Chương 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Sơ lược giải phẫu hậu môn – trực tràng 1. Vị trí, giới hạn, kích thước và hình thể Ống hậu môn bắt đầu từ chỗ đầu tận của trực tràng hẹp lại một cách đột ngột, đổi hướng quặt xuống dưới và ra sau để tận hết ở hậu môn. Ống hậu môn dài khoảng 3,8cm, thành trước ngắn hơn thành sau một ít; lòng ống khi rỗng có hình một khe dẹt trước sau hoặc một khe chẽ ba (xẻ theo 3 khía)[4].1: Giải phẫu ống hậu môn (Nguồn: Maingot’s Abdominal Operations 13thed 2019[19]) 4 Có sự phân chia khác nhau về giới hạn của ống HM giữa các nhà giải phẫu học và các nhà phẫu thuật.
Theo các nhà giải phẫu học ống HM dài khoảng 1-1,5cm, giới hạn phía ngoài là lỗ HM và phía trong là đường lược. Còn theo các nhà phẫu thuật, ống HM dài 2-3cm và thường dài hơn ở nam giới so với nữ, phía ngoài là lỗ HM, phía trong là vòng HM-TT cao hơn đường lược 1-1,5cm[4]. Liên quan Phía sau là một dải mô cơ - sợi gọi là dây chằng hậu môn cụt đi từ hậu môn đến đỉnh xương cụt. Phía trước là trung tâm cân đáy chậu ngăn cách ống hậu môn với niệu đạo màng và hành dương vật ở nam và với đầu dưới âm đạo ở nữ.
Hai bên là các hố ngồi hậu môn còn gọi là hố ngồi trực tràng. Toàn chiều dài của ống được bao quanh bởi cơ thắt ngoài hậu môn gồm 3 phần dưới da, nông và sâu[4]. Hình thể trong 1. Niêm mạc Phần dưới trực tràng màu hồng tái và bán trong suốt, qua đó có thể nhìn thấy kiểu phân nhánh tận của các mạch trực tràng trên.
Từ ống hậu môn trở lên trên niêm mạc có hình trụ. Từ giữa dưới ống hậu môn trở xuống niêm mạc trở thành niêm mạc lát tầng. Niêm mạc này không bài tiết và khô. Nửa đoạn trên của ống hậu môn niêm mạc có tế bào tương tự tế bào niêm mạc ở đại tràng.
Lớp dưới niêm cũng tương tự ở đại tràng có các mạch máu nhỏ ngoằn ngoèo. Lớp dưới niêm không dính vào cơ nên dễ căng giãn. Trĩ là các tĩnh mạch phồng lên trong lớp dưới niêm. Đoạn này nhận các nhánh thần kinh tự động, cảm giác không rõ.
Đoạn giữa ống hậu môn có niêm mạc là loại tế bào chuyển tiếp. Dưới nữa là lớp niêm mạc lát tầng của đoạn dưới ống hậu môn, lớp này dần sau đó 5 có cấu tạo như da bờ hậu môn nhưng không có tuyến chân lông, tuyến bã. Niêm mạc lát tầng và lớp chuyển tiếp nhận nhiều nhánh thần kinh cảm giác ngoại biên vì vậy mà đoạn này góp phần quan trọng trong cơ chế kiểm soát đi cầu. Lớp niêm mạc lát tầng ở đoạn dưới hậu môn có khi được gọi là pecten và chỗ giáp lớp giữa niêm mạc tế bào trụ và niêm mạc lát tầng[4].
Ống hậu môn Nửa trên của ống hậu môn: 15mm đầu được phủ bởi niêm mạc, có màu đậm do các mạch máu ở vùng dưới trực tràng tiếp giáp đi xuống. Niêm mạc ở đây có nổi lên 6 - 10 nếp dọc được gọi là các cột hậu môn, cao khoảng 1cm, dày 1 - 2 mm, rộng ở dưới, nhọn ở trên. Trong mỗi cột có một rễ cùng của động mạch và tĩnh mạch trực tràng trên. Các rễ lớn nhất ở các phần tư: Bên trái, phải - sau, và phải - trước của thành ống trực tràng.
Sự dãn to của các rễ tĩnh mạch ở 3 địa điểm đó tạo nên trĩ nội nguyên phát. Đầu dưới của các cột hậu môn được nối với nhau bởi những nếp nhỏ hình van bán nguyệt gọi là các van hậu môn[52]. Các ngách nhỏ ở trên mỗi van gọi là xoang hậu môn. Các xoang sâu nhất ở thành sau của ống có thể ứ đọng phân và nhiễm trùng, dẫn đến abcess ở thành ống hậu môn.
Các van hậu môn cũng có thể bị rách do phân rắn gây nứt hậu môn. Đường đọc theo các van hậu môn được gọi là đường lược. Đường này nằm đối diện với phần giữa cơ thắt trong hậu môn và thường được coi là phần tương ứng với màng hậu môn ở thời kỳ phôi thai sớm, là nơi tiếp giáp giữa phần nội bì của ống hậu môn, phát triển từ ổ nhớp và phần ngoại bì, xuất phát từ “hõm hậu môn” nên cũng gọi là “đường hậu môn da”. Phần giữa của ống hậu môn: tiếp theo đường lược xuống khoảng 15mm ở dưới các van hậu môn được gọi là vùng chuyển tiếp hay vùng lược, hay 6 lược hậu môn.
Biểu mô của nó có nhiều tầng và có bề dày trung gian giữa biểu mô niêm mạc của phần trên ống hậu môn và biểu mô da ở phần dưới, song khác da là không có tuyến mồ hôi. Vùng chuyển tiếp tận hết bởi một vùng hẹp lượn sóng gọi là đường trắng. Ở người sống đường này có màu hồng, phớt xanh và hiếm khi có thể nhận biết được trên đại thể. Phần dưới của ống hậu môn: 8mm cuối ở dưới đường trắng, được phủ bởi da thực sự, có màu xám hoặc nâu có chứa các tuyến mồ hôi và tuyến bã.
Có rất nhiều biến đổi về các vùng biểu mô tả trên và thường có sự xen lẫn giữa các loại biểu mô khác nhau cho nên các vùng có thể không được ngăn cách nhau một cách cứng nhắc. Ở vùng các xoang hậu môn có các tuyến hậu môn tiết ra chất nhày, đổ vào những chỗ lõm của lớp phủ ống hậu môn gọi là các hốc hậu môn. Các tuyến này quan trọng về mặt lâm sàng vì có thể bị nhiễm trùng, gây nên áp xe hoặc dò. Các tuyến khá thay đổi về số lượng và chiều sâu.
Áp xe có thể ăn sâu vào lớp dưới niêm mạc ở trên chỗ tiếp giáp hậu môn - trực tràng. Nhiều trường hợp áp xe có thể lan tận vào cơ thắt trong. Tóm lại: ống hậu môn dài khoảng 38mm, gồm 3 phần khác nhau về lớp phủ trong: Phần trên (15mm): tiếp theo phần dưới trực tràng, phủ bởi niêm mạc, có các cột hậu môn, van hậu môn và xoang hậu môn. Giới hạn trên là đường hậu môn trực tràng (ở trên các đỉnh cột hậu môn), giới hạn dưới là đường lược (nối giữa các van hậu môn).
Phần giữa (15mm ở dưới đường lược) gọi là vùng chuyển tiếp hay vùng lược, phủ bởi biểu mô trung gian giữa niêm mạc của phần trên và da của phần dưới ống hậu môn. Giới hạn trên là đường lược; giới hạn dưới là đường trắng.2: Hệ cơ vùng hậu môn-trực tràng (Nguồn: Netter’s Atlas of Human Anatomy 2014[45]) 1. Cấu trúc cơ thắt ống hậu môn Thành ống hậu môn được bao quanh bởi một phức hợp cơ thắt, gồm cơ thắt ngoài và cơ thắt trong. Cơ này khỏe, dày, nằm ở lớp trong cùng của ống hậu môn và dễ bị tổn thương khi cắt trĩ.
Phần trên ống hậu môn thì có thể bóc tách lớp niêm mạc ra khỏi lớp cơ thắt trong hậu môn. Cơ thắt trong hậu môn: do lớp sợi cơ vòng của áo cơ ở chỗ nối tiếp hậu môn - trực tràng dày 5 - 8mm. Bờ dưới của cơ thắt trong hậu môn rất thay đổi. Có khi cơ xuống tận hết hậu môn, có khi cơ còn cách khoảng 1,5 cm.
Cơ thắt trong có màu trắng ngà trong khi cơ thắt ngoài có màu đỏ gạch. Cơ thắt ngoài hậu môn: là cơ vân, bao quanh toàn bộ chiều dài của ống hậu môn, gồm 3 phần: 8 Phần dưới da: là một dải dẹt, rộng khoảng 15mm bao quanh phần dưới ống hậu môn, ở dưới bờ dưới cơ thắt trong và phần nông cơ thắt ngoài, nằm ngay dưới da của lỗ hậu môn và dưới đường trắng. Phần nông: hình elip, ở sâu hơn phần dưới da, là phần duy nhất bám xương. Phần sâu: là một vòng cơ dày, bao quanh phần trên cơ thắt trong; các sợi sâu của nó hòa lẫn không thể tách rời với cơ mu - trực tràng.
Ở trước, nhiều sợi bắt chéo đường giữa và liên tiếp với các cơ ngang nông đáy chậu. Phức hợp cơ dọc dài liên hợp: hình thành từ sự kết hợp các sợi của lớp cơ dọc trực tràng với cơ nâng hậu môn. Cơ dọc dài liên hợp chạy từ trên xuống nằm giữa cơ thắt trong và cơ thắt ngoài. Trên đường đi nó tỏa ra các nhánh, kết hợp với các sợi cơ niêm tạo nên dây chằng treo niêm mạc hay còn gọi là dây chằng Parks cố định niêm mạc hậu môn vào mặt trong cơ thắt trong.
Cơ nâng hậu môn gồm hai phần: phần thắt và phần nâng. Phần thắt xòe giống hình cánh quạt gồm 3 bó: bó mu, bó ngồi và bó chậu, cả 3 bó đều tụm lại chạy ở hai bên trực tràng, tới sau HM đính vào nhau, đính vào xương cụt hình thành nên đai hậu môn–xương cụt. Phần nâng: chỉ bám vào xương mu, ở phía trên phần thắt, bám tận bằng hai bó ở phía trước và phía bên HM. Về phương diện thuần túy giải phẫu học, Milligan năm 1937, chia cơ thắt ngoài ra ba bó.
Các tác giả sau này cho rằng về mặt chức năng các cơ là cấu trúc liên tục. Cơ thắt ngoài còn tác động chung với cơ nâng hậu môn. Giữa cơ thắt ngoài hậu môn và cơ nâng hậu môn hình rẻ quạt bên trên còn có cơ mu - trực tràng. Cơ này rất khỏe, giữ vững góc hậu môn - trực tràng và có vai trò quan trọng nhất trong việc kiểm soát đi đại tiện[45].
Trương lực của các cơ thắt trong và thắt ngoài giữ cho ống hậu môn và hậu môn luôn luôn đóng. Thần kinh chi phối cơ thắt ngoài tách từ nhánh trực 9 tràng dưới của thần kinh thẹn và nhánh đáy chậu của dây thần kinh cùng IV. Giữa phần dưới da của cơ thắt ngoài và da của ống hậu môn có phần dưới của đám rối tĩnh mạch trực tràng trong. Các tĩnh mạch nối tiếp giữa các đám rối trực tràng ngoài và trong tạo nên một đường nối thông giữa hai hệ tĩnh mạch cửa - chủ[45].
Lớp dưới niêm mạc ở trên đường trắng có chứa phần trên của đám rối tĩnh mạch trực tràng trong được gọi là khoang dưới niêm mạc; còn lớp dưới niêm mạc ở dưới đường trắng chứa phần dưới của đám rối tĩnh mạch trực tràng trên gọi là khoang quanh hậu môn. Hai khoang đó được ngăn cách nhau bởi một lớp dưới niêm mạc dày đặc các cơ trơn và mô liên kết đã tả ở trên, đặc biệt rõ rệt ở dưới van hậu môn một khoảng cách ngắn. Theo Fowler (1957), ống hậu môn chính thức nằm giữa hai mốc cơ có thể sờ thấy được là vòng hậu môn trực tràng ở trên và vòng gian cơ thắt ở dưới.