Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ NHÂN THÂN NGƯỜI PHẠM TỘI XÂM PHẠM NHÂN PHẨM CỦA CON NGƯỜI 1. Định nghĩa tội xâm phạm nhân phẩm Để xây dựng định nghĩa về tội xâm phạm nhân phẩm, trước kết cần làm rõ khái niệm nhân phẩm. Khái niệm “nhân phẩm” trong các tội xâm phạm nhân phẩm chưa được định nghĩa trong bất kỳ văn bản pháp luật nào. Song qua nghiên cứu một số tài liệu về mặt ngôn ngữ thì có một số định nghĩa nhân phẩm, cụ thể như sau: Trong cuốn từ điển Tiếng Việt của GS.
Hoàng Phê, nhân phẩm được định nghĩa như sau: “Nhân phẩm là phẩm chất và giá trị của con người” [9, tr. Theo định nghĩa này thì nhân phẩm chính là các phẩm chất, giá trị của một con người tạo nên giá trị của con người đó. Giá trị đó được cộng đồng xã hội công nhận và tôn kính. Còn trong sách giáo khoa môn Giáo dục công dân lớp 10 của Bộ giáo dục và đào tạo có đưa ra định nghĩa nhân phẩm như sau: “Nhân phẩm là toàn bộ phẩm chất mà mỗi con người có được, nói cách khác nhân phẩm là giá trị làm người của mỗi người” [2, tr.
Như vậy, định nghĩa này về cơ bản cũng tương đồng với định nghĩa nêu trên khi xác định nhân phẩm là toàn bộ phẩm chất làm nên giá trị của con người. Hay trong bài giảng Môn Đạo đức người lái xe thì nhân phẩm là giá trị đạo đức cao đẹp của mỗi người, là điều mà ai cũng quan tâm và chăm lo giữ gìn. Giữ được nhân phẩm ở mọi nơi, mọi lúc trong mọi hoàn cảnh là một điều khó khăn, đòi hỏi mỗi người phải thường xuyên nỗ lực, cố gắng rèn luyện bản thân. Nhân phẩm (còn gọi là phẩm giá) của con người là toàn bộ những giá trị đạo đức cao đẹp mà người đó đã đạt được, là giá trị làm người của mỗi con người [16, tr.
Định nghĩa này cũng đề cao phẩm giá, giá trị làm người của mỗi con người. Giá trị này chắc chắn phải được xã hội thừa nhận. Qua các định nghĩa về nhân phẩm nêu trên, có thể rút ra được định nghĩa nhân phẩm: Nhân phẩm là toàn bộ phẩm chất tốt đẹp của mỗi người làm nên giá trị của con người đó. Những phẩm chất này phù hợp với những giá trị đạo đức đã được xã hội thừa nhận.
Tội phạm theo định nghĩa tại khoản 1 Điều 8 BLHS năm 2015 “Tội phạm là hành vi nguy hiểm cho xã hội được quy định trong Bộ luật Hình sự, do người có 7 năng lực trách nhiệm hình sự hoặc pháp nhân thương mại thực hiện một cách cố ý hoặc vô ý, xâm phạm độc lập, chủ quyền, thống nhất, toàn vẹn lãnh thổ Tổ quốc, xâm phạm chế độ chính trị, chế độ kinh tế, nền văn hóa, quốc phòng, an ninh, trật tự, an toàn xã hội, quyền, lợi ích hợp pháp của tổ chức, xâm phạm quyền con người, quyền, lợi ích hợp pháp của công dân, xâm phạm những lĩnh vực khác của trật tự pháp luật xã hội chủ nghĩa mà theo quy định của Bộ luật này phải bị xử lý hình sự”. Từ định nghĩa về nhân phẩm và định nghĩa về tội phạm nêu trên, có thể định nghĩa tội xâm phạm nhân phẩm của con người như sau: Tội xâm phạm nhân phẩm của con người là hành vi nguy hiểm cho xã hội, được quy định trong chương XIV của Bộ luật hình sự, do người có năng lực trách nhiệm hình sự thực hiện một cách cố ý xâm phạm đến quyền được tôn trọng các giá trị đạo đức của con người. Trong chương XIV của BLHS, nhà làm luật không liệt kê riêng các tội xâm phạm nhân phẩm mà có sự gộp chung 14 tội danh (từ Điều 141 đến Điều 156) thành nhóm tội xâm phạm danh dự, nhân phẩm. Trong nhóm tội này, phần lớn các tội phạm đều xâm hại đồng thời nhân phẩm, danh dự của con người.
Căn cứ vào quy định trong chương XIV, có thể xác định được các tội XPNP trong BLHS bao gồm các tội danh sau: Tội hiếp dâm (Điều 141), tội hiếp dâm người dưới 16 tuổi (Điều 142), tội cưỡng dâm (Điều 143), tội cưỡng dâm người từ đủ 13 đến dưới 16 tuổi (Điều 144), tội giao cấu hoặc thực hiện hành vi quan hệ tình dục khác với người từ đủ 13 đến dưới 16 tuổi (Điều 145), tội dâm ô đối với người dưới 16 tuổi (Điều 146), tội sử dụng người dưới 16 tuổi vào mục đích khiêu dâm (Điều 147), tội mua bán người (Điều 150), tội mua bán người dưới 16 tuổi (Điều 151), tội làm nhục người khác (Điều 155), tội vu khống (Điều 156). Khái niệm, ý nghĩa nhân thân người phạm tội xâm phạm nhân phẩm của con người 1. Khái niệm nhân thân người phạm tội xâm phạm nhân phẩm của con người Mác viết: “Nhà nước cần phải thấy rằng kẻ vi phạm đó là một con người, một tế bào sống của xã hội, ở con người đó cũng có quả tim đang đập và dòng máu đang chảy, một người lính mà họ cần phải trở thành chiến sĩ bảo vệ đất nước…một thành viên của tập thể thực hiện các chức năng xã hội, một người chủ gia đình mà sự tồn tại 8 của họ là thiêng liêng và cuối cùng điều quan trọng nhất họ là công dân của nhà nước đó” [24, tr. Như vậy, nghiên cứu nhân thân người phạm tội cũng chính là nghiên cứu nhân thân con người đang sống trong xã hội: Nhân thân của những người đã thực hiện hành vi phạm tội, là chủ thể của tội phạm.
Việc nghiên cứu các đặc điểm đặc trưng này trong nhân thân người phạm tội cho chúng ta cơ sở để áp dụng các biện pháp phòng ngừa sớm đối với những người có phẩm chất tiêu cực, có biểu hiện vi phạm đạo đức, vi phạm kỷ luật, vi phạm pháp luật, ngăn chặn kịp thời hành vi phạm tội. Nhân thân của những người phạm các tội hoặc các nhóm tội khác nhau cũng có những đặc trưng khác nhau. Ví dụ nhân thân của những người phạm các tội xâm phạm sở hữu có tính chiếm đoạt thường có đặc điểm nhân thân nổi trội là động cơ vụ lợi, mong muốn có tiền bất chính; nhân thân của những người xâm phạm tính mạng sức khỏe của con người có đặc điểm nhân thân nổi trội là sự coi thường tính mạng, sức khỏe của người khác, coi thường giá trị đạo đức, pháp luật; đối với những người phạm các tội xâm phạm nhân phẩm của con người, đặc điểm nhân thân nổi trội nhất của những người này là sự coi thường nhân phẩm của người khác, coi thường các giá trị đạo đức, pháp luật. Bên cạnh đó, vẫn còn nhiều đặc điểm nhân thân khác mà luận văn sẽ làm sáng tỏ trong các nội dung nghiên cứu.
Trên cơ sở khái niệm nhân thân người phạm tội và các khái niệm có liên quan đã phân tích ở trên, có thể rút ra định nghĩa nhân thân người phạm tội xâm phạm nhân phẩm như sau: Nhân thân người phạm tội XPNP là tổng hợp những đặc điểm, dấu hiệu thể hiện bản chất xã hội của con người và các đặc điểm, dấu hiệu này kết hợp với các điều kiện, hoàn cảnh nhất định đã dẫn đến người đó thực hiện hành vi phạm tội XPNP được quy định tại chương XIVcủa BLHS hiện hành. Ý nghĩa của việc nghiên cứu nhân thân người phạm tội xâm phạm nhân phẩm Nhân thân người phạm tội là đối tượng được nhiều ngành khoa học nghiên cứu. Tuy nhiên, với những mục đích khác nhau và bằng những phương pháp nghiên cứu khác nhau nên góc độ tiếp cận với vấn đề nhân thân người phạm tội của mỗi ngành khoa học cũng không giống nhau. Tội phạm học với tư cách là một khoa học chuyên nghiên cứu về tội phạm và người phạm tội cùng những nguyên nhân, điều kiện của nó 9 để đề ra các biện pháp phòng ngừa, cho nên vấn đề nhân thân người phạm tội được nghiên cứu một cách khá sâu sắc, toàn diện và mang lại nhiều ý nghĩa quan trọng cả về lý luận và thực tiễn.
Như vậy, việc nghiên cứu nhân thân người phạm tội XPNP có ý nghĩa như sau: Thứ nhất, việc nghiên cứu làm rõ nhân thân người phạm tội XPNP góp phần phát triển và hoàn thiện hệ thống lý luận của chính ngành Tội phạm học. Bằng những nghiên cứu tổng quát về nhân thân người phạm tội nói chung và nhân thân người phạm tội XPNP nói riêng cùng những số liệu về người phạm tội XPNP cụ thể góp phần làm rõ thực trạng, cơ cấu, diễn biến của tình hình tội phạm, giải thích được những thay đổi trong thực trạng, cơ cấu, động thái của tình hình tội phạm [39, tr.127] và dự đoán xu hướng của nó trong tương lai. Nghiên cứu nhân thân người phạm tội XPNP trước hết cần làm rõ một số vấn đề lý luận về nhân thân người phạm tội XPNP, như khái niệm, ý nghĩa, phân loại nhân thân người phạm tội XPNP. Những lý luận này sẽ góp phần làm phong phú thêm lý luận của Tội phạm học về nhân thân người phạm tội.
Thứ hai, Nghiên cứu nhân thân người phạm tội XPNP, cụ thể đề tài nghiên cứu nhân thân người phạm tội XPNP trên địa bàn tỉnh Bình Dương giai đoạn 2014-2018 sẽ cung cấp những thông tin quan trọng về các đặc điểm của nhân thân người phạm tội XPNP trên địa bàn tỉnh Bình Dương. Những thông tin, như đặc điểm trình độ học vấn, nghề nghiệp, hoàn cảnh gia đình, thói quen, sở thích … của người phạm tội sẽ là những thông tin hữu ích cho các ngành khác, như giáo dục học, đạo đức học, kinh tế học … tham khảo trong phát triển các nội dung khoa học phục vụ các chiến lược phát triển kinh tế - xã hội, phát triển văn hóa, giáo dục, phát triển con người … Thứ ba, Do đó, các đặc điểm nhân thân người phạm tội XPNP có ý nghĩa trong việc định tội và định khung hình phạt đối với các tội XPNP chẳng hạn như các tội về XPNP của con người đều được nhà làm luật xây dựng dưới dạng cấu thành tội phạm hình thức nên dấu hiệu định tội của nhóm tội này trong BLHS đều liên quan đến dấu hiệu hành vi khách quan của tội phạm hay đặc điểm “tái phạm nguy hiểm” được quy định là yếu tố định khung một số tội XPNP (điểm i khoản 2 Điều 141, điểm g khoản 2 Điều 142, điểm g khoản 2 Điều 143, điểm e khoản 2 Điều 144, điểm e khoản 2 Điều 146, điểm g khoản 2 Điều 147, điểm e khoản 3 Điều 150, điểm g khoản 3 Điều 151).