy cơ mắc ung thư dạ dày ở nữ giới, tỉ lệ mắc mới ung thư dạ dày ở phụ nữ thấp hơn nhiều so với ở nam giới [3]. Phân loại ung thư dạ dày và điều trị Tùy thuộc vào chỉ tiêu phân loại mà ung thư dạ dày có thể được chia thành nhiều loại khác nhau.

Một số hệ thống phân loại đáng chú ý như hệ thống phân loại theo vị trí (ung thư tâm vị và ung thư không thuộc tâm vị), phân loại 4 type của Borrmann [81] và Hiệp hội Ung thư Dạ dày Nhật Bản LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Hiện nay, ung thư dạ dày có xu hướng được chia làm 2 loại là ung thư tâm vị và ung thư không thuộc tâm vị. Ung thư tâm vị là ung thư trong khoảng 1cm trên đến 2 cm dưới đường nối thực quản dạ dày. Ung thư dạ dày không thuộc tâm vị gồm ung thư ở phình vị, thân vị, bờ cong lớn, bờ cong nhỏ, hang vị và môn vị.

Có sự khác nhau rất rõ trong dịch tễ, nguyên nhân gây bệnh, mô bệnh học, điều trị và tiên lượng giữa ung thư dạ dày tâm vị và ung thư dạ dày không thuộc tâm vị [61]. Ung thư dạ dày không thuộc tâm vị thường gặp hơn ở những khu vực có tỉ lệ mắc ung thư dạ dày cao, ung thư tâm vị thường gặp ở khu vực có tỉ lệ mắc ung thư dạ dày thấp. Ung thư tâm vị đã tăng đáng kể trong vòng 50 năm qua ở các nước phát triển và cả một số nước điều kiện kinh tế phát triển. Ung thư tâm vị thường là hậu quả của trào ngược dạ dày thực quản mạn tính, trong khi đó ung thư dạ dày không thuộc tâm vị có liên quan chặt chẽ tới tình trạng nhiễm H.

Tiên lượng ung thư tâm vị thường xấu hơn ung thư dạ dày không thuộc tâm vị [61]. Lauren phân loại ung thư dạ dày thành 2 thể mô bệnh học riêng biệt là thể ruột (intestinal type) và thể lan tỏa (diffuse type) (Hình 1. Thể ruột gồm những tế bào u kết dính tạo ra cấu trúc ống tuyến tương tự như tuyến ruột, đi kèm với thâm nhập tế bào viêm lan tỏa. U này thường xuất phát từ phần xa dạ dày cùng với nhiễm H.