MỞ ĐẦU Giun đũa, giun tóc và giun móc là các loại giun truyền qua đất gặp phổ biến ở các nƣớc nhiệt đới và cận nhiệt đới, nhất à các nƣớc đang phát triển liên quan chặt chẽ đến nghèo đói, vệ sinh môi trƣờng thấp kém và chăm sóc Y tế còn khó khăn. Tình trạng nhiễm giun truyền qua đất gây nhiều tác hại thầm lặng và lâu dài tới sức khỏe con ngƣời, thậm chí nó còn là nguyên nhân trực tiếp hay gián tiếp dẫn đến tử vong. Những hậu quả tức thời hay lâu dài của tình trạng nhiễm các loại giun truyền qua đất có thể gây ra cho mọi lứa tuổi và không chỉ cho một thế hệ nhƣ gây thiếu máu, thiếu dinh dƣỡng, còi cọc, chậm phát triển về thể chất và trí tuệ ở trẻ em, gây thiếu máu, thiếu sắt ở phụ nữ đặt biệt là phụ nữ tuổi sinh đẻ và đang mang thai. Việt Nam à nƣớc có khí hậu nhiệt đới nóng ẩm, nền kinh tế chủ yếu là nông nghiệp, còn nhiều phong tục tập quán lạc hậu…,chính vì vậy tỷ lệ nhiễm các loại giun truyền qua đất khá phổ biến với sự khác nhau giữa các vùng, các miền và các đối tƣợng, cao nhất ở miền Bắc và ở nông dân trồng rau màu.
Yên Bái là một tỉnh thuộc miền núi Tây Bắc, cách Hà Nội 180 km có điều kiện kinh tế vẫn còn nghèo, trình độ dân trí còn thấp, tình trạng vệ sinh môi trƣờng chƣa tốt: vẫn còn tập quán dùng phân tƣơi, không dùng bảo hộ ao động khi tiếp xúc với phân và đất…Đây à những điều kiện thuận lợi cho sự lan truyền và phát triển bệnh giun truyền qua đất. Đƣợc sự tài trợ của Đại học Melbounre - Australia, năm 2005 Viện Sốt rét - Ký sinh trùng - Côn trùng Trung ƣơng (VSR – KST –CT TƢ đã hợp tác với Đại học Melbounre – Australia và Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) thực hiện nghiên cứu đánh giá hiệu quả và tính khả thi của việc áp dụng chƣơng trình bổ sung viên sắt– axit folic hàng tuần và tẩy giun định kỳ một năm 1 ần cho phụ nữ trong độ tuổi sinh sản từ 16 đến 45 tuổi tại tỉnh Yên Bái. Để đánh giá hiệu quả sau sáu năm can thiệp bằng tẩy giun với Albendazole một năm một lần và bổ sung viên sắt-axit folic hàng tuần. Chúng tôi tiến hành đề tài: “Nghiên cứu hiệu quả của việc tẩy giun định kỳ kết hợp với bổ sung viên sắt-axit folic cho phụ nữ tuổi sinh sản ở hai huyện Trấn Yên và Yên Bình, tỉnh Yên Bái” với 3 mục tiêu sau : 1 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.
Xác định tỷ lệ và cƣờng độ nhiễm giun đũa, giun tóc, giun móc của phụ nữ trong độ tuổi sinh sản tại hai huyện Yên Bình và Trấn Yên, tỉnh Yên Bái sau can thiệp bằng thuốc tẩy giun định kỳ một năm một lần kết hợp với bổ sung viên sắt-axit folic hàng tuần. Xác định tỷ lệ thiếu máu, thiếu sắt của phụ nữ tuổi sinh sản ở hai huyện Yên Bình và Trấn Yên, tỉnh Yên Bái sau can thiệp bằng thuốc tẩy giun định kỳ một năm một lần kết hợp với bổ sung viên sắt- axit folic hàng tuần. Đánh giá hiệu quả sau sáu năm can thiệp bằng thuốc tẩy giun định kỳ một năm một lần kết hợp với bổ sung viên sắt-axit folic hàng tuần. 2 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com CHƢƠNG 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1.
Khái quát đặc điểm sinh học và dịch tễ học của giun đũa, giun tóc và giun móc Mặc dù không thấy những vết tích gì của giun truyền qua đất trong những tầng địa chất cổ xƣa và trong các hóa thạch do cấu tạo của cơ thể giun sán không bền vững, không tồn tại đƣợc lâu, nhƣng vẫn có thể coi giun sán là những ký sinh trùng có lịch sử xuất hiện rất sớm ngay từ khi sơ khai hình thành trái đất và các sinh vật trên trái đất [34]. Đặc điểm sinh học của giun đũa, giun tóc và giun móc Giun đũa, giun tóc và giun móc đều thuộc ngành Giun tròn (Nematoda) [1] Giun đũa (Ascaris lumbricoides) Giun đũa thuộc bộ Ascaroidae, họ Ascarididae, giống Ascaris.lumbricoides là loài giun lớn ký sinh ở ruột ngƣời, không có môi trung [1]. Giun đũa trƣởng thành có màu trắng sữa hoặc hơi hồng, con cái có kích thƣớc 20-25cm x 0,5-0,6cm, con đực có kích thƣớc 15-17cm x 3-4 cm. Cơ thể chia thành ba phần : Đầu, thân và đuôi.
Bên trong cơ thể giun trƣởng thành có cơ quan tiêu hóa: ba môi phía đầu giun đũa là bộ phận định hƣớng, hƣớng giun đến những vùng có thức ăn. Tiếp theo môi giun là một ống tiêu hóa bao gồm thực quản, ruột, hậu môn, giúp giun đũa có khả năng hút chất dinh dƣỡng của ruột ngƣời. Cơ quan sinh dục của giun đũa cái gồm: tử cung, hai ống dẫn trứng, buồng trứng và hai vòi trứng. Hai vòi trứng gần đến lỗ sinh dục thì tập trung thành âm đạo và đổ ra lỗ sinh dục cái ở một phần ba trƣớc của thân giun.
Cơ quan sinh dục đực là một ống tinh hoàn gồm một ống nhỏ, cuộn nhƣ cuộn len dần dần ống này to dần ên, à nơi chứa tinh trùng, để đƣa ra ỗ phụt tinh ở lỗ hậu môn, ngoài ra còn có hai gai sinh dục chìa ra ngoài dùng để cố định giun cái trong lúc giao hợp. Cơ quan tuần hoàn, bài tiết của giun đũa rất đơn giản [2]. 3 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Giun đũa cái đẻ trứng, trứng giun đũa có hình tròn hoặc hình bầu dục, vỏ trứng giun đũa dày và có hai lớp, lớp ngoài vỏ xù xì. Mỗi con giun đũa cái một ngày đẻ khoảng 23 đến 24 vạn trứng [1, 2].
Vòng đời của giun đũa rất đơn giản, đòi hỏi vật chủ à ngƣời và trứng giun cần một thời gian phát triển ở môi trƣờng ngoài trƣớc khi vào cơ thể ngƣời. Trong quá trình chu du, ấu trùng có thể bị lạc chỗ và bị giữ lại ở các bộ phận, các mô của cơ thể. Thời gian sống của giun đũa trƣởng thành ở ngƣời khoảng 12-18 tháng. Để hoàn thành vòng đời của mình trong cơ thể ngƣời, giun đũa mất 60-75 ngày [2].
Giun tóc (Trichuris trichiura) Giun tóc thuộc bộ Trichinelloidae, họ Trichuridae, giống Trichuris. trichiura, có giun tóc trƣởng thành hình ống có màu trắng hay hồng nhạt, kích thƣớc con cái dài 35-50mm, con đực dài 30-45mm. Cơ thể chia làm hai phần rõ rệt là phần đầu thì nhỏ nhƣ sợi tóc và phần đuôi thì phình to ra, con đực có một gai sinh dục và có bao gai sinh dục [2]. Trứng giun tóc màu vàng, có hình thể đặc biệt giống nhƣ quả cau bổ dọc, có nút ở hai đầu, vỏ dày [1].
Giun tóc ký sinh ở đại tràng, chủ yếu là ở manh tràng nhƣng có thể ký sinh ở trực tràng. Khi ký sinh chúng cắm đầu vào niêm mạc ruột để hút máu và giữ nguyên vị trí ổn định trong lòng ruột [2]. Giun tóc trƣởng thành giao hợp, con cái đẻ trứng trong lòng ruột, trứng theo phân ra môi trƣờng ngoài. Giun tóc có khả năng sinh sản thấp hơn giun đũa : Mỗi ngày một con giun tóc cái có thể đẻ đƣợc 2000 trứng [3].
Vòng đời của giun tóc cũng thuộc kiểu đơn giản nhƣ giun đũa nhƣng ấu trùng không chu du qua gan, phổi, tim mà di chuyển xuống manh tràng để ký sinh cố định [1, 2]. Có lẽ vì thế mà vòng đời của giun tóc chỉ khoảng một tháng, đời sống của giun tóc trong cơ thể vật chủ khoảng 5-6 năm [2]. Giun móc ( Ancylostoma duodenale và Necator americanus) Giun móc (Ancylostoma duodenale ) và giun mỏ (Necator americanus) thuộc bộ Strongyloidae, họ Ancylostomidae, giống Ancylosides. Hai loài này có thể phân 4 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com biệt nhau về mặt hình thể nhƣng các đặc điểm khác và tính chất gây bệnh, tác hại giống nhau nên ngƣời ta thƣờng gọi chung là giun móc [1, 2].
Giun móc trƣởng thành cũng có màu trắng sữa hoặc hơi hồng, chiều dài con cái từ 10-13mm, con đực từ 8-11mm. Cơ thể chia thành phần đầu, phần thân và đuôi, đầu giun móc có bao miệng phát triển có 4 móc , miệng giun mỏ thì có hai đôi răng hình vuông. Gần sau đuôi của của giun móc chia làm 3 nhánh còn của giun mỏ chia làm 2 nhánh [2]. Giun móc ký sinh ở tá tràng, trƣờng hợp nhiễm nhiều giun, giun có thể ký sinh ở đoạn đầu ruột non, khi ký sinh chúng ngoạm vào niêm mạc ruột để hút máu và chống lại nhu động ruột [2].
Trứng giun móc hình bầu dục, vỏ mỏng trong suốt, nhân chia thành nhiều phần [2]. Giun đực và giun cái trƣởng thành giao hợp, con cái đẻ trứng, trứng theo phân ra môi trƣờng ngoài. Mỗi ngày một con giun móc cái có thể đẻ đƣợc 9. Cũng giống nhƣ giun đũa và giun tóc, vòng đời của giun móc đơn giản nhƣng giun móc và giun mỏ có thể lây nhiễm qua da.
Thời gian để hoàn thành một vòng đời của giun móc là 5-7 tuần, trong cơ thể vật chủ giun mỏ tồn tại 5-7 năm còn giun móc là 10-15 năm [2]. Dịch tễ học bệnh giun đũa, giun tóc, giun móc Trứng giun đũa, giun tóc, giun móc không có khả năng phát triển trong cơ thể ngƣời thành giun trƣởng thành, muốn lây truyền đƣợc chúng phải có một giai đoạn phát triển ở ngoại cảnh. Các điều kiện thích hợp cho sự sinh trƣởng và phát triển của trứng giun ở ngoại cảnh là: nhiệt độ, độ ẩm, oxy, độ pH của đất…[22] Nhiệt độ thích hợp cho trứng giun phát triển là 24 – 30oC. Với nhiệt độ này, đối với trứng giun đũa, sau 12 - 15 ngày; đối với trứng giun tóc sau 17- 30 ngày, tỷ lệ trứng có ấu trùng lên tới 90%; riêng với trứng giun móc chỉ sau 24 giờ trứng đã phát triển thành ấu trùng.
Nếu nhiệt độ thấp thì thời gian phát triển kéo dài, có khi tới vài tháng và tỷ lệ trứng hỏng cao, nhiệt độ càng cao tỷ lệ trứng hỏng càng nhiều. 5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Ở nhiệt độ dƣới 14oC hoặc trên 37oC trứng không phát triển, vì vậy vùng có khí hậu lạnh tỷ lệ nhiễm giun thấp [22]. Oxy là yếu tố cần thiết cho trứng giun phát triển. Do đó khi trứng giun nằm sâu dƣới nƣớc (trên một mét chiều sâu) dần dần sẽ bị hỏng.
Vì vậy trong nhà vệ sinh dội nƣớc trứng giun sẽ bị hỏng sau hai tháng [1, 3]. Độ ẩm từ 80% trở ên à điều kiện tốt cho trứng giun phát triển.