MỞ ĐẦU Trong những thập niên cuối thế kỷ XX, đầu thế kỷ XXI, Việt Nam đã đạt đƣợc những tiến bộ ấn tƣợng trong công cuộc chuyển đổi sang nền kinh tế thị trƣờng và đang tích cực chủ động hội nhập vào nền kinh tế thế giới. Toàn cầu hóa trong thời đại ngày nay vừa là quy luật khách quan, vừa là động lực chính tạo ra của cải và việc làm cho ngƣời dân, góp phần tăng thu nhập cho ngƣời lao động cũng nhƣ toàn bộ nền kinh tế của đất nƣớc. Mặt khác, toàn cầu hoá còn đặt ra nhiều thách thức đối với tình hình kinh tế, xã hội của đất nƣớc. Một trong những thách thức lớn, đó là làm nảy sinh nhiều vấn nạn xã hội, nhất là tệ nạn ma tuý.Tệ nạn ma túy trở thành một vấn nạn nóng bỏng, gây nhức nhối cho đời sống cá nhân và cộng đồng không chỉ đối với nƣớc ta mà với cả thế giới [12].
Ma túy đã trở thành hiểm họa của quốc gia, dân tộc theo số liệu thống kê của Uỷ ban Quốc gia phòng chống AIDS và phòng chống tệ nạn ma tuý mại dâm: Năm 2003, trên địa bàn cả nƣớc có 154.000 ngƣời nghiện ma tuý có hồ sơ kiểm soát, tăng 14.000 ngƣời so với năm 2002; 48/61 tỉnh, thành phố có số ngƣời nghiện tăng. Ma tuý đã gây ra nhiều tác hại về kinh tế, xã hội, là nguyên nhân làm gia tăng đại dịch HIV và phát sinh nhiều phạm hình sự. Với tính chất phức tạp, đa dạng của vấn nạn ma túy, đòi hỏi từng bƣớc ngăn chặn, phòng chống và loại trừ ma tuý ra khỏi đời sống xã hội, trong đó cần phải tập trung giải quyết dứt điểm 3 vấn đề có tính quyết định (3 giảm), đó là: giảm cung, giảm cầu và giảm tác hại của các chất ma tuý.[4] Để giảm tác hại của ma tuý đối với các “con nghiện” thì việc điều trị bằng hình thức cai nghiện đóng vai trò nòng cốt, bởi vì: Mục đích của công tác cai nghiện là từng bƣớc giúp ngƣời nghiện giảm sự lệ thuộc vào ma túy và dần dần từ bỏ, loại trừ ma tuý ra khỏi đời sống của họ, đƣa họ tái hoà nhập với cộng đồng. Công tác cai nghiện là một mắt xích quan trọng, có tính quyết định đến sự thành công hay thất bại trong công tác phòng chống ma túy.
Ở Việt Nam, Heroin là một chất ma túy phổ biến nhất, trong số những ngƣời nghiện có khoảng 90% có liên quan đến việc sử dụng Heroin, những ngƣời nghiện Heroin sau khi cai nghiện thì tỷ lệ tái nghiện rất cao [1]. 1 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Có nhiều phƣơng pháp cai nghiện khác nhau đang đƣợc áp dụng trên thế giới và ở Việt Nam. Đối với Heroin, liệu pháp dùng chất thay thế có tác dụng dƣợc lý tƣơng tự nhƣ các chất dạng thuốc phiện đang đƣợc áp dụng trong đó có methadone. Đây là một chất cai nghiện đƣợc Tổ chức Y tế thế giới đƣa vào danh mục thuốc thiết yếu do có nhiều ƣu điểm vƣợt trội so với các thuốc khác do đƣợc hấp thu qua đƣờng uống nên có tác dụng làm giảm nguy cơ lây nhiễm HIV và các bệnh lây qua đƣờng máu khác.
Ở Việt Nam, theo số liệu cho biết của Cục phòng chống HIV/AIDS Bộ y tế, tính đến ngày 31 tháng 05 năm 2011 cả nƣớc đã có 22 điểm thực hiện “ Điều trị thay thế nghiện các chất dạng thuốc phiện bằng thuốc Methadone” ở tại 09 thành phố, là Hải Phòng, Hồ Chí Minh, Hà Nội, Cần Thơ, Đà Nẵng, Hải Dƣơng, Điện Biên, Nam Định và Thanh Hóa với 3 396 bệnh nhân (trong đó có 2 622 bệnh nhân đang điều trị duy trì và 774 bệnh nhân đang dò liều điều trị). Đến nay, Methadone đã đƣợc thí điểm áp dụng cho cai nghiện ma túy ở 11 tỉnh thành phố. Trong quá trình sử dụng methadone, việc dò liều đóng vai trò quan trọng tác động đến hiệu quả chƣơng trình cai nghiện. Tuy nhiên giai đoạn dò liều ngƣời bệnh thƣờng vẫn sử dụng Heroin gây khó khăn rất lớn cho kết quả dò liều đúng ở mỗi ngƣời bệnh.
Chính vì vậy việc xét nghiệm phân tích nƣớc tiểu bệnh nhân trong giai đoạn dò liều là bắt buộc. Để góp phần thực hiện tốt công việc phân tích mẫu nƣớc tiểu ngƣời nghiện Heroin tham gia liệu pháp methadone, đề tài: “Nghiên cứu xây dựng phương pháp xác định đồng thời Morphine, 6 - MAM (6 - monoacetyl morphine), Methadone trong nước tiểu bằng sắc ký khí” đƣợc thực hiện với các mục tiêu cụ thể: 1. Xây dựng và thẩm định đƣợc phƣơng pháp phát hiện đồng thời Morphine, 6 - monoacetyl morphine, Methadone trong mẫu nƣớc tiểu bằng sắc ký khí. Ứng dụng phân tích các mẫu nƣớc tiểu bệnh nhân tham gia chƣơng trình cai nhiện bằng liệu pháp methadone trong thực tế 2 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com CHƢƠNG 1: CÁC CHẤT MA TUÝ VÀ PHƢƠNG PHÁP XÁC ĐỊNH 1.1 Giới thiệu chung về các chất ma tuý 1.1 Khái niệm Từ xa xƣa, con ngƣời đã biết sử dụng một số loại cây cỏ để ăn, hút, uống giúp cho tinh thần sảng khoái, chống mệt mỏi nhƣ cây thuốc phiện ở châu Á, cây côca ở Nam Mỹ, cây cần sa, cây khat ở châu Phi,.
Cùng với trình độ khoa học kỹ thuật ngày càng phát triển, ngƣời ta đã xác định đƣợc các thành phần các hoạt chất trong các cây cỏ đó, tách chiết, phân lập các hoạt chất đó ở dạng tinh khiết để sử dụng. Đầu thế kỷ 19, một dƣợc sỹ ngƣời Đức là Serturne đã chiết đƣợc Morphine từ thuốc phiện và đƣợc coi nhƣ là công trình đầu tiên trên thế giới chiết xuất đƣợc hoạt chất tinh khiết từ cây cỏ thực vật. Từ đó đến nay, Morphine vẫn đƣợc xem là thuốc giảm đau thần diệu nhất mà loài ngƣời biết đến. Vào năm 1855 lần đầu tiên Gedecke đã chiết xuất đƣợc côcain từ lá cây Côca Erythroxylon, đến năm 1880 đƣợc Arnep chứng minh côcain có tác dụng gây tê tại chỗ.
Cũng vào thời gian này bác sỹ tâm thần ngƣời Do Thái là Dicmun Frơt dùng côcain để chữa bệnh nghiện thuốc phiện và morphine, nhƣng chỉ ít lâu sau ngƣời ta đã phát hiện ra những tai họa của nó vì bản thân côcain cũng là chất gây nghiện mạnh. Trong cuộc tìm kiếm các loại thuốc chữa bệnh, ngƣời ta đã dựa vào cấu trúc hoá học của các chất có sẵn trong tự nhiên, từ đó bán tổng hợp để thu đƣợc các chất có cấu trúc tƣơng tự, tác dụng dƣợc lý tƣơng tự. Mặt khác, khi nghiên cứu cấu trúc của các chất có sẵn trong tự nhiên, ngƣời ta đã tổng hợp đƣợc các chất có khung cơ bản giống các chất có sẵn trong tự nhiên, có tác dụng tƣơng tự nhƣng khắc phục đƣợc các nhƣợc điểm của các chất có sẵn trong tự nhiên để phục vụ y học. Kết quả đã thu đƣợc hàng loạt các hợp chất khác nhau có tác dụng khác nhau đƣợc sử dụng vì mục đích y học.
Tuy nhiên, bên cạnh đó nó ngày càng bị lạm dụng ngoài mục đích y học. Ngƣời ta gọi đó là các chất ma tuý đƣợc tổng hợp và bán tổng hợp.[5] Theo công ƣớc quốc tế về các chất ma tuý năm 1961 của Liên Hợp Quốc thì “ma tuý” nghĩa là bất kỳ chất nào trong bảng I và bảng II kèm theo công ƣớc này dù dƣới dạng tự nhiên hay tổng hợp. 3 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Tại Việt Nam, điều 2 Luật Phòng chống ma túy đƣợc Quốc hội khóa X, kì họp thứ 8 thông qua ngày 9 tháng 12 năm 2000 quy định: a. Chất ma túy là các chất gây nghiện, chất hƣớng thần đƣợc quy định trong các danh mục do Chính phủ ban hành.
Chất gây nghiện là chất kích thích hoặc ức chế thần kinh, dễ gây tình trạng nghiện đối với ngƣời sử dụng. Chất hƣớng thần là chất kích thích, ức chế thần kinh hoặc gây ảo giác, nếu sử dụng nhiều lần có thể gây nghiện đối với ngƣời sử dụng. [2] Theo nghị định số 67/2001/NĐ – CP, số 133/2003/NĐ - CP, số 163/2007/NĐ - CP, số 17/2011/NĐ - CP, hiện nay các chất ma túy gồm 235 chất ma túy chia làm 3 danh mục và 42 tiền chất là các hóa chất không thể thiếu đƣợc trong quá trình điều chế chất ma túy cần kiểm soát. Phân loại chất ma túy [2][5][13] Có nhiều cách phân loại các chất ma túy: a) Dựa theo nguồn gốc: Dựa vào nguồn gốc của chất ma tuý, ngƣời ta phân chia ra ma tuý tự nhiên, ma tuý bán tổng hợp và ma tuý tổng hợp.
- Ma tuý tự nhiên là các chất ma tuý có nguồn gốc tự nhiên, thu đƣợc bằng cách thu hái hoặc trồng trọt, các sản phẩm tách chiết, tinh chế từ các sản phẩm đó. Ví dụ: Thuốc phiện và các sản phẩm của nó (Morphine, Codeine, Narcotine…), Cần sa và các chế phẩm của nó. - Ma tuý bán tổng hợp là các chất ma tuý đƣợc điều chế từ các chất ma tuý tự nhiên bằng cách cho tác dụng với một số hoá chất để thu đƣợc chất ma tuý mới. Ví dụ Heroin là chất ma tuý đƣợc bán tổng hợp từ Morphine.
- Ma tuý tổng hợp là các chất ma tuý đƣợc điều chế bằng phƣơng pháp tổng hợp hoá học từ các hoá chất ban đầu (đƣợc gọi là tiền chất). Ví dụ Methamphetamine có thể đƣợc tổng hợp từ Ephedrine và các hoá chất khác. b) Phân loại theo tính chất hóa học : Dựa vào tính chất hoá học để phân loại các chất ma túy nhƣ nhóm Ankaloit (Morphine, Codeine, Cocain, Heroin…), nhóm amin thơm (Amphetamine, Methaphetamine…). Tuy nhiên cách phân loại này phức tạp, ít có giá trị 4 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com c) Phân loại theo trạng thái vật lý : Dựa theo trạng thái vật lý là rắn, lỏng… cách phân loại này cũng ít có giá trị.
d) Phân loại theo tác dụng tâm, sinh lý : Dựa vào tác dụng tâm, sinh lý của các chất ma tuý, đây là cách phân loại đƣợc dùng phổ biến nhất trên thế giới và đƣợc chia ra nhƣ sau: - Các chất ức chế thần kinh trung ƣơng, có tác dụng giảm đau, gây buồn ngủ gồm thuốc phiện, các chất Opiat và các chất tác dụng kiểu Morphine. - Các chất kích thích thần kinh trung ƣơng nhƣ Amphetamine, Methamphetamine, các dẫn chất mạch vòng của Amphetamine, Cocain,. - Các chất gây ảo giác nhƣ Cần sa, nấm Peyote, Mescalin… - Các chất an thần, gây ngủ nhƣ các chất nhóm Benzodiazepine (Diazepam…), nhóm Barbiturat (Phenolbarbital…. - Côca và các sản phẩm của côca (Côcain, Ecgonin,.
- Một số dung môi bay hơi nhƣ ete, etyl axetat… cũng có thể đƣợc sử dụng để tạo ra các thay đổi về tâm thần 1. Thuốc phiện, morphine, heroin, 6-monoacetylmorphine và tác dụng của các chất Opiat đối với cơ thể 1.