Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VÀ PHÁP LUẬT CỦA QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC VỀ HOẠT ĐỘNG KHAI SINH, KHAI TỬ Ở CẤP XÃ 1. Khái niệm khai sinh, khai tử và quản lý nhà nước về hoạt động khai sinh, khai tử 1. Khái niệm về khai sinh, khai tử Trong Tiếng Việt, từ “Khai” mang rất nhiều ý nghĩa. “Khai” trong “Khai sinh” và “Khai tử” được lấy từ “Khai” trong “Khai báo” mang ý nghĩa là hoạt động nói hay viết cho một cơ quan, tổ chức nào đó hoặc theo yêu cầu của một cơ quan, tổ chức nào đó để cho biết rõ điều cần biết về mình hoặc những điều mình biết [70].
Từ đây có thể hiểu: Khai sinh là hoạt động khai báo với cơ quan nhà nước có thẩm quyền về việc một đứa trẻ vừa được sinh ra do cha mẹ hoặc người giám hộ của đứa trẻ thực hiện và được cơ quan nhà nước có thẩm quyền xác nhận. Khai tử là việc thân nhân của người vừa mất khai báo với cơ quan nhà nước có thẩm quyền những thông tin cần thiết về mặt thủ tục hành chính liên quan đến người vừa mất. Khai sinh là sự kiện hộ tịch để xác định một đứa trẻ là thực thể của tự nhiên, của xã hội, đăng ký khai sinh là việc cơ quan nhà nước có thẩm quyền xác nhận và ghi vào sổ đăng ký khai sinh sự kiện được sinh ra của một cá nhân. Đây là sự kiện đăng ký đầu tiên có liên quan đến nhân thân của một người từ khi mới sinh ra.
Nội dung đăng ký khai sinh là việc xác định những thông tin về bản thân người được đăng ký khai sinh (Họ, chữ đệm và tên; giới tính; ngày, tháng, năm sinh; nơi sinh; quê quán; dân tộc; quốc tịch) và thông tin của cha, mẹ người được đăng ký khai sinh(Họ, chữ đệm và tên; năm sinh; dân tộc; quốc tịch; nơi cư trú) [39]. Sau khi được đăng ký khai sinh, cơ quan 7 luan an đăng ký sẽ cấp giấy khai sinh có ghi nhận đầy đủ những thông tin liên quan đến nhân thân của cá nhân vào sổ đăng kí khai sinh, cập nhật vào cơ sở dữ liệu hộ tịch điện tử, cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư để lấy số định danh cá nhân. Đăng ký khai sinh là biện pháp mà nhà nước thực hiện việc theo dõi được sự biến động tự nhiên về lĩnh vực dân số, trên cơ sở đó đề ra các chính sách phát triển KTXH trên phạm vi cả nước cũng như ở mỗi địa phương. Mặt khác, đăng ký khai sinh đúng cách là bảo vệ quyền nhân thân của trẻ em theo quy định của pháp luật và phù hợp với luật pháp quốc tế.
Khai tử là sự kiện hộ tịch để xác định cá nhân không còn là thực thể của tự nhiên, của xã hội,đăng ký khai tử là việc cơ quan nhà nước có thẩm quyền xác nhận sự kiện chết của một người và ghi vào sổ khai tử. Theo đó, quan hệ của người chết được chấm dứt theo gia đình và xã hội. Đồng thời cũng bắt đầu phát sinh quyền và nghĩa vụ của thân nhân người chết. Nhân thân hoặc người thân thích khác của người chết có trách nhiệm đi đăng ký khai tử.
Trường hợp người chết không có người thân thì đại diện của cơ quan, tổ chức, tá nhân liên quan có trách nhiệm đi khai tử. Người đi đăng ký khai tử phải nộp tờ khai đăng ký khai tử theo mẫu; giấy báo tử hoặc giấy tờ thay thế giấy báo tử do cơ quan có thẩm quyền cấp và văn bản ủy quyền theo quy định của pháp luật trong trường hợp ủy quyền thực hiện việc đăng ký khai tử cho cơ quan đăng ký hộ tịch [39]. Nội dung khai tử phải bao gồm các thông tin: Họ, chữ đệm, tên, năm sinh của người chết; số định danh cá nhân của người chết, nếu có; nơi chết; nguyên nhân chết; giờ, ngày, tháng, năm chết theo Dương lịch; quốc tịch nếu người chết là người nước ngoài [39]. Ngay sau khi nhận giấy tờ theo quy định, nếu thấy việc khai tử đúng thì cơ quan đăng ký cấp trích lục cho người đi khai tử, đồng thời ghi đầy đủ thông tin người chết vào sổ khai tử và khóa thông tin hộ tịch của người chết trong cơ sở dữ liệu hộ tịch điện tử.
Mục đích cơ bản của việc đăng ký khai tử cũng giống như đăng ký 8 luan an khai sinh là giúp cơ quan nhà nước theo dõi sự biến động tự nhiên về dân số, góp phần quan trọng tạo cơ sở xây dựng, phát triển kinh tế, xã hội, quốc phòng, an ninh và các chính sách dân số, gia đình. Quản lý nhà nước về hoạt động khai sinh, khai tử ở cấp xã Xem xét QLNN theo nghĩa rộng, thì đó là hoạt động của cơ quan nhà nước trên các lĩnh vực lập pháp, hành pháp, tư pháp nhằm thực hiện các chức năng của nhà nước là đối nội, đối ngoại. Xem xét QLNN theo nghĩa hẹp, thì đây là hoạt động mang tính chấp hành và điều hành, được cấu thành bởi các yếu tố có tính tổ chức, thực hiện thi hành Hiến pháp, pháp luật được đảm bảo thực hiện bởi hệ thống các cơ quan hành chính nhà nước [27]. Theo cách hiểu này, chủ thể quản lý hành chính là các cơ quan hành chính nhà nước, thực hiện chức năng chủ yếu là chấp hành, điều hành, nhằm tổ chức thực hiện trực tiếp và thường xuyên các hoạt động trong xây dựng phát triển kinh tế, văn hoá, xã hội, đảm bảo an ninh chính trị quốc gia.
Trong khoa học quản lý, QLNN thường được hiểu theo nghĩa hẹp. Quản lý nhà nước về hoạt động khai sinh, khai tử tập trung chủ yếu vào các hoạt động: Ban hành hoặc trình cơ quan có thẩm quyền ban hành văn bản quy phạm pháp luật về hộ tịch; xây dựng và tổ chức thực hiện chính sách, kế hoạch, định hướng về hoạt động khai sinh, khai tử; phổ biến, giáo dục pháp luật về khai sinh, khai tử; tổ chức bộ máy quản lý hoạt động đăng ký khai sinh, khai tử; thanh tra, kiểm tra, giám sát, khen thưởng, xử lý vi phạm, giải quyết khiếu nại, tố cáo trong hoạt động đăng ký khai sinh, khai tử; tổng kết, báo cáo cơ quan nhà nước cấp trên về hoạt động đăng ký khai sinh, khai tử. Như vậy, QLNN về hoạt động khai sinh, khai tử ở cấp xã là hoạt động của các cơ quan hành chính cấp xã mà trực tiếp thực hiện là công chức tư pháp – hộ tịch phụ trách lĩnh vực khai sinh, khai tử trên cơ sở những quy định của pháp luật về hộ tịch và các quy định khác của pháp luật có liên quan về hộ 9 luan an tịch, góp phần vào bảo đảm, bảo vệ quyền con người, quyền công dân, phục vụ cho công cuộc phát triển KTXH [39].3 Vai trò quản lý nhà nước về hoạt động đăng ký khai sinh, khai tử Quản lý hộ tịch nói chung và quản lý hoạt động khai sinh, khai tử nói riêng là một nội dung vô cùngquan trọng trong QLNN nằm ở vị trí trung tâm của hoạt động quản lý dân cư. Về mặt lý luận, hoạt động quản lý hoạt động khai sinh, khai tử là thể hiện chức năng xã hội của nhà nước, xét trên ba phương diện cơ bản: Thứ nhất, quản lý hoạt động khai sinh, khai tử là cơ sở để Nhà nước hoạch định các chính sách phát triển kinh tế, văn hóa, xã hội, an ninh, quốc phòng…và tổ chức thực hiện có hiệu quả các chính sách đó, góp phần tạo cơ sở dữ liệu hộ tịch đầy đủ, chính xác.
Quản lý hoạt động khai sinh, khai tử được cập nhật kịp thời, thường xuyên sẽ là nguồn tài sản thông tin quý giá cho cơ sở dữ liệu quốc gia, hỗ trợ đắc lực cho việc hoạch định các chính sách xã hội một cách chính xác và tiết kiệm được chi phí, đặc biệt là việc hoạch định các chính sách KTXH ở vùng núi, vùng sâu, vùng xa. Thực tiễn cho thấy, công tác quản lý hoạt động khai sinh, khai tử ở những địa bàn vùng núi, vùng sâu, vùng xa này thường thiếu chặt chẽ; số liệu khai sinh, khai tử đôi khi không chính xác. Đây là một trong những nguyên nhân dẫn đến việc thực hiện các chính sách kinh tế, xã hội trên những địa bàn này gặp nhiều khó khăn và đạt hiệu quả thấp. Thứ hai, hoạt động quản lý và đăng ký khai sinh, khai tử thể hiện việc Nhà nước công nhận việc thực hiện các quyền con người, quyền và nghĩa vụ cơ bản của công dân đã được ghi nhận trong Hiến pháp và pháp luật, ví dụ như quyền được khai sinh, khai tử, quyền thay đổi họ tên, quyền đối với quốc tịch, quyền xác định lại dân tộc, quyền kết hôn, quyền ly hôn,.
10 luan an Theo quy định của Hiến pháp và pháp luật, quyền nhân thân của con người được ghi nhận và bảo hộ, trong đó là các quyền về hộ tịch. Như vậy việc đăng ký khai sinh, khai tử là phương tiện để người dân thực hiện, hưởng thụ các quyền nhân thân,là căn cứ phát sinh quyền, nghĩa vụ pháp lý của cá nhân với tư cách là một công dân. Đối với nhà nước thì đây chính là sự thể hiện quản lý thống nhất, tập trung về khai sinh, khai tử và thực hiện các quyền nhân thân của cá nhân khi được cá nhân yêu cầu. Các dữ liệu về căn cước của mỗi cá nhân thể hiện trên chứng thư hộ tịch (giấy khai sinh, trích lục khai tử bản chính…)thể hiện giá trị pháp lý về đặc điểm nhân thân của mỗi cá nhân, dựa vào đó mà các cơ quan, tổ chức, cá nhân khác có thể đánh giá cá nhân đó có đủđiều kiện tham gia vàocác quan hệ pháp luật nhất định hay không.
Thứ ba, quản lý hoạt động khai sinh, khai tử góp phần quan trọng việc bảo đảm trật tự xã hội. Khi cần đánh giá năng lực chủ thể của một cá nhân, các cơ quan tiến hành tố tụng luôn cần đến các giấy tờ của cá nhân, trong đó giấy khai sinh là một chứng thư cần thiết, bởi giấy khai sinh chứa đựng các dữ liệu gốc về nhân thân của cá nhân như ngày tháng năm sinh, nơi sinh, dân tộc, quốc tịch, họ tên cha mẹ. Khi cần truy nguyên nguồn gốc của một cá nhân, hệ thống sổ đăng kí khai sinh, khai tử và cơ sở dữ liệu hộ tịch về khai sinh, khai tử là công cụ quan trọng để thực hiện công việc trên một cách dễ dàng. Khi các chứng thư hộ tịch về khai sinh, khai tử được sử dụng với tư cách là căn cứ, điều đó có thể giúp cho cơ quan pháp luật tống đạt các vụ án hình sự, dân sự, hành chính, lao động, .