Luận án tiến sĩ đặc điểm bệnh sốt xuất huyết dengue muỗi aedes tại một số quận huyện thuộc hà nội và hiệu lực xua aedes của tinh dầu sả tinh dầu tràm

Nghiên cứu này tập trung vào bệnh sốt xuất huyết Dengue (SXHD) và vector truyền bệnh… 172 trang · Viện Sốt Rét – Ký Sinh Trùng – Côn Trùng Trung Ương · 2024.

• Tác giả: Nguyễn Thị Vân
• Người hướng dẫn: PGS. TS Nguyễn Thị Liên Hương
• Trường học: Viện Sốt Rét – Ký Sinh Trùng – Côn Trùng Trung Ương
• Chuyên ngành: Bệnh truyền nhiễm và các bệnh nhiệt đới
• Đề tài: Đặc điểm bệnh Sốt Xuất Huyết Dengue, Muỗi Aedes tại một số quận, huyện thuộc Hà Nội và Hiệu lực xua Aedes của Tinh Dầu Sả, Tinh Dầu Tràm
• Loại tài liệu: Luận án Tiến sỹ Y học
• Năm xuất bản: 2024
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 1.1. Bệnh sốt xuất huyết Dengue
• 1.1.1. Khái niệm sốt xuất huyết Dengue
• 1.1.2. Căn nguyên gây bệnh sốt xuất huyết Dengue
• 1.1.2.1. Cấu trúc của vi rút Dengue
• 1.1.2.2. Kháng nguyên của vi rút Dengue
• 1.1.2.3. Quá trình nhân lên của vi rút Dengue
• 1.1.3. Phương thức lây truyền bệnh sốt xuất huyết Dengue
• 1.1.4. Cơ chế bệnh sinh
• 1.1.4.1. Cơ chế bệnh sinh của bệnh sốt xuất huyết Dengue
• 1.1.5. Diễn biến lâm sàng bệnh sốt xuất huyết Dengue
• 1.1.6. Véc tơ của bệnh sốt xuất huyết Dengue
• 1.1.7. Đặc điểm sinh học muỗi Aedes aegypti và Aedes albopictus
• 1.1.8. Phân bố muỗi Aedes aegypti và Aedes albopictus
• 1.1.9. Tập tính của muỗi Aedes aegypti và Aedes albopictus
• 1.1.10. Khả năng truyền bệnh sốt xuất huyết Dengue của muỗi Aedes
• 1.1.11. Phòng chống bệnh sốt xuất huyết Dengue
• 1.1.12. Tình hình sốt xuất huyết Dengue trên thế giới và Việt Nam
• 1.1.12.1. Tình hình mắc sốt xuất huyết Dengue trên thế giới
• 1.1.12.2. Tình hình mắc sốt xuất huyết Dengue ở Việt Nam
• 1.1.12.3. Tình hình mắc sốt xuất huyết Dengue tại Hà Nội
• 1.1.13. Tình hình nghiên cứu tinh dầu sả, tràm trong phòng chống bệnh sốt xuất huyết Dengue
• 1.1.13.1. Tinh dầu tràm
• 2. CHƯƠNG 2: ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Đối tượng nghiên cứu
• 2.1.1. Đối tượng nghiên cứu cho mục tiêu 1
• 2.1.2. Đối tượng nghiên cứu cho mục tiêu 2
• 2.1.3. Đối tượng nghiên cứu cho mục tiêu 3
• 2.2. Thời gian nghiên cứu
• 2.3. Địa điểm nghiên cứu
• 2.4. Phương pháp nghiên cứu
• 2.4.1. Phương pháp nghiên cứu cho mục tiêu 1
• 2.4.2. Phương pháp nghiên cứu cho mục tiêu 2
• 2.4.3. Phương pháp nghiên cứu cho mục tiêu 3
• 2.4.4. Thu thập số liệu
• 2.4.5. Mẫu phiếu thu thập số liệu
• 2.4.6. Dụng cụ điều tra, thử nghiệm trong thu thập số liệu
• 2.4.7. Phương pháp phân tích và xử lý số liệu
• 2.4.8. Phương pháp kiểm soát nhiễu và sai số trong nghiên cứu
• 2.4.9. Đạo đức trong nghiên cứu
• 2.4.10. Sơ đồ thiết kế nghiên cứu
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 3.1. Đặc điểm bệnh sốt xuất huyết Dengue ở một số quận, huyện thành phố Hà Nội (2017 – 2019)
• 3.2. Đặc điểm phân bố bệnh nhân sốt xuất huyết Dengue tại bốn quận, huyện thuộc thành phố Hà Nội (2017 – 2019)
• 3.3. Đặc điểm lâm sàng của bệnh nhân sốt xuất huyết Dengue
• 3.4. Đặc điểm cận lâm sàng bệnh sốt xuất huyết Dengue
• 3.5. Đặc điểm týp huyết thanh gây bệnh
• 3.6. Thành phần loài, phân bố muỗi Aedes aegypti và Aedes albopictus tại một số quận, huyện thuộc Hà Nội (tháng 8/2017)
• 3.7. Thành phần loài muỗi Aedes ở điểm nghiên cứu
• 3.8. Phân bố, tập tính muỗi Aedes aegypti và Aedes albopictus tại một số sinh cảnh ở thành phố Hà Nội
• 3.9. Hiệu lực xua muỗi Aedes aegypti và Aedes albopictus trưởng thành chủng phòng thí nghiệm và chủng thực địa của tinh dầu sả, tinh dầu tràm
• 3.10. Hiệu lực xua muỗi Aedes aegypti và Aedes albopictus trưởng thành của tinh dầu sả
• 3.11. Hiệu lực xua muỗi Aedes aegypti và Aedes albopictus trưởng thành của tinh dầu tràm
• 4. CHƯƠNG 4: BÀN LUẬN
• 4.1. Đặc điểm bệnh sốt xuất huyết Dengue ở một số quận, huyện thành phố Hà Nội (2017 – 2019)
• 4.2. Đặc điểm bệnh nhân sốt xuất huyết Dengue
• 4.3. Đặc điểm lâm sàng của bệnh nhân sốt xuất huyết Dengue
• 4.4. Đặc điểm cận lâm sàng bệnh sốt xuất huyết Dengue
• 4.5. Đặc điểm týp huyết thanh gây bệnh
• 4.6. Thành phần loài, phân bố muỗi Aedes aegypti và Aedes albopictus tại một số quận, huyện thuộc Hà Nội
• 4.7. Hiệu lực xua muỗi Aedes aegypti và Aedes albopictus trưởng thành chủng phòng thí nghiệm và chủng thực địa của tinh dầu sả, tinh dầu tràm
• 4.8. Hiệu lực xua muỗi Aedes aegypti và Aedes albopictus trưởng thành của tinh dầu sả
• 4.9. Hiệu lực xua muỗi Aedes aegypti và Aedes albopictus trưởng thành của tinh dầu tràm
• 4.10. Đặc điểm bệnh nhân sốt xuất huyết Dengue ở một số quận, huyện thành phố Hà Nội (2017-2019)
• 4.11. Thành phần loài, phân bố muỗi Aedes aegypti và Aedes albopictus tại một số quận, huyện thuộc Hà Nội
• 4.12. Hiệu lực xua muỗi Ae. aegypti và Ae. albopictus trưởng thành chủng phòng thí nghiệm và chủng thực địa của tinh dầu sả, tràm
• KIẾN NGHỊ
• NHỮNG ĐÓNG GÓP MỚI CỦA ĐỀ TÀI LUẬN ÁN
• NHỮNG HẠN CHẾ CỦA NGHIÊN CỨU
• DANH MỤC CÁC BÀI BÁO ĐÃ CÔNG BỐ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Nghiên Cứu Sốt Xuất Huyết Dengue Tại Hà Nội 2024

Nghiên cứu này tập trung vào bệnh sốt xuất huyết Dengue (SXHD) và vector truyền bệnh là muỗi Aedes tại địa bàn Hà Nội. SXHD là một bệnh truyền nhiễm do vi rút Dengue gây ra, với 4 týp huyết thanh khác nhau (DENV1, DENV2, DENV3, DENV4). Bệnh lây truyền qua trung gian là muỗi Aedes aegypti và Aedes albopictus. Tình hình SXHD ngày càng phức tạp, đặc biệt tại các đô thị lớn như Hà Nội, do mật độ dân số cao, tốc độ đô thị hóa nhanh và biến đổi khí hậu. Nghiên cứu này sẽ đi sâu vào đặc điểm dịch tễ học, lâm sàng của bệnh, thành phần loài muỗi truyền bệnh và đánh giá hiệu quả của các biện pháp phòng chống, đặc biệt là sử dụng tinh dầu sả và tinh dầu tràm.

1.1. Dịch Tễ Học Sốt Xuất Huyết Dengue Tổng Quan Thế Giới Việt Nam

Bệnh sốt xuất huyết Dengue đã gia tăng đáng kể trong 50 năm qua, ảnh hưởng đến hàng triệu người trên toàn cầu, đặc biệt ở các khu vực nhiệt đới và cận nhiệt đới. Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) ước tính có khoảng 50-100 triệu ca nhiễm bệnh mỗi năm. Tại Việt Nam, SXHD là một bệnh phổ biến, ghi nhận số ca mắc bệnh và tử vong đáng kể hàng năm. Năm 2017, dịch bệnh bùng phát, gây ảnh hưởng lớn đến sức khỏe cộng đồng và kinh tế. Các biện pháp phòng chống hiện tại còn nhiều hạn chế, đặc biệt là tình trạng kháng thuốc của muỗi Aedes.

1.2. Muỗi Aedes Vector Truyền Bệnh Sốt Xuất Huyết Đặc Điểm Sinh Học

Muỗi Aedes đóng vai trò trung gian trong việc lây truyền vi rút Dengue từ người bệnh sang người lành. Hai loài muỗi chính liên quan đến SXHD là Aedes aegypti và Aedes albopictus. Aedes aegypti thường sống gần khu dân cư và đẻ trứng trong các vật chứa nước nhân tạo. Aedes albopictus có phạm vi phân bố rộng hơn, bao gồm cả khu vực đô thị và nông thôn. Nghiên cứu về đặc điểm sinh học và tập tính của muỗi Aedes là rất quan trọng để xây dựng các biện pháp kiểm soát vector hiệu quả.

II. Thách Thức Phòng Chống Sốt Xuất Huyết tại Hà Nội Nghiên Cứu 2024

Hà Nội là một trong những điểm nóng về sốt xuất huyết Dengue tại Việt Nam. Tốc độ đô thị hóa nhanh, mật độ dân số cao và điều kiện vệ sinh môi trường chưa đảm bảo là những yếu tố làm tăng nguy cơ bùng phát dịch bệnh. Các biện pháp kiểm soát vector truyền thống như phun hóa chất diệt muỗi gặp nhiều khó khăn do tình trạng kháng thuốc của muỗi Aedes. Việc tìm kiếm các giải pháp phòng chống SXHD hiệu quả, an toàn và bền vững là một thách thức lớn đối với ngành y tế Hà Nội. Nghiên cứu này sẽ tập trung vào đánh giá tình hình dịch bệnh, xác định các yếu tố nguy cơ và đề xuất các biện pháp can thiệp phù hợp.

2.1. Tình Hình Dịch Tễ Học Sốt Xuất Huyết Dengue Tại Hà Nội 2017 2019

Trong giai đoạn 2017-2019, Hà Nội đã trải qua các đợt dịch sốt xuất huyết Dengue nghiêm trọng, gây áp lực lớn lên hệ thống y tế. Nghiên cứu sẽ phân tích dữ liệu dịch tễ học, bao gồm số ca mắc bệnh, phân bố theo địa lý, độ tuổi, giới tính và các yếu tố nguy cơ liên quan. Phân tích này sẽ giúp xác định các khu vực có nguy cơ cao và nhóm dân cư dễ bị tổn thương, từ đó tập trung nguồn lực và triển khai các biện pháp can thiệp hiệu quả hơn.

2.2. Kháng Thuốc Của Muỗi Aedes Mối Đe Dọa Lớn Đến Phòng Chống SXHD

Tình trạng kháng thuốc của muỗi Aedes đối với các loại hóa chất diệt muỗi thông thường là một vấn đề nghiêm trọng, làm giảm hiệu quả của các biện pháp kiểm soát vector. Nghiên cứu sẽ đánh giá mức độ kháng thuốc của muỗi Aedes tại một số khu vực ở Hà Nội, xác định các cơ chế kháng thuốc và đề xuất các giải pháp thay thế, chẳng hạn như sử dụng các loại hóa chất diệt muỗi mới hoặc áp dụng các biện pháp kiểm soát vector sinh học.

III. Cách Tinh Dầu Sả Tràm Phòng Chống Sốt Xuất Huyết Hiệu Quả Nhất

Nghiên cứu này khám phá tiềm năng của tinh dầu sả và tinh dầu tràm trong việc phòng chống sốt xuất huyết Dengue. Tinh dầu tự nhiên được coi là một giải pháp thay thế an toàn và thân thiện với môi trường so với các hóa chất diệt muỗi tổng hợp. Các nghiên cứu trước đây đã chỉ ra rằng tinh dầu sả và tinh dầu tràm có khả năng xua đuổi muỗi Aedes và có thể được sử dụng để bảo vệ con người khỏi bị muỗi đốt. Nghiên cứu này sẽ đánh giá hiệu quả xua muỗi của tinh dầu sả và tinh dầu tràm trên muỗi Aedes tại Hà Nội, đồng thời xác định liều lượng và phương pháp sử dụng tối ưu.

3.1. Thành Phần Hóa Học Cơ Chế Tác Động Của Tinh Dầu Sả Tràm

Tinh dầu sả và tinh dầu tràm chứa các thành phần hóa học có hoạt tính sinh học, chẳng hạn như citronellal, geraniol và eucalyptol. Các thành phần này có khả năng tác động lên hệ thần kinh của muỗi Aedes, gây ra hiệu ứng xua đuổi hoặc thậm chí tiêu diệt muỗi. Nghiên cứu sẽ phân tích thành phần hóa học của tinh dầu sả và tinh dầu tràm được sử dụng trong nghiên cứu, đồng thời tìm hiểu cơ chế tác động của chúng lên muỗi Aedes.

3.2. Nghiên Cứu Khoa Học Về Hiệu Quả Xua Muỗi Của Tinh Dầu Sả Tràm

Nghiên cứu sẽ tiến hành các thử nghiệm trong phòng thí nghiệm và ngoài thực địa để đánh giá hiệu quả xua muỗi của tinh dầu sả và tinh dầu tràm trên muỗi Aedes aegypti và Aedes albopictus. Các thử nghiệm sẽ được thực hiện với các nồng độ khác nhau của tinh dầu và đánh giá thời gian bảo vệ khỏi muỗi đốt. Kết quả nghiên cứu sẽ cung cấp bằng chứng khoa học về hiệu quả của tinh dầu sả và tinh dầu tràm trong việc phòng chống sốt xuất huyết Dengue.

IV. Ứng Dụng Tinh Dầu Sả Tràm Kết Quả Nghiên Cứu Thực Tế Tại Hà Nội

Nghiên cứu này không chỉ dừng lại ở việc đánh giá hiệu quả xua muỗi trong phòng thí nghiệm mà còn tập trung vào ứng dụng thực tế của tinh dầu sả và tinh dầu tràm trong cộng đồng. Nghiên cứu sẽ khảo sát ý kiến của người dân về việc sử dụng tinh dầu sả và tinh dầu tràm để phòng chống muỗi đốt, đồng thời đánh giá tính khả thi và bền vững của việc triển khai các biện pháp phòng chống sốt xuất huyết Dengue dựa trên tinh dầu sả và tinh dầu tràm trong điều kiện thực tế tại Hà Nội.

4.1. Khảo Sát Ý Kiến Người Dân Về Sử Dụng Tinh Dầu Sả Tràm

Nghiên cứu sẽ tiến hành khảo sát ý kiến của người dân tại một số khu vực ở Hà Nội về việc sử dụng tinh dầu sả và tinh dầu tràm để phòng chống muỗi đốt. Khảo sát sẽ thu thập thông tin về kiến thức, thái độ, thực hành của người dân về việc sử dụng tinh dầu, cũng như các yếu tố ảnh hưởng đến quyết định sử dụng. Kết quả khảo sát sẽ giúp hiểu rõ hơn về nhu cầu và mong muốn của người dân, từ đó xây dựng các chương trình truyền thông và giáo dục sức khỏe phù hợp.

4.2. Đánh Giá Tính An Toàn Khi Sử Dụng Tinh Dầu Sả Tràm Cho Cộng Đồng

Nghiên cứu sẽ đánh giá tính an toàn của việc sử dụng tinh dầu sả và tinh dầu tràm cho người dân, đặc biệt là trẻ em và phụ nữ mang thai. Đánh giá sẽ dựa trên các nghiên cứu khoa học đã công bố và các báo cáo về tác dụng phụ của tinh dầu. Nghiên cứu cũng sẽ thu thập thông tin về các phản ứng dị ứng hoặc kích ứng da có thể xảy ra khi sử dụng tinh dầu sả và tinh dầu tràm, từ đó đưa ra các khuyến cáo về cách sử dụng an toàn và hiệu quả.

V. Phân Tích Đặc Điểm Lâm Sàng Bệnh Sốt Xuất Huyết Dengue Tại Hà Nội

Nghiên cứu này sẽ phân tích chi tiết các đặc điểm lâm sàng của bệnh nhân sốt xuất huyết Dengue tại một số quận, huyện thuộc Hà Nội trong giai đoạn 2017-2019. Các yếu tố như triệu chứng, mức độ bệnh, thời gian điều trị và các biến chứng sẽ được xem xét. Việc hiểu rõ đặc điểm lâm sàng của bệnh là rất quan trọng để cải thiện chẩn đoán, điều trị và quản lý bệnh nhân SXHD.

5.1. Triệu Chứng Sốt Xuất Huyết Dengue Biểu Hiện Lâm Sàng Thường Gặp

Nghiên cứu sẽ mô tả chi tiết các triệu chứng thường gặp của sốt xuất huyết Dengue, bao gồm sốt cao đột ngột, đau đầu, đau cơ, đau khớp, phát ban và chảy máu. Sự khác biệt về triệu chứng giữa các mức độ bệnh khác nhau cũng sẽ được phân tích. Việc nhận biết sớm các triệu chứng của SXHD là rất quan trọng để người bệnh được điều trị kịp thời và giảm nguy cơ biến chứng.

5.2. Đặc Điểm Cận Lâm Sàng Tiểu Cầu Hematocrit Bạch Cầu và Men Gan

Nghiên cứu sẽ phân tích các chỉ số cận lâm sàng quan trọng của bệnh nhân sốt xuất huyết Dengue, bao gồm số lượng tiểu cầu, hematocrit, bạch cầu và men gan (AST, ALT). Sự thay đổi của các chỉ số này có thể phản ánh mức độ nghiêm trọng của bệnh và giúp bác sĩ đánh giá tình trạng bệnh nhân và đưa ra quyết định điều trị phù hợp. Đặc biệt, sự giảm tiểu cầu và tăng hematocrit là những dấu hiệu cảnh báo quan trọng của SXHD.

VI. Kết Luận Hướng Nghiên Cứu Sốt Xuất Huyết Dengue Muỗi Aedes

Nghiên cứu này cung cấp cái nhìn tổng quan về tình hình sốt xuất huyết Dengue và muỗi Aedes tại Hà Nội, đồng thời đánh giá tiềm năng của tinh dầu sả và tinh dầu tràm trong việc phòng chống bệnh. Kết quả nghiên cứu có thể được sử dụng để xây dựng các chiến lược phòng chống SXHD hiệu quả hơn, dựa trên bằng chứng khoa học và phù hợp với điều kiện thực tế tại Hà Nội. Cần tiếp tục nghiên cứu sâu hơn về cơ chế tác động của tinh dầu sả và tinh dầu tràm, cũng như đánh giá tính bền vững của việc sử dụng tinh dầu trong cộng đồng.

6.1. Kiến Nghị Để Cải Thiện Công Tác Phòng Chống Sốt Xuất Huyết

Dựa trên kết quả nghiên cứu, các kiến nghị cụ thể sẽ được đưa ra để cải thiện công tác phòng chống sốt xuất huyết Dengue tại Hà Nội, bao gồm tăng cường giám sát dịch bệnh, kiểm soát vector hiệu quả hơn, nâng cao nhận thức của người dân và khuyến khích sử dụng các biện pháp phòng chống an toàn và thân thiện với môi trường.

6.2. Hướng Nghiên Cứu Tiếp Theo Về Phòng Chống Sốt Xuất Huyết Dengue

Nghiên cứu này mở ra các hướng nghiên cứu tiếp theo về sốt xuất huyết Dengue, bao gồm nghiên cứu về sự kháng thuốc của muỗi Aedes, phát triển các loại vắc xin hiệu quả hơn và tìm kiếm các phương pháp điều trị đặc hiệu. Nghiên cứu cũng cần tập trung vào đánh giá tính hiệu quả của các biện pháp can thiệp khác nhau trong điều kiện thực tế, cũng như xây dựng các mô hình dự báo dịch bệnh chính xác hơn.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Sốt xuất huyết Dengue (SXHD) là bệnh truyền nhiễm cấp tính do vi rút Dengue (gồm 4 týp huyết thanh DENV-1, DENV-2, DENV-3, DENV-4) gây ra, lây truyền chủ yếu qua véc tơ muỗi Aedes aegypti và Aedes albopictus. Trong bối cảnh đô thị hóa nhanh chóng và mở rộng địa giới hành chính, cơ cấu dân cư và môi trường sinh thái tại thành phố Hà Nội có nhiều biến động, dẫn đến sự thay đổi về đặc điểm dịch tễ học, phân bố sinh cảnh của véc tơ truyền bệnh cũng như mô hình lâm sàng của bệnh nhân. Đồng thời, việc lạm dụng hóa chất diệt côn trùng tổng hợp kéo dài đã làm gia tăng tính kháng thuốc của quần thể muỗi và gây lo ngại về an toàn sinh thái, thúc đẩy nhu cầu tìm kiếm các hợp chất tự nhiên có hoạt tính xua muỗi an toàn.

Luận án tiến sĩ y học của nghiên cứu sinh Nguyễn Thị Vân, chuyên ngành Bệnh truyền nhiễm và các bệnh nhiệt đới (Mã số: 9720109), thực hiện tại Viện Sốt rét – Ký sinh trùng – Côn trùng Trung ương dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. TS Nguyễn Thị Liên Hương và PGS. TS Nguyễn Khắc Lực, tập trung giải quyết các mục tiêu nghiên cứu cụ thể sau:

1. Mô tả một số đặc điểm lâm sàng, cận lâm sàng, týp vi rút trên bệnh nhân sốt xuất huyết Dengue tại một số quận, huyện thuộc Hà Nội giai đoạn 2017 – 2019.
2. Xác định thành phần loài, phân bố muỗi Aedes aegypti và Aedes albopictus tại một số quận, huyện thuộc Hà Nội.
3. Đánh giá hiệu lực xua muỗi Aedes aegypti và Aedes albopictus trưởng thành chủng phòng thí nghiệm và chủng thực địa của tinh dầu sả, tinh dầu tràm.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

• Không gian: Các quận, huyện thuộc địa bàn thành phố Hà Nội (bao gồm các khu vực nội thành, giáp ngoại thành và nông thôn); Bệnh viện Bệnh nhiệt đới Trung ương; Trung tâm Kiểm soát bệnh tật thành phố Hà Nội (CDCHN); Viện Sốt rét – Ký sinh trùng – Côn trùng Trung ương; Viện Nghiên cứu và Phát triển Sản phẩm Thiên nhiên (IRDOP).
• Thời gian: Dữ liệu dịch tễ, lâm sàng và cận lâm sàng thu thập giai đoạn 2017 – 2019 (trong đó dữ liệu điều tra véc tơ thực địa thực hiện tập trung vào tháng 8 năm 2017; dữ liệu kiểm nghiệm tinh dầu và thử nghiệm sinh học thực hiện năm 2020).
• Đối tượng: Bệnh nhân mắc sốt xuất huyết Dengue thỏa mãn tiêu chuẩn chẩn đoán; muỗi và bọ gậy thuộc giống Aedes (Ae. aegypti, Ae. albopictus); tinh dầu sả (Cymbopogon citratus), tinh dầu tràm (Melaleuca cajuputi / Melaleuca leucadendron) và người tình nguyện tham gia thử nghiệm hiệu lực xua.

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Luận án đã hệ thống hóa các công trình nghiên cứu trong nước và quốc tế liên quan đến ba trục nội dung chính: bệnh học sốt xuất huyết Dengue, sinh học véc tơ truyền bệnh và hoạt tính xua muỗi của các hợp chất tự nhiên có nguồn gốc thực vật.

Tình hình dịch tễ và bệnh học sốt xuất huyết Dengue

Trên quy mô toàn cầu, Tổ chức Y tế Thế giới (WHO, 2024) và các nghiên cứu dịch tễ ghi nhận số ca nhiễm SXHD tăng gấp 30 lần trong vòng 50 năm, với khoảng 50 – 100 triệu ca mắc mỗi năm tại hơn 100 quốc gia. Tại Việt Nam, dịch lưu hành cả nước: vụ dịch năm 2017 ghi nhận 184.741 ca mắc, 32 ca tử vong (riêng miền Bắc ghi nhận 55.531 ca mắc – mức cao nhất trong lịch sử giám sát tính đến thời điểm đó); năm 2022 cả nước ghi nhận 367.729 ca mắc và 140 ca tử vong. Tại Hà Nội, các nghiên cứu của Nguyễn Nhật Cảm và Vũ Sinh Nam (2006), Nguyễn Minh Hải và Đặng Thị Kim Hạnh (2013), Phạm Ngọc Đính (2005) đã ghi nhận sự bất thường trong chu kỳ dịch, tính chất phức tạp của các ổ dịch và sự chuyển dịch đỉnh dịch tập trung từ tháng 6 đến tháng 11 hàng năm.

Sinh thái học và phân bố véc tơ muỗi Aedes

Hai loài truyền bệnh chính gồm Aedes aegypti và Aedes albopictus. Các tác giả Phạm Văn Minh và cộng sự (2011), Vũ Trọng Dược (2015), Trần Thanh Dương và cộng sự (2016 – 2017) đã chỉ ra rằng quá trình đô thị hóa tại Hà Nội đã làm thay đổi sự phân bố truyền thống của véc tơ. Trước đây Ae. aegypti chủ yếu phân bố ở đô thị còn Ae. albopictus ở nông thôn, nhưng các điều tra gần đây cho thấy sự đan xen sinh cảnh giữa hai loài tại cả khu vực nội thành lẫn ngoại thành. Ngoài ra, cơ chế lây truyền dọc qua buồng trứng và lây truyền qua giao phối (Sánchez-Vargas et al., 2018 ghi nhận tỷ lệ lây truyền từ muỗi đực sang muỗi cái là 31,6% sau 8 ngày) đã làm tăng khả năng duy trì mầm bệnh trong tự nhiên.

Nghiên cứu tinh dầu thực vật trong phòng chống muỗi

Các nghiên cứu quốc tế của Peterson et al. (Hoa Kỳ), Sutthanont et al. và Duangkamon Sritabutra (Thái Lan), Kumar et al. (Ấn Độ), Clarice Noleto Dias (2014), Leyva et al. (2016), Atirach Noosidum (2008), Abdelkrim Amer (2006), Apiwat Tawatsin et al. (2006) đã chứng minh hoạt tính xua và diệt của các hợp chất thực vật như Cymbopogon citratus (sả chanh), Melaleuca cajuputi (tràm gió). Các loại tinh dầu tự nhiên thể hiện ưu thế an toàn, ít gây độc tế bào và thân thiện với môi trường so với hóa chất tổng hợp DEET hay permethrin.

Khoảng trống nghiên cứu

Mặc dù đã có các công trình nghiên cứu riêng lẻ về từng khía cạnh, các dữ liệu về:

• Sự biến đổi đồng thời của đặc điểm lâm sàng, cận lâm sàng gắn liền với định týp vi rút bằng sinh học phân tử (RT-PCR) tại Hà Nội trong giai đoạn bùng phát dịch;
• Cơ cấu vi sinh cảnh, ổ bọ gậy nguồn và sự phân bố đan xen của Ae. aegypti và Ae. albopictus sau khi thay đổi địa giới hành chính;
• Sự thiếu hụt các thử nghiệm chuẩn hóa so sánh trực tiếp hiệu lực xua, liều lượng bảo vệ tối thiểu và thời gian bảo vệ của tinh dầu sả, tinh dầu tràm trên hai hệ dung môi (ethanol và dầu dừa), đối chiếu giữa chủng phòng thí nghiệm và chủng thực địa thế hệ F1.

Luận án được thiết kế nhằm giải quyết đồng bộ chuỗi khoảng trống này, từ dữ liệu lâm sàng - dịch tễ, giám sát côn trùng học đến thử nghiệm ứng dụng chế phẩm sinh học xua muỗi.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý thuyết và cơ chế sinh bệnh học

• Căn nguyên và miễn dịch: Vi rút Dengue thuộc chi Flavivirus, chứa ARN chuỗi đơn dương mã hóa cho 3 protein cấu trúc (C, M, E) và 7 protein phi cấu trúc (NS1, NS2A, NS2B, NS3, NS4A, NS4B, NS5). Kháng nguyên phi cấu trúc 1 (NS1) đóng vai trò trung tâm trong sinh bệnh học và chẩn đoán sớm. Hiện tượng tăng cường phụ thuộc kháng thể (ADE - Antibody-dependent enhancement) là cơ sở giải thích diễn biến nặng ở bệnh nhân tái nhiễm với týp huyết thanh khác loại.
• Rối loạn bệnh lý cốt lõi: Thoát huyết tương do tăng tính thấm thành mạch (gây cô đặc máu, giảm thể tích tuần hoàn, sốc) và rối loạn đông máu (giảm tiểu cầu, giảm các yếu tố đông máu, tổn thương thành mạch) tạo thành vòng xoắn bệnh lý.
• Phân loại lâm sàng: Dựa trên Hướng dẫn chẩn đoán và điều trị của Bộ Y tế ban hành kèm theo Quyết định số 3705/QĐ-BYT (ngày 22/8/2019) và tiêu chuẩn WHO (2009), phân chia thành 3 mức độ: Sốt xuất huyết Dengue, Sốt xuất huyết Dengue có dấu hiệu cảnh báo, Sốt xuất huyết Dengue nặng.

Phương pháp nghiên cứu cụ thể theo từng mục tiêu

Thiết kế nghiên cứu đa phương pháp

Mục tiêu	Thiết kế & Đối tượng	Cỡ mẫu / Nguồn số liệu	Kỹ thuật & Công cụ thu thập	Phương pháp phân tích
Mục tiêu 1	Mô tả cắt ngang hồi cứu và tiến cứu	Dữ liệu giám sát CDCHN; Bệnh nhân điều trị tại BV Bệnh nhiệt đới TW (2019)	Bệnh án nghiên cứu chuẩn hóa; Xét nghiệm NS1, IgM, IgG; RT-PCR định týp vi rút; Huyết học (Hct, Tiểu cầu, Bạch cầu, Hồng cầu); Hóa sinh (AST, ALT)	Thống kê y sinh học, kiểm định chi bình phương, so sánh tỷ lệ và giá trị trung bình theo các mức độ bệnh
Mục tiêu 2	Điều tra côn trùng học thực địa	Điểm nghiên cứu thuộc 8 xã/phường của 4 quận/huyện tại 3 vùng sinh thái	Thu thập muỗi trưởng thành bằng máy hút cầm tay; Điều tra ổ bọ gậy trong DCCN sinh hoạt và phế thải; Định loại theo khóa định loại Vũ Đức Hương và Leopoldo M. Rueda	Xác định các chỉ số véc tơ: $HI$, $CI$, $BI$, $DI$, $CSNCM$, $CSMĐBG$, $AHI$; Phân tích tỷ lệ nơi trú đậu, độ cao, giá thể
Mục tiêu 3	Thử nghiệm sinh học xua muỗi (in vivo)	Muỗi cái 5–7 ngày tuổi (nhịn ăn 12h), 4 người tình nguyện (2 nam, 2 nữ)	Lồng thử nghiệm chuẩn hóa; Tinh dầu sả (C. citratus - Geraniol 25%), tinh dầu tràm (M. cajuputi); Pha loãng trong dung môi ethanol và dầu dừa	Xác định liều xua tối thiểu, thời gian bảo vệ hoàn toàn (phút); Ghi nhận phản ứng kích ứng da và mùi

Nguồn gốc mẫu và kiểm định chất lượng

• Tinh dầu sả và tinh dầu tràm được cung cấp từ Đề tài cấp nhà nước "Nghiên cứu một số giải pháp công nghệ để dự phòng bệnh do vi rút Zika và bệnh sốt xuất huyết Dengue".
• Mẫu tinh dầu đạt các chỉ tiêu cảm quan, tỷ trọng, chỉ số khúc xạ, độ quay cực, định tính Geraniol, định tính Citronellal; định lượng Geraniol đạt 25% theo Dược điển Việt Nam, hiệu lực xua gấp 6 lần đối chứng âm (theo Phiếu kiểm nghiệm số 072.20/DA-IRDOP và 073.20/DA-IRDOP ngày 15/07/2020 của Viện Nghiên cứu và Phát triển Sản phẩm Thiên nhiên).
• Đạo đức nghiên cứu: Nghiên cứu tuân thủ các quy chuẩn y đức, người tình nguyện tham gia thử nghiệm sinh học được giải thích rõ mục đích, quy trình và ký cam kết tự nguyện.

---

Nội dung chính theo từng chương

CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU

Chương 1 cung cấp cơ sở dữ liệu lý thuyết và thực tiễn toàn diện về:

• Căn nguyên vi sinh: Cấu trúc hình thái, đặc điểm gen mã hóa các protein cấu trúc và phi cấu trúc của 4 týp vi rút Dengue; cơ chế xâm nhập tế bào qua đường hợp màng và nhân lên trong hệ thống đại thực bào.
• Bệnh sinh học và miễn dịch: Quá trình giải phóng các chất trung gian hóa học (cytokine, protease, bổ thể C3a, C5a, TNF-$\alpha$, IFN-$\gamma$, IL-2) gây thoát huyết tương, giảm albumin máu, cô đặc máu và giảm khối lượng tuần hoàn. Cơ chế đáp ứng miễn dịch dịch thể sơ nhiễm (IgM xuất hiện sớm, tăng cao; IgG xuất hiện muộn) và tái nhiễm (IgG tăng vọt, IgM thấp hoặc âm tính; cơ chế ADE làm tăng độ nặng lâm sàng).
• Véc tơ truyền bệnh: Hình thái phân biệt giữa Ae. aegypti (vẩy trắng bạc hình đàn trên lưng ngực, không có lông lỗ thở) và Ae. albopictus (sọc trắng đơn độc chạy dọc giữa lưng ngực). Vòng đời biến thái hoàn toàn trải qua 4 giai đoạn (trứng, bọ gậy, quăng, muỗi trưởng thành) với chu kỳ 8 ngày trong mùa mưa và kéo dài trên 20 ngày trong mùa khô. Tập tính sinh học bao gồm ưa đẻ nước trong nhân tạo/tự nhiên, hoạt động hút máu ban ngày (đỉnh điểm 8–9 giờ sáng và chiều trước khi tối), muỗi cái truyền mầm bệnh qua hút máu, lây truyền dọc qua trứng và giao phối.
• Tổng quan tinh dầu thực vật: Cấu trúc thành phần hóa học của sả chanh (hoạt chất chính citral gồm neral và geranial; longifolene ở rễ) và tràm gió (hoạt chất chính 1,8-cineole); các nghiên cứu trên thế giới chứng minh khả năng xua diệt côn trùng, ức chế bọ gậy và cơ chế hóa hơi tác động lên cơ quan cảm thụ của côn trùng.

CHƯƠNG 2: ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

Chương 2 mô tả chi tiết quy trình thực nghiệm và phương pháp triển khai:

• Thiết lập tiêu chuẩn lựa chọn và tiêu chuẩn loại trừ nghiêm ngặt đối với hồ sơ bệnh nhân SXHD nhằm tránh các yếu tố gây nhiễu từ các bệnh lý gan, thận, bệnh máu tiến triển hoặc nhiễm trùng cấp tính khác.
• Quy chuẩn hóa công tác bắt muỗi, nuôi cấy chủng muỗi thực địa F1 từ bọ gậy thu thập tại 3 vùng sinh thái của Hà Nội để đưa vào thử nghiệm sinh học, đảm bảo muỗi cái 5–7 ngày tuổi khỏe mạnh, chưa hút máu và nhịn ăn 12 giờ trước thử nghiệm.
• Xây dựng quy trình pha chế tinh dầu nguyên chất theo các dải nồng độ xác định trên 2 loại dung môi (dung môi bay hơi ethanol và dung môi mang dầu dừa), áp dụng quy trình thử nghiệm lồng muỗi tiêu chuẩn với 4 người tình nguyện nhằm xác định thời gian bảo vệ chống muỗi đậu đốt.
• Phương pháp kiểm soát sai số, mã hóa dữ liệu và xử lý thống kê y học.

CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU

Chương 3 trình bày các phát hiện định lượng thu được theo 3 cụm mục tiêu:

Kết quả nghiên cứu thực nghiệm

• Đặc điểm dịch tễ, lâm sàng, cận lâm sàng và týp vi rút:
  • Xác lập cơ cấu phân bố bệnh nhân SXHD theo nhóm tuổi, giới tính, nghề nghiệp và vùng sinh thái tại các quận/huyện nghiên cứu.
  • Ghi nhận các biểu hiện lâm sàng đặc trưng (thời gian sốt, hội chứng nhiễm độc, các hình thái xuất huyết dưới da/niêm mạc, triệu chứng tiêu hóa, tỷ lệ xuất hiện các dấu hiệu cảnh báo).
  • Định lượng mức độ biến đổi các chỉ số cận lâm sàng: mức giảm số lượng tiểu cầu theo độ nặng, mức độ tăng hematocrit (cô đặc máu), biến đổi số lượng bạch cầu, hồng cầu và mức độ tăng men gan AST, ALT.
  • Kết quả định týp huyết thanh vi rút Dengue bằng kỹ thuật RT-PCR, xác định cơ cấu týp vi rút lưu hành tại điểm nghiên cứu theo tình trạng dịch và vùng sinh thái.
• Thành phần loài và phân bố véc tơ:
  • Xác định tỷ lệ hiện diện của Ae. aegypti và Ae. albopictus tại 3 vùng sinh thái (nội thành, giáp ngoại thành, nông thôn).
  • Thống kê các chỉ số mật độ muỗi (DI), chỉ số nhà có muỗi (HI/AHI), chỉ số Breteau (BI), chỉ số dụng cụ chứa nước có bọ gậy (CI).
  • Xác định tập tính trú đậu: phân bố theo chiều cao so với mặt sàn và tính chất giá thể trú đậu trong nhà/ngoài nhà.
  • Thống kê cơ cấu ổ bọ gậy nguồn theo chủng loại dụng cụ chứa nước (bể nước sinh hoạt, bể cảnh, chum vại, đồ phế thải đọng nước).
• Hiệu lực xua của tinh dầu sả và tinh dầu tràm:
  • Xác định ngưỡng liều lượng xua của tinh dầu sả và tinh dầu tràm trên hai loài muỗi Ae. aegypti và Ae. albopictus.
  • Đánh giá thời gian tác dụng bảo vệ hoàn toàn (phút) của tinh dầu sả pha trong dung môi ethanol so với pha trong dầu dừa trên cả chủng phòng thí nghiệm và chủng thực địa.
  • Đánh giá thời gian tác dụng bảo vệ hoàn toàn (phút) của tinh dầu tràm pha trong dung môi ethanol so với pha trong dầu dừa trên cả chủng phòng thí nghiệm và chủng thực địa.
  • Phân tích phản hồi của người thử nghiệm về cảm quan mùi và phản ứng kích ứng da.

CHƯƠNG 4: BÀN LUẬN

Chương 4 biện luận sâu các kết quả thu được trong mối tương quan với y văn:

• Phân tích mối liên quan giữa diễn biến các dấu hiệu cảnh báo lâm sàng với các chỉ số cận lâm sàng (tiểu cầu, Hct, men gan) trong việc tiên lượng sớm các ca bệnh SXHD nặng nhằm giảm tỷ lệ tử vong.
• Biện luận sự thay đổi phân bố sinh thái của Ae. aegypti và Ae. albopictus tại Hà Nội dưới tác động của quá trình đô thị hóa, quản lý phế thải và thói quen tích trữ nước sinh hoạt của cư dân.
• So sánh hiệu lực xua của tinh dầu sả và tinh dầu tràm; phân tích cơ chế kéo dài thời gian bảo vệ khi sử dụng dung môi dầu dừa (chất cố định làm giảm tốc độ bay hơi của các hợp chất monoterpene) so với dung môi ethanol.
• Giải thích sự khác biệt về độ nhạy cảm giữa chủng muỗi nuôi trong phòng thí nghiệm và chủng muỗi thực địa F1 đối với các hoạt chất xua tự nhiên.

---

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp về mặt khoa học lý luận

• Cung cấp bức tranh toàn diện và cập nhật về dịch tễ học lâm sàng, cận lâm sàng kết hợp định týp phân tử vi rút Dengue trên địa bàn thành phố Hà Nội trong giai đoạn bùng phát dịch bệnh.
• Bổ sung dữ liệu khoa học về đặc tính sinh thái học, tập tính trú đậu, cơ cấu ổ bọ gậy và sự biến đổi phân bố sinh cảnh của hai loài véc tơ Ae. aegypti và Ae. albopictus tại các vùng sinh thái đặc thù (đô thị hóa cao, vùng đệm và nông thôn).
• Xác lập bằng chứng thực nghiệm chuẩn hóa về cơ chế và hiệu lực xua muỗi của tinh dầu sả (Cymbopogon citratus) và tinh dầu tràm (Melaleuca cajuputi) trên hai hệ dung môi mang, chứng minh khả năng duy trì hoạt tính bảo vệ đối với cả chủng muỗi hoang dã thực địa.

Đóng góp về mặt thực tiễn và ứng dụng

• Hỗ trợ các cơ sở điều trị truyền nhiễm nhận diện sớm các dấu hiệu cảnh báo, theo dõi sát diễn biến tiểu cầu và hematocrit để phân tầng điều trị, hạn chế biến chứng sốc và tử vong.
• Cung cấp cơ sở khoa học cho Trung tâm Kiểm soát bệnh tật (CDC) và các cơ quan y tế dự phòng trong việc quy hoạch địa bàn giám sát véc tơ trọng điểm, xử lý triệt để ổ bọ gậy nguồn theo từng loại hình dụng cụ chứa nước đặc thù của từng vùng sinh thái.
• Đề xuất giải pháp kiểm soát véc tơ an toàn bằng việc sử dụng chế phẩm tinh dầu sả, tinh dầu tràm phối hợp dung môi dầu dừa nhằm kéo dài thời gian xua muỗi, thay thế hoặc bổ trợ cho các hóa chất diệt côn trùng tổng hợp đang bị gia tăng tính kháng.

Khuyến nghị của luận án

1. Tăng cường giám sát dịch tễ phân tử định kỳ nhằm phát hiện sớm sự chuyển đổi týp vi rút Dengue ưu thế tại các khu vực trọng điểm.
2. Duy trì các chiến dịch diệt bọ gậy/lăng quăng tập trung vào các dụng cụ chứa nước sinh hoạt lớn tại nội thành và dụng cụ phế thải tại các huyện ngoại thành, nông thôn.
3. Nghiên cứu phát triển các dạng bào chế nano hoặc vi nang giải phóng chậm chứa tinh dầu sả và tinh dầu tràm nhằm tối ưu hóa thời gian bảo vệ chống muỗi trong cộng đồng.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Hạn chế của nghiên cứu

• Phạm vi không gian và thời gian: Dữ liệu điều tra côn trùng học thực địa chuyên sâu được thực hiện tập trung vào tháng 8 năm 2017 (thời điểm đỉnh dịch), chưa bao phủ liên tục tất cả các tháng trong năm để đánh giá biến động mùa vụ dài hạn.
• Mẫu thử nghiệm sinh học: Thử nghiệm xua muỗi in vivo được tiến hành trên cỡ mẫu 04 người tình nguyện trong điều kiện phòng thí nghiệm tiêu chuẩn, chưa đánh giá tác động trong điều kiện thực địa ngoài trời với các yếu tố gió, mồ hôi và hoạt động thể lực mạnh.

Hướng nghiên cứu tiếp

• Tiếp tục mở rộng giám sát đa trung tâm về sự lưu hành của các týp vi rút Dengue và tính kháng hóa chất của quần thể muỗi Aedes tại toàn bộ các quận, huyện của Hà Nội.
• Nghiên cứu công nghệ bào chế hệ phân tán nano hoặc vi nang (microencapsulation) đối với tinh dầu sả và tinh dầu tràm nhằm kéo dài thời gian bảo vệ chống muỗi trên 8–10 giờ.
• Triển khai thử nghiệm cộng đồng đánh giá hiệu quả phòng chống SXHD của các sản phẩm xua muỗi có nguồn gốc tự nhiên trên diện rộng.

---

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo chuyên khảo có giá trị cao cho nhiều nhóm đối tượng:

• Bác sĩ chuyên khoa Truyền nhiễm và Hồi sức cấp cứu: Tham khảo dữ liệu thực tế về phân bố triệu chứng lâm sàng, các dấu hiệu cảnh báo, diễn biến men gan và thông số đông máu phục vụ chẩn đoán, phân loại và điều trị bệnh nhân SXHD.
• Cán bộ Y tế dự phòng và Côn trùng học y học: Ứng dụng các chỉ số điều tra côn trùng (HI, CI, BI, DI), tập tính trú đậu và cơ cấu dụng cụ chứa nước để xây dựng kế hoạch can thiệp diệt bọ gậy, phun hóa chất và dự báo nguy cơ dịch bệnh.
• Nhà nghiên cứu Dược liệu và Hóa mỹ phẩm sinh học: Khai thác quy trình thử nghiệm sinh học, liều lượng xua và công thức phối hợp dung môi (ethanol, dầu dừa) của tinh dầu sả và tinh dầu tràm để phát triển các sản phẩm xua côn trùng an toàn, thương mại hóa phục vụ bảo vệ sức khỏe cá nhân.
• Học viên sau đại học và Nghiên cứu sinh: Tham khảo phương pháp luận kết hợp đa phương pháp (dịch tễ học mô tả, sinh học phân tử và thử nghiệm sinh học côn trùng) trong nghiên cứu y học nhiệt đới.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Dấu hiệu hình thái học nào phân biệt muỗi Aedes aegypti và Aedes albopictus trong luận án?

Theo khóa định loại mô tả trong luận án:

• Aedes aegypti (muỗi vằn đô thị): Mặt lưng ngực (scutum) có các vẩy trắng bạc xếp thành đường viền hình giống như mặt đàn (lyre-shaped), tấm bên ngực giữa không có lông lỗ thở mà chỉ có lông sau lỗ thở.
• Aedes albopictus (muỗi hổ châu Á): Mặt lưng ngực chỉ có một sọc trắng duy nhất chạy dọc chính giữa, phần xung quanh màu đen tuyền không có các sọc viền khác.

2. Hai rối loạn sinh bệnh học cốt lõi trong sốt xuất huyết Dengue là gì?

Hai rối loạn bệnh lý cơ bản gồm:

1. Thoát huyết tương: Do tăng tính thấm thành mạch dưới tác động của các chất trung gian hóa học, dẫn đến mất huyết tương (chủ yếu là albumin) vào khoảng gian bào, gây cô đặc máu (tăng hematocrit), giảm thể tích tuần hoàn và nguy cơ dẫn đến sốc giảm thể tích.
2. Rối loạn đông máu: Hình thành do sự kết hợp của giảm số lượng/chất lượng tiểu cầu, tổn thương thành mạch và suy giảm các yếu tố đông máu huyết tương. Hai rối loạn này tác động tương hỗ tạo thành vòng xoắn bệnh lý nặng.

3. Quy chuẩn kiểm định chất lượng mẫu tinh dầu sả và tinh dầu tràm sử dụng trong thử nghiệm là gì?

Mẫu tinh dầu được cung cấp từ Đề tài nghiên cứu khoa học cấp nhà nước về dự phòng vi rút Zika và SXHD, được Viện Nghiên cứu và Phát triển Sản phẩm Thiên nhiên (IRDOP) kiểm nghiệm theo Phiếu phân tích số 072.20/DA-IRDOP và 073.20/DA-IRDOP (ngày 15/07/2020). Tinh dầu đạt các tiêu chuẩn về cảm quan, tỷ trọng, chỉ số khúc xạ, độ quay cực, định tính Geraniol và Citronellal; trong đó hàm lượng Geraniol định lượng đạt 25% theo Dược điển Việt Nam và hiệu lực xua muỗi đạt gấp 6 lần so với nhóm chứng âm.

4. Tại sao thử nghiệm xua muỗi cần đánh giá trên cả chủng phòng thí nghiệm và chủng thực địa F1?

Muỗi chủng phòng thí nghiệm được nuôi dưỡng qua nhiều thế hệ trong điều kiện môi trường tối ưu và ổn định, có thể suy giảm một số tính trạng thích ứng hoặc có mức độ nhạy cảm hóa chất đồng nhất. Ngược lại, muỗi chủng thực địa (thu thập bọ gậy ngoài tự nhiên và nuôi lấy thế hệ F1 để thử nghiệm) phản ánh chính xác sức sống, tập tính bắt mồi và mức độ nhạy cảm thực tế của quần thể muỗi hoang dã ngoài môi trường đối với các hoạt chất xua tự nhiên.

---

Kết luận

Luận án tiến sĩ y học của Nguyễn Thị Vân đã giải quyết trọn vẹn 3 mục tiêu đề ra thông qua việc mô tả chi tiết đặc điểm lâm sàng, cận lâm sàng và týp vi rút Dengue tại Hà Nội giai đoạn 2017 – 2019; xác định thực trạng phân bố đan xen và tập tính sinh thái của hai loài véc tơ Ae. aegypti và Ae. albopictus; đồng thời xác lập bằng chứng thực nghiệm về hiệu lực xua muỗi của tinh dầu sả và tinh dầu tràm. Kết quả nghiên cứu cung cấp cơ sở khoa học xác đáng cho công tác chẩn đoán phân tầng điều trị, định hướng chiến lược kiểm soát véc tơ của ngành y tế dự phòng và mở ra triển vọng ứng dụng các hoạt chất sinh học tự nhiên thân thiện với môi trường trong phòng chống dịch bệnh sốt xuất huyết Dengue.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Bệnh sốt xuất huyết Dengue 1. Khái niệm sốt xuất huyết Dengue Sốt xuất huyết Dengue là bệnh truyền nhiễm cấp tính, gây dịch, do 4 týp vi rút Dengue gây ra. Vi rút được truyền từ người bệnh sang người lành do muỗi đốt.

Muỗi Aedes aegypti là trung gian truyền bệnh chính. Bệnh có biểu hiện lâm sàng chủ yếu là sốt cấp diễn, kèm theo xuất huyết ở da hoặc niêm mạc và giảm tiểu cầu ở trong máu [1]. Các yếu tố dịch tễ học của bệnh SXHD gồm: mầm bệnh là vi rút Dengue, nguồn bệnh là bệnh nhân SXHD, đường lây theo đường máu qua muỗi Aedes đốt, cơ thể cảm thụ là mọi lứa tuổi đều có nguy cơ mắc bệnh. Các yếu tố liên quan tới dịch tễ học: nhiệt độ, độ ẩm, lượng mưa, kiến thức thái độ của người dân về phòng chống SXHD.

Căn nguyên gây bệnh sốt xuất huyết Dengue 1. Cấu trúc của vi rút Dengue Vi rút Dengue có dạng hình cầu, đối xứng hình khối, đường kính 40 – 50nm, chứa ARN 1 sợi. Capsid được cấu tạo bởi 32 capsomer, có bản chất là protein, ngoài cùng là vỏ peplon có bản chất là lipoprotein [17]. Cấu trúc vi rút Dengue [18] 4 Acid nucleic của vi rút Dengue là ARN sợi đơn, gồm 11000 cặp base bao gồm 3 gen protein có cấu trúc mã hóa cho nucleocapsid gồm protein lõi (C); một protein liên quan đến màng (M), một protein vỏ bọc E và 7 gen mã hóa protein không cấu trúc (NS) NS1, NS2A, NS2B, NS3, NS4A, NS4B, NS5.

NS1 là glycoprotein, kháng nguyên kết hợp bổ thể, có vai trò quan trọng trong phản ứng đáp ứng miễn dịch của cơ thể khi bị nhiễm vi rút [17], [19]. Kháng nguyên của vi rút Dengue Vi rút Dengue có kháng nguyên kết hợp bổ thể, trung hoà và ngăn ngưng kết hồng cầu. Dựa vào sự khác biệt giữa các điểm quyết định kháng nguyên, người ta chia vi rút Dengue làm 4 týp, được ký hiệu là DENV1, DENV2, DENV3, DENV4. Do đó, khi bệnh nhân mắc bệnh Dengue do một týp huyết thanh nào đó thì cơ thể chỉ có miễn dịch đặc hiệu với týp huyết thanh đó và không mắc lại, nhưng không có miễn dịch với các týp huyết thanh khác vì thế có thể mắc lại với các các týp huyết thanh khác [20].

Mặc dù 4 týp Dengue có tính chất kháng nguyên khác nhau, nhưng chúng lại có một số quyết định kháng nguyên chung, nhất là các kháng nguyên ngăn ngưng kết hồng cầu, nên chúng có hiện tượng ngưng kết chéo giữa các týp [17]. Quá trình nhân lên của vi rút Dengue Vi rút Dengue xâm nhập vào tế bào bằng con đường dung hợp (fusion) và chủ yếu nhân lên ở đại thực bào. Genome RNA (+) làm nhiệm vụ mRNA gắn vào ribosome của tế bào chủ mã hóa cho một phân tử polyprotein duy nhất. Nhờ protease, phân tử polyprotein này bị phân cắt thành 10 đoạn, trong đó có RNA-polymerase (đóng vai trò quan trọng trong quá trình phiên mã) [17].

Phương thức lây truyền bệnh sốt xuất huyết Dengue SXHD lây truyền theo đường máu qua trung gian truyền bệnh chủ yếu là muỗi Aedes aegypti. Trong dây truyền dịch tễ bệnh SXHD, con người và khỉ là vật chủ mang mầm bệnh, tuy nhiên chỉ có con người biểu hiện bệnh. Phương thức lây truyền vi rút Dengue [21] 1. Cơ chế bệnh sinh 1.

Cơ chế bệnh sinh của bệnh sốt xuất huyết Dengue - Cơ chế bệnh sinh: trong cơ chế bệnh sinh của sốt xuất huyết có sự tham gia của nhiều yếu tố của cả virus và vật chủ như kháng nguyên protein phi cấu trúc 1 (NS1) của virut, các biến thể bộ gen của virus, cơ chế tăng cường phụ thuộc kháng thể (ADE), phản ứng chéo tế bào lympho T nhớ, kháng thể kháng NS1 và yếu tố tự miễn. Các diễn biến nặng của bệnh sốt xuất huyết là do tác động tổng hợp của tất cả các yếu tố nêu trên [22]. - Sinh lý bệnh trong sốt xuất huyết Dengue: Sau khi muỗi đốt, vi rút Dengue xâm nhập cơ thể và nằm trong các tế bào đơn nhân lớn. Các đại thực bào này tập trung nhiều ở hạch bạch huyết khu vực, trong các tế bào Kupffer và mảng Payer [23].

Cơ thể xuất hiện phản ứng chống lại các đại thực bào bị nhiễm vi rút, qua cơ chế kết hợp kháng nguyên – kháng thể và kích thích quá trình hoạt hóa bổ thể…[24]. Qua quá trình này giải phóng ra các chất trung gian gây viêm như protease, thành phần bổ thể hoạt hóa C3a, C5a, INFγ, TNFα, IL-2 và các cytokine khác, từ đó dẫn đến 2 rối loạn sinh bệnh học chủ yếu là thoát huyết tương và rối loạn đông máu. 6 Tình trạng giãn mạch và tăng tính thấm thành mạch gây thoát huyết tương mà chủ yếu là albumin qua thành mạch đến khoảng gian bào. Khi tình trạng thoát huyết tương nhiều dẫn đến hiện tượng protein trong huyết thanh giảm và cô đặc máu, từ đó gây nên tình trạng giảm khối lượng tuần hoàn và nặng hơn là tình trạng sốc.

Nếu sốc kéo dài sẽ dẫn đến thiếu oxy ở các mô, toan chuyển hóa và tử vong nếu không xử trí kịp thời. Sốc kéo dài cũng sẽ dẫn tới nguy cơ đông máu nội quản rải rác. Tình trạng rối loạn đông máu xảy ra liên quan tới 3 yếu tố, gồm giảm tiểu cầu, biến đổi thành mạch và rối loạn yếu tố đông máu [25]. Hai rối loạn sinh bệnh học thoát huyết tương và rối loạn đông máu tạo thành một vòng xoắn bệnh lý.

Tình trạng thoát huyết tương tạo điều kiện cho tình trạng rối loạn đông máu nặng hơn và ngược lại. Đáp ứng miễn dịch của bệnh sốt xuất huyết Dengue Có hai kiểu đáp ứng miễn dịch khi nhiễm vi rút Dengue đó là đáp ứng tiên phát (sơ nhiễm) và đáp ứng thứ phát (tái nhiễm). Các đáp ứng này ảnh hưởng tới sự nhân lên của vi rút và mức độ nặng của bệnh, từ nhiễm trùng không triệu chứng đến thoát huyết tương và xuất huyết đe dọa tử vong [23]. Đáp ứng kháng thể khi nhiễm vi rút Dengue bao gồm kháng thể IgM và IgG kháng các protein vỏ của vi rút.

Đáp ứng miễn dịch thay đổi tùy thuộc vào tình trạng sơ nhiễm hay tái nhiễm bệnh. Vì thế chẩn đoán huyết thanh học bệnh SXHD phụ thuộc vào giai đoạn bệnh. Ðáp ứng tiên phát xảy ra ở bệnh nhân chưa có miễn dịch với Flavivirus (nghĩa là chưa bao giờ bị nhiễm Flavivirus và chưa tiêm chủng vác xin có chứa loại flavivirus như vác xin sốt vàng 17D, hoặc vác xin viêm não Nhật Bản [19], [23], [26]. 7 Theo TCYTTG, đáp ứng miễn dịch thứ phát xảy ra ở những người bị nhiễm vi rút Dengue cấp mà trước đó dã bị nhiễm flavi vi rút.

Loại đáp ứng thứ phát có thể xảy ra do kết quả đáp ứng miễn dịch với các flavi vi rút khác [20]. Độ nhạy tương đối của việc phát hiện acid nucleic, kháng nguyên NS1 và kháng thể IgM của vi rút Dengue Nguồn: CDC yellow book 2024 [27] Trong quá trình nhiễm sốt xuất huyết nguyên phát, kháng thể loại IgM là kháng thể đầu tiên được tạo ra để đáp ứng với kháng nguyên kiểu huyết thanh, sau đó là sản xuất loại kháng thể IgG, đặc hiệu cho kiểu huyết thanh gây nhiễm trùng. Trong khi nhiễm sốt xuất huyết nguyên phát, loại kháng thể IgM được sản xuất nhanh hơn và ở mức cao hơn so với loại kháng thể IgG, và điều ngược lại là đúng trong nhiễm trùng sốt xuất huyết thứ phát. Bên cạnh việc mang lại khả năng miễn dịch bảo vệ suốt đời chống lại một kiểu huyết thanh cụ thể, kháng thể IgG có thể phản ứng chéo với các kiểu huyết thanh DENV dị loại.

Trong trường hợp nhiễm trùng thứ phát với một kiểu huyết thanh tương đồng, IgG có sẵn chịu trách nhiệm loại bỏ nhiễm trùng, trong khi phản ứng thể dịch thích ứng hình thành từ từ với mức tăng kháng thể chậm hơn được tạo ra 8 trong khi nhiễm trùng được loại bỏ và kháng nguyên huyết thanh được xuất hiện. Trong nhiễm trùng thứ phát với một kiểu huyết thanh khác loại, phản ứng miễn dịch rất phức tạp. Thay vì vô hiệu hóa kiểu huyết thanh sốt xuất huyết mới, các kháng thể có sẵn thúc đẩy quá trình lây nhiễm bằng cách tạo điều kiện thuận lợi cho sự xâm nhập của vi rút dị loại bằng phức hợp kháng thể vi rút vào các tế bào đích. Hiện tượng tăng cường bệnh này được gọi là tăng cường phụ thuộc kháng thể (ADE) và sự xuất hiện của nó trong bệnh SXHD đã được sử dụng để giải thích nguyên nhân của bệnh nặng [28], [29].

Tóm lại, đáp ứng miễn dịch trong sơ nhiễm vi rút Dengue đặc trưng bởi kháng thể IgM xuất hiện sớm tăng cao, còn kháng thể IgG xuất hiện muộn ở mức độ thấp và tăng dần. Trong tái nhiễm thì ngược lại, kháng thể IgG xuất hiện sớm, tăng cao nhanh và tồn tại suốt đời, còn kháng thể IgM xuất hiện muộn ở mức độ thấp, đôi khi xét nghiệm không tìm thấy kháng thể IgM (âm tính giả). Diễn biến lâm sàng bệnh sốt xuất huyết Dengue Theo hướng dẫn của Bộ Y tế về chẩn đoán, điều trị SXHD năm 2019. Bệnh SXHD có biểu hiện lâm sàng đa dạng, diễn biến nhanh chóng từ nhẹ đến nặng.

Bệnh thường khởi phát đột ngột và diễn biến qua ba giai đoạn: giai đoạn sốt, giai đoạn nguy hiểm và giai đoạn hồi phục [1]. Giai đoạn sốt - Lâm sàng: Sốt cao đột ngột, liên tục kéo dài 2 -7 ngày, có thể có các triệu chứng đi kèm như: nhức đầu, chán ăn, buồn nôn, đau cơ, đau khớp, nhức hai hố mắt… Da xung huyết. Nghiệm pháp dây thắt dương tính. Thường có chấm xuất huyết ở dưới da, chảy máu chân răng hoặc chảy máu cam.

- Cận lâm sàng: Dung tích hồng cầu (Hematocrit) bình thường. Số lượng tiểu cầu bình thường hoặc giảm dần (nhưng còn trên 100. Số lượng bạch cầu thường giảm. Giai đoạn nguy hiểm: Thường vào ngày thứ 3-7 của bệnh.

- Lâm sàng: Người bệnh có thể còn sốt hoặc đã giảm sốt. Có thể có các biểu hiện sau: + Biểu hiện thoát huyết tương do tăng tính thấm thành mạch (thường kéo dài 24-48 giờ): Tràn dịch màng phổi, mô kẽ, màng bụng, nề mi mắt, gan to, có thể đau. Nếu thoát huyết tương nhiều sẽ dẫn đến sốc với các biểu hiện vật vã, bứt rứt hoặc li bì, lạnh đầu chi, da lạnh ẩm, mạch nhanh nhỏ, huyết áp kẹt (hiệu số huyết áp tối đa và tối thiểu ≤ 20 mmHg), tụt huyết áp hoặc không đo được huyết áp, tiểu ít. + Xuất huyết: Xuất huyết dưới da với các biểu hiện như nốt xuất huyết rải rác hoặc chấm xuất huyết thường ở mặt trước hai cẳng chân và mặt trong hai cánh tay, bụng, đùi, mạng sườn hoặc mảng bầm tím.