Luận án tiến sĩ nghiên cứu tác dụng của phương pháp đại trường châm trong điều trị chứng đau và phục hồi vận động cột sống cổ do thoái hoá

Đại trường châm là một phương pháp châm cứu đặc biệt, được sử dụng rộng rãi trong Y học cổ truyền để điều trị các… 195 trang · Viện Y học Cổ truyền Quân đội.

• Tác giả: Đặng Thị Hoàng Tuyên
• Người hướng dẫn: PGS.TS Nghiêm Hữu Thành
• Trường học: Viện Y học Cổ truyền Quân đội
• Chuyên ngành: Y học cổ truyền
• Đề tài: Nghiên cứu tác dụng của phương pháp Đại trường châm trong điều trị chứng đau và phục hồi vận động cột sống cổ do thoái hóa
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ y học
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 1.1. THOÁI HÓA CỘT SỐNG CỔ THEO Y HỌC HIỆN ĐẠI VÀ Y HỌC CỔ TRUYỀN
• 1.2. PHƯƠNG PHÁP ĐẠI TRƯỜNG CHÂM TRONG ĐIỀU TRỊ CHỨNG ĐAU VÀ PHỤC HỒI VẬN ĐỘNG CỘT SỐNG CỔ DO THOÁI HÓA
• 2. CHƯƠNG 2: ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU
• 2.2. PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.3. ĐẠO ĐỨC TRONG NGHIÊN CỨU
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 3.1. MỘT SỐ ĐẶC ĐIỂM CỦA BỆNH NHÂN NGHIÊN CỨU
• 3.2. ĐÁNH GIÁ TÁC DỤNG CỦA PHƯƠNG PHÁP ĐẠI TRƯỜNG CHÂM TRONG ĐIỀU TRỊ CHỨNG ĐAU VÀ PHỤC HỒI VẬN ĐỘNG THÔNG QUA MỘT SỐ CHỈ SỐ LÂM SÀNG
• 3.3. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU TÁC DỤNG CỦA PHƯƠNG PHÁP ĐẠI TRƯỜNG CHÂM THÔNG QUA SỰ BIẾN ĐỔI MỘT SỐ CHỈ SỐ SINH LÝ
• 3.4. SỰ BIẾN ĐỔI CÁC CHỈ SỐ SINH HOÁ MÁU TRƯỚC VÀ SAU ĐIỀU TRỊ BẰNG PHƯƠNG PHÁP ĐẠI TRƯỜNG CHÂM
• 3.5. TÁC DỤNG KHÔNG MONG MUỐN CỦA PHƯƠNG PHÁP ĐIỀU TRỊ
• 3.6. THEO DÕI TÁI PHÁT ĐAU SAU ĐIỀU TRỊ TẠI THỜI ĐIỂM SAU 6 THÁNG VÀ SAU 12 THÁNG
• 4. CHƯƠNG 4: BÀN LUẬN
• 4.1. VỀ ĐẶC ĐIỂM CỦA BỆNH NHÂN THOÁI HÓA CSC
• 4.2. VỀ HIỆU QUẢ ĐIỀU TRỊ CỦA PHƯƠNG PHÁP ĐẠI TRƯỜNG CHÂM TRONG ĐIỀU TRỊ CHỨNG ĐAU VÀ PHỤC HỒI VẬN ĐỘNG
• 4.3. VỀ HIỆU QUẢ ĐIỀU TRỊ CỦA PHƯƠNG PHÁP ĐẠI TRƯỜNG CHÂM TRÊN MỘT SỐ CHỈ SỐ SINH LÝ, HÓA SINH
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU CỦA TÁC GIẢ ĐÃ CÔNG BỐ CÓ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Đại trường châm và ứng dụng trong điều trị đau

Đại trường châm là một phương pháp châm cứu đặc biệt, được sử dụng rộng rãi trong Y học cổ truyền để điều trị các chứng đau, đặc biệt là đau cột sống cổ. Phương pháp này dựa trên nguyên lý kích thích các huyệt đạo liên quan đến đại trường kinh, giúp điều hòa khí huyết và giảm đau hiệu quả. Nghiên cứu đã chỉ ra rằng đại trường châm không chỉ giúp giảm đau mà còn cải thiện tầm vận động của cột sống cổ, đặc biệt ở những bệnh nhân bị thoái hóa cột sống. Cơ chế tác dụng của đại trường châm được giải thích thông qua việc kích thích giải phóng endorphin, một chất giảm đau tự nhiên của cơ thể.

1.1. Cơ chế tác dụng của đại trường châm

Theo Y học cổ truyền, đại trường châm tác động lên các huyệt đạo thuộc đại trường kinh, giúp điều hòa khí huyết và thông kinh lạc. Trong khi đó, Y học hiện đại giải thích cơ chế tác dụng của đại trường châm thông qua việc kích thích hệ thần kinh trung ương, giải phóng các chất giảm đau như endorphin và serotonin. Nghiên cứu cũng chỉ ra rằng đại trường châm có thể làm giảm viêm và cải thiện tuần hoàn máu tại vùng bị tổn thương, từ đó giúp giảm đau và phục hồi chức năng vận động.

1.2. Hiệu quả giảm đau của đại trường châm

Nghiên cứu đã chứng minh rằng đại trường châm có hiệu quả cao trong việc giảm đau cột sống cổ do thoái hóa. Các bệnh nhân được điều trị bằng đại trường châm cho thấy sự cải thiện đáng kể về mức độ đau, được đánh giá thông qua thang điểm VAS (Visual Analogue Scale). Ngoài ra, phương pháp này còn giúp giảm tần suất tái phát đau và cải thiện chất lượng cuộc sống của bệnh nhân.

II. Phục hồi vận động cột sống cổ

Phục hồi vận động là một mục tiêu quan trọng trong điều trị thoái hóa cột sống cổ. Đại trường châm đã được chứng minh là có hiệu quả trong việc cải thiện tầm vận động của cột sống cổ, bao gồm các động tác cúi, ngửa, nghiêng và xoay. Nghiên cứu cho thấy rằng sau một liệu trình điều trị bằng đại trường châm, bệnh nhân có sự cải thiện đáng kể về khả năng vận động, giúp họ trở lại với các hoạt động hàng ngày một cách dễ dàng hơn.

2.1. Cải thiện tầm vận động

Đại trường châm giúp cải thiện tầm vận động của cột sống cổ thông qua việc kích thích các huyệt đạo liên quan đến cơ và khớp. Nghiên cứu đã chỉ ra rằng phương pháp này có thể làm tăng độ linh hoạt của cột sống cổ, giúp bệnh nhân thực hiện các động tác cúi, ngửa, nghiêng và xoay một cách dễ dàng hơn. Điều này đặc biệt quan trọng đối với những bệnh nhân bị thoái hóa cột sống, vì họ thường gặp khó khăn trong việc vận động.

2.2. Tác động lên cơ và khớp

Đại trường châm không chỉ giúp giảm đau mà còn tác động tích cực lên các cơ và khớp xung quanh cột sống cổ. Phương pháp này giúp thư giãn các cơ bị co cứng, cải thiện tuần hoàn máu và tăng cường sức mạnh cơ bắp. Điều này góp phần quan trọng trong việc phục hồi chức năng vận động và ngăn ngừa tái phát đau.

III. Thoái hóa cột sống cổ và các phương pháp điều trị

Thoái hóa cột sống cổ là một bệnh lý phổ biến, đặc biệt ở người cao tuổi và những người có công việc đòi hỏi tư thế cố định kéo dài. Bệnh gây ra các triệu chứng như đau cổ, hạn chế vận động và có thể dẫn đến các biến chứng nghiêm trọng nếu không được điều trị kịp thời. Đại trường châm là một trong những phương pháp điều trị hiệu quả, kết hợp với vật lý trị liệu và các phương pháp khác để mang lại kết quả tốt nhất cho bệnh nhân.

3.1. Nguyên nhân và triệu chứng của thoái hóa cột sống cổ

Thoái hóa cột sống cổ thường xảy ra do quá trình lão hóa tự nhiên, kết hợp với các yếu tố như tư thế làm việc không đúng, chấn thương hoặc di truyền. Các triệu chứng phổ biến bao gồm đau cổ, cứng cổ, hạn chế vận động và đau lan xuống vai, cánh tay. Nếu không được điều trị kịp thời, bệnh có thể dẫn đến các biến chứng như thoát vị đĩa đệm hoặc chèn ép tủy sống.

3.2. Kết hợp đại trường châm với các phương pháp điều trị khác

Để đạt được hiệu quả điều trị tối ưu, đại trường châm thường được kết hợp với các phương pháp khác như vật lý trị liệu, xoa bóp và dùng thuốc. Sự kết hợp này giúp giảm đau nhanh chóng, cải thiện vận động và ngăn ngừa tái phát. Nghiên cứu cũng chỉ ra rằng việc kết hợp các phương pháp điều trị mang lại kết quả tốt hơn so với việc chỉ sử dụng một phương pháp đơn lẻ.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Thoái hóa cột sống cổ là một bệnh lý mạn tính phổ biến trong nhóm bệnh cơ xương khớp, đứng hàng thứ hai sau thoái hóa cột sống thắt lưng. Theo số liệu từ Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), khoảng 0,3% đến 0,5% dân số mắc các bệnh lý về khớp, trong đó thoái hóa khớp và cột sống chiếm 20%. Tại Mỹ, 80% người trên 55 tuổi mắc bệnh lý thoái hóa khớp và cột sống; tại Pháp tỷ lệ này chiếm 28,6% tổng số bệnh xương khớp. Tại Việt Nam, thoái hóa khớp và cột sống chiếm 17,41% các bệnh xương khớp, trong đó thoái hóa cột sống chiếm 2/3 (cột sống thắt lưng chiếm 31,12% và cột sống cổ chiếm 13,96%). Thoái hóa cột sống cổ xảy ra chủ yếu ở lứa tuổi lao động từ 30 tuổi trở lên và có xu hướng gia tăng do tính chất công việc văn phòng, tư thế làm việc tĩnh, cúi đầu kéo dài hoặc các vận động lặp đi lặp lại.

Bệnh lý này gây nên tình trạng đau cục bộ, cứng gáy, chèn ép rễ thần kinh và hạn chế tầm vận động, tác động tiêu cực đến sinh hoạt cũng như khả năng lao động. Trong thực hành lâm sàng, 90% đến 95% bệnh nhân có thể điều trị bảo tồn bằng các phương pháp nội khoa, vật lý trị liệu, phục hồi chức năng và y học cổ truyền mà không cần can thiệp phẫu thuật. Trong số các liệu pháp không dùng thuốc, châm cứu đã được ứng dụng rộng rãi. Tuy nhiên, các nghiên cứu chuyên sâu đánh giá phương pháp Đại trường châm – một kỹ thuật kết hợp giữa Trường châm và Đại châm – trong việc giảm đau, cải thiện vận động và tác động lên các chỉ số sinh lý, hóa sinh ở bệnh nhân thoái hóa cột sống cổ còn rất hạn chế. Luận án của nghiên cứu sinh Đặng Thị Hoàng Tuyên được thực hiện nhằm giải quyết khoảng trống nghiên cứu này.

Luận án xác định 3 mục tiêu nghiên cứu cụ thể:

1. Mô tả một số đặc điểm lâm sàng và cận lâm sàng của bệnh nhân thoái hóa cột sống cổ.
2. Đánh giá tác dụng của phương pháp Đại trường châm trong điều trị chứng đau và phục hồi chức năng vận động cột sống cổ.
3. Đánh giá tác dụng của phương pháp Đại trường châm trong điều trị chứng đau và phục hồi chức năng vận động thông qua sự biến đổi của một số chỉ số sinh lý và hóa sinh.

Đối tượng nghiên cứu là các bệnh nhân được chẩn đoán xác định thoái hóa cột sống cổ theo tiêu chuẩn y học hiện đại và y học cổ truyền. Địa điểm thực hiện nghiên cứu tại Viện Y học cổ truyền Quân đội, Bệnh viện Châm cứu Trung ương và Bộ môn Sinh lý học - Học viện Quân y. Quá trình theo dõi và đánh giá hiệu quả can thiệp được tiến hành trước điều trị (D0), ngày điều trị thứ nhất (D1), ngày điều trị thứ 7 (D7), cùng với đánh giá theo dõi tái phát sau 6 tháng và 12 tháng.

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Luận án đã hệ thống hóa các hướng nghiên cứu trong nước và quốc tế về thoái hóa cột sống cổ và các can thiệp điều trị bằng y học cổ truyền kết hợp y học hiện đại:

• Các nghiên cứu về điều trị thoái hóa cột sống cổ:

  • Hoàng Thị Thắng (2017) nghiên cứu kết hợp viên hoàn TD0015 với điện châm điều trị hội chứng cổ vai cánh tay do thoái hóa cột sống cổ, ghi nhận điểm đau VAS giảm từ 6,7 ± 0,79 xuống 1,23 ± 0,09 ($p < 0,05$), đạt kết quả tốt 63,3%.
  • Trương Văn Lợi (2007) khảo sát phương pháp xoa bóp bấm huyệt trên bệnh nhân co cứng cơ vùng cổ gáy, điểm VAS giảm từ 6,81 ± 1,21 xuống 2,01 ± 1,35 ($p < 0,001$).
  • Nguyễn Thị Thắm và Đặng Thị Minh Thu (2008) ứng dụng các yếu tố vật lý kết hợp vận động trị liệu, ghi nhận 70,7% bệnh nhân hết đau sau 20 ngày điều trị và 82,8% phục hồi sinh hoạt bình thường.
  • Nguyễn Bích Thu (2010) đánh giá phương pháp điện châm kết hợp thủy châm, ghi nhận tầm vận động cột sống cổ cải thiện tốt 100% và ngưỡng đau tăng từ 273,43 ± 37,37 g/s lên 370,29 ± 73,82 g/s.
  • Đặng Trúc Quỳnh và cộng sự (2010) khảo sát hiệu quả điện châm kết hợp chiếu đèn hồng ngoại, chỉ ra ưu thế giảm đau rõ rệt ở thể Phong hàn thấp tý.
  • Nguyễn Tuyết Trang và Đào Thị Phương đánh giá phương pháp điện châm kết hợp cấy chỉ catgut trong đau vai gáy do thoái hóa cột sống cổ, điểm VAS giảm từ 5,78 ± 1,28 xuống 1,53 ± 0,84, đạt tỷ lệ tốt 93,3%.
  • Các tác giả quốc tế như Lưu Thế Mẫn và cộng sự (2000), Phùng Trí Kiên, Giang Thục Hồng (2003) chứng minh hiệu quả vượt trội của việc phối hợp châm cứu với xoa bóp bấm huyệt hoặc kéo dãn cột sống cổ so với các nhóm đối chứng đơn thuần.

• Các nghiên cứu về Đại trường châm và Mãng châm tại Việt Nam:

  • Vũ Thường Sơn nghiên cứu điện châm kim dài, châm sâu xuyên huyệt trên 120 bệnh nhân tai biến thiếu máu não cục bộ hệ động mạch cảnh trong, đạt tỷ lệ khỏi 20% và đỡ nhiều 54,16%.
  • Đỗ Hoàng Dũng nghiên cứu điện Mãng châm điều trị đau dây thần kinh tọa thể phong hàn, cho thấy nhóm can thiệp đạt kết quả loại A là 63,6%, cao hơn nhóm đối chứng ($p < 0,05$).
  • Bùi Thị Thanh Thúy áp dụng điện Mãng châm điều trị liệt vận động ở trẻ bại não, ghi nhận 100% bệnh nhân chuyển biến tích cực cả về vận động thô sơ và vận động tinh tế.
  • Nguyễn Bá Phong nghiên cứu điện Mãng châm trên bệnh nhân béo phì, làm giảm trọng lượng cơ thể từ 66,98 ± 5,48 kg xuống 62,37 ± 4,85 kg và giảm chỉ số BMI có ý nghĩa thống kê ($p < 0,01$).
  • Lê Thị Diệu Hằng khảo sát Mãng điện châm kết hợp bài thuốc Quyên tý thang điều trị thoái hóa cột sống cổ, cho thấy tỷ lệ kết quả tốt tăng từ 9,3% sau 15 ngày lên 71,9% sau 30 ngày điều trị.

Vị trí của luận án: Kế thừa các nền tảng lý luận cổ điển và kỹ thuật tân châm, luận án tập trung làm sáng tỏ cơ chế tác dụng đa chiều của phương pháp Đại trường châm trong điều trị thoái hóa cột sống cổ. Khác với các công trình trước đây vốn chủ yếu dừng lại ở việc đánh giá triệu chứng lâm sàng thuần túy, luận án này tích hợp đánh giá lâm sàng cùng với sự biến đổi sinh lý học (ngưỡng đau, điện cơ bề mặt SEMG, thông số huyết động) và các chỉ số hóa sinh thần kinh thể dịch ($\beta$-endorphin, adrenalin, noradrenalin).

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý thuyết

• Quan điểm Y học hiện đại: Cột sống cổ gồm 7 đốt sống (C1–C7) và 5 đĩa đệm. Cấu trúc đĩa đệm gồm nhân nhầy, vòng sợi và mâm sụn. Thoái hóa cột sống cổ là quá trình biến đổi thoái triển mạn tính, bắt đầu từ sự mất nước, giảm proteoglycan của nhân nhầy, rách vòng sợi, biến đổi xương dưới sụn và hình thành gai xương gây hẹp lỗ liên đốt, chèn ép rễ thần kinh (chủ yếu là C5, C6) hoặc kích thích dây thần kinh quặt ngược Luschka.

  • Cơ chế tác dụng của châm: Giải thích qua thuyết thần kinh - thể dịch (kích thích giải phóng $\beta$-endorphin từ tuyến yên và vùng dưới đồi, serotonin từ nhân Raphé sừng sau tủy sống, điều hòa nồng độ catecholamin); thuyết cổng kiểm soát của Melzack và Wall (kích thích sợi thần kinh $A\beta$ đường kính lớn tạo điện trường âm ức chế dẫn truyền đau của sợi $A\delta$ và sợi C tại sừng sau tủy sống); thuyết hai cửa (mở rộng lên đồi thị và thể lưới thân não) và thuyết phản xạ thần kinh thực vật.
  • Đặc điểm sinh học và hình thái huyệt: Huyệt có diện tích từ 4 đến 18 $\text{mm}^2$, tập trung mạng lưới mao mạch dày đặc, nhiều đầu mút thần kinh ngoại vi, sợi có và không có myelin, mật độ tế bào mast cao (chứa histamin, serotonin, heparin), có nhiệt độ da cao hơn, điện trở da thấp hơn và cường độ dòng điện qua da cao hơn các vùng lân cận.

• Quan điểm Y học cổ truyền: Thoái hóa cột sống cổ thuộc phạm vi chứng Tý (nghĩa là bế tắc, khí huyết ứ trệ, kinh mạch bất thông). Nguyên nhân do vệ khí suy giảm, phong - hàn - thấp tà xâm nhập vào kinh lạc, cơ nhục, cân cốt; kết hợp can thận hư tổn không chủ được cốt tủy và cân cơ. Thể bệnh thường gặp gồm Phong hàn thấp tý (chia thành phong tý, hàn tý, thấp tý) và Phong nhiệt thấp tý.

  • Kỹ thuật Đại trường châm: Là phương pháp tân châm kết hợp giữa Trường châm (kim số 8 trong cửu châm sách Linh khu, dài 5 thốn, đường kính 0,3 mm, chuyên trị chứng đau sâu, đau khớp lớn) và Đại châm (kim to đường kính 0,5 mm, dùng thông cửu khiếu, tả thực tà). Đại trường châm sử dụng kim dài 5 thốn (kích thước một thốn tương đương 2,0 – 2,2 cm tính theo đồng thân thốn), đường kính từ 0,3 mm đến 0,5 mm, thực hiện kỹ thuật châm luồn sâu, xuyên kinh xuyên huyệt nhằm mục đích sơ thông kinh lạc, điều hòa âm dương, bổ chính khu tà và tăng cường hiệu quả điều khí nhanh, mạnh hơn so với hào châm thông thường.

Phương pháp nghiên cứu

• Thiết kế nghiên cứu: Nghiên cứu can thiệp lâm sàng mở, so sánh trước và sau điều trị trên cùng một nhóm bệnh nhân, có đối chiếu theo dõi dọc sau 6 tháng và 12 tháng.
• Tiêu chuẩn chọn mẫu:
  • Y học hiện đại: Bệnh nhân được chẩn đoán thoái hóa cột sống cổ dựa trên hội chứng cột sống cổ, hội chứng rễ thần kinh cổ và hình ảnh X-quang quy ước (biến đổi đường cong sinh lý, mọc gai xương, mờ hẹp khe khớp, đặc xương dưới sụn, hẹp lỗ liên đốt).
  • Y học cổ truyền: Chẩn đoán chứng Tý thể Phong hàn thấp (phong tý, hàn tý, thấp tý).
  • Tiêu chuẩn loại trừ: Bệnh nhân có tổn thương tủy cổ nặng cần can thiệp ngoại khoa, u cột sống, lao cột sống, chấn thương gãy xẹp đốt sống, gút, viêm cột sống dính khớp, phụ nữ có thai hoặc mắc các bệnh nội khoa ác tính tiến triển.
• Quy trình can thiệp: Sử dụng máy điện châm M8, kết nối với kim Đại trường châm đã châm đắc khí theo các phác đồ xuyên huyệt vùng cổ gáy. Tần số kích thích tả từ 4–10 Hz (240–600 xung/phút), cường độ xung 1–60 $\mu\text{A}$ tùy ngưỡng chịu đựng của bệnh nhân; thời gian lưu kim 20–30 phút/lần, liệu trình 7 ngày liên tục.
• Phương tiện và công cụ thu thập dữ liệu:
  • Thước đo mức độ đau theo thang điểm nhìn tương đồng (VAS - Visual Analogue Scale).
  • Thước đo góc chuyên dụng đánh giá tầm vận động (TVĐ) cột sống cổ ở 4 động tác: cúi, ngửa, nghiêng (trái/phải), xoay (trái/phải).
  • Bộ câu hỏi Northwick Park Neck Pain Questionnaire (NPQ) đánh giá mức độ ảnh hưởng của đau đến chức năng sinh hoạt hàng ngày.
  • Máy đo ngưỡng đau Analgesia meter (đơn vị g/s).
  • Hệ thống ghi điện cơ bề mặt Powerlab của hãng A/D Instruments (Úc) khảo sát hoạt động điện cơ vùng cổ thang: điện cơ cơ sở, cường độ điện co cơ tối đa, tổng năng lượng co cơ và thời gian từ khi co cơ đến cực đại.
  • Máy xét nghiệm sinh hóa Chemix-180 Sysmex Japan định lượng nồng độ $\beta$-endorphin, adrenalin, noradrenalin trong huyết thanh.
  • Máy monitor theo dõi mạch, huyết áp, nhịp thở và các xét nghiệm huyết học thường quy.
• Xử lý số liệu: Thu thập và xử lý bằng các thuật toán thống kê y học chuyên dụng, so sánh các biến số định lượng trước và sau can thiệp bằng các test thống kê phù hợp, mức ý nghĩa $p < 0,05$.

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan tài liệu

Chương này tổng thuật toàn diện cơ sở giải phẫu chức năng cột sống cổ, sinh bệnh học thoái hóa đĩa đệm theo y học hiện đại và lý luận chứng tý theo y học cổ truyền. Tác giả phân tích nguồn gốc của phương pháp Đại trường châm từ thiên "Cửu châm" trong sách Linh khu, phân biệt cấu tạo và công năng của Đại châm, Trường châm với Hào châm truyền thống. Đồng thời, chương 1 tổng hợp các bằng chứng thực nghiệm quốc tế và trong nước về cấu trúc vi thể, mạng vi mạch, tế bào mast, điện trở da và nhiệt độ da tại huyệt vị; tổng quan cơ chế tác dụng của điện châm lên hệ tuần hoàn, hô hấp, tiêu hóa, hệ thần kinh thể dịch ($\beta$-endorphin, serotonin, catecholamin), khả năng ức chế stress và điều hòa miễn dịch. Cuối cùng, chương 1 điểm lại các công trình điều trị thoái hóa cột sống cổ và ứng dụng Đại trường châm/Mãng châm tại Việt Nam.

Chương 2: Đối tượng và phương pháp nghiên cứu

Trình bày chi tiết tiêu chuẩn lựa chọn, tiêu chuẩn loại trừ bệnh nhân theo y học hiện đại và y học cổ truyền. Mô tả quy trình can thiệp kỹ thuật Đại trường châm, việc xác định huyệt vị theo đồng thân thốn kết hợp giải phẫu bề mặt, kỹ thuật châm xuyên huyệt và thông số cài đặt máy điện châm M8. Chương này định rõ các thang đo lâm sàng (VAS, NPQ, TVĐ cột sống cổ), tiêu chuẩn phân loại kết quả điều trị chung (Tốt, Khá, Trung bình, Kém), quy trình đo ngưỡng đau bằng máy Analgesia meter, quy trình ghi điện cơ bề mặt không xâm lấn bằng hệ thống Powerlab (A/D Instruments) và quy trình lấy mẫu, bảo quản, xét nghiệm định lượng $\beta$-endorphin, adrenalin, noradrenalin trên máy Chemix-180 Sysmex. Toàn bộ quy trình đảm bảo các nguyên tắc đạo đức trong nghiên cứu y sinh học.

Chương 3: Kết quả nghiên cứu

Trình bày hệ thống số liệu thu thập được trên các nhóm chỉ tiêu:

Nhóm chỉ tiêu	Nội dung và các thông số đánh giá chính
Đặc điểm đối tượng	Phân bố theo nhóm tuổi, giới tính, nghề nghiệp (lao động trí óc, văn phòng, lao động chân tay), thời gian mắc bệnh, thể lâm sàng y học cổ truyền và hình ảnh tổn thương trên phim X-quang.
Hiệu quả lâm sàng	- Điểm đau VAS giảm rõ rệt qua các mốc D0, D1 và D7. - Tầm vận động cột sống cổ (cúi, ngửa, nghiêng, xoay) cải thiện rõ rệt tại D1 và D7 so với trước can thiệp. - Điểm hạn chế chức năng sinh hoạt NPQ giảm có ý nghĩa thống kê. - Tỷ lệ phân loại kết quả điều trị chung sau 7 ngày can thiệp.
Chỉ số sinh lý & Điện cơ	- Ổn định các chỉ số sinh tồn: tần số mạch, huyết áp tâm thu/tâm trương, nhịp thở, chỉ số công thức máu. - Ngưỡng đau (Analgesia meter) tăng lên rõ rệt sau điều trị. - Điện cơ SEMG: biến đổi tích cực về điện thế co cơ tối đa, giảm biên độ điện cơ cơ sở (giảm co cứng cơ), thay đổi tổng năng lượng co cơ và rút ngắn thời gian đạt cực đại.
Chỉ số hóa sinh	- Nồng độ $\beta$-endorphin huyết thanh tăng lên rõ rệt sau đợt điều trị. - Biến đổi nồng độ Adrenalin và Noradrenalin theo hướng cân bằng, phù hợp với phản ứng giảm đau và giảm stress.
An toàn & Tái phát	- Theo dõi các tác dụng không mong muốn (chảy máu, vựng châm, đau tăng, tụ máu). - Tỷ lệ tái phát đau và mức độ ảnh hưởng chức năng sinh hoạt NPQ tại các mốc thời gian sau 6 tháng và sau 12 tháng.

Chương 4: Bàn luận

Chương bàn luận phân tích, đối chiếu các kết quả thu được với các công trình nghiên cứu trong nước và quốc tế. Tác giả luận giải sự phù hợp giữa cơ chế "thông bất thống" của y học cổ truyền (khi khí huyết được lưu thông nhờ mũi kim dài kích thích mạnh qua nhiều huyệt vị trên đường kinh thì cơn đau sẽ tiêu trừ) với cơ chế giải phóng morphin nội sinh ($\beta$-endorphin) và thuyết cổng kiểm soát của y học hiện đại.

Bàn luận sâu về kết quả ghi điện cơ bề mặt SEMG: Đại trường châm giúp giải tỏa tình trạng co cứng cơ cục bộ cạnh sống cổ, đưa trương lực cơ nghỉ về trạng thái sinh lý bình thường, đồng thời phục hồi khả năng huy động sợi cơ khi co cơ chủ động. Tác giả cũng phân tích tính ổn định huyết động, độ an toàn của phương pháp, không ghi nhận các tai biến nghiêm trọng và thảo luận về các yếu tố giúp duy trì hiệu quả giảm đau kéo dài sau 6 đến 12 tháng.

---

Kết quả và những đóng góp mới

Những đóng góp mới của luận án

1. Về mặt lý luận: Luận án đã hệ thống hóa và làm phong phú thêm cơ sở lý luận của phương pháp Đại trường châm (tân châm) trong y học cổ truyền; đồng thời chứng minh tính tương thích giữa học thuyết kinh lạc với các học thuyết thần kinh - thể dịch, thuyết cổng kiểm soát và cơ chế kiểm soát đau của y học hiện đại.
2. Về mặt thực tiễn và bằng chứng khoa học:
   • Xác lập quy trình ứng dụng Đại trường châm điều trị thoái hóa cột sống cổ an toàn, hiệu quả, rút ngắn thời gian điều trị (đạt kết quả tốt ngay sau liệu trình 7 ngày).
   • Cung cấp các bằng chứng khách quan thông qua các chỉ số sinh học định lượng: chứng minh Đại trường châm làm tăng ngưỡng đau cục bộ, tăng nồng độ $\beta$-endorphin nội sinh và điều hòa catecholamin trong máu.
   • Lần đầu tiên ứng dụng kỹ thuật điện cơ bề mặt (SEMG) bằng hệ thống Powerlab để đánh giá định lượng tình trạng co cứng cơ và hiệu quả phục hồi chức năng cơ vùng cổ gáy trong điều trị thoái hóa cột sống cổ bằng Đại trường châm.
   • Theo dõi và cung cấp số liệu thực nghiệm về tỷ lệ tái phát sau 6 tháng và 12 tháng, chứng minh giá trị duy trì hiệu quả ổn định lâu dài của phương pháp.

Kiến nghị

• Nhân rộng quy trình kỹ thuật Đại trường châm tại các khoa Y học cổ truyền, Trung tâm Châm cứu và các cơ sở điều trị tuyến tỉnh, tuyến huyện.
• Ứng dụng phối hợp các công cụ lượng giá hiện đại (VAS, NPQ, máy đo ngưỡng đau, SEMG) trong đánh giá hiệu quả các kỹ thuật châm cứu phục hồi chức năng cơ xương khớp.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế: Theo phạm vi trình bày của văn bản, nghiên cứu được thực hiện can thiệp lâm sàng trên nhóm bệnh nhân thoái hóa cột sống cổ tại các trung tâm chuyên khoa, chưa mở rộng so sánh mù đôi hoặc đa trung tâm với các nhóm can thiệp giả châm (sham acupuncture).
• Hướng nghiên cứu tiếp: Mở rộng nghiên cứu áp dụng phương pháp Đại trường châm trên các nhóm bệnh lý cột sống khác (như thoái hóa cột sống thắt lưng, thoát vị đĩa đệm có chèn ép rễ thần kinh); tiếp tục theo dõi biến đổi dài hạn của các chất trung gian hóa học thần kinh khác và cấu trúc hình thái đĩa đệm trên phim cộng hưởng từ (MRI).

---

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo chuyên môn cho:

• Nghiên cứu sinh, học viên sau đại học và giảng viên chuyên ngành Y học cổ truyền: Tham khảo phương pháp luận kết hợp giữa y học cổ truyền và y học hiện đại, quy trình đánh giá cơ chế chống đau qua các chỉ số hóa sinh và điện sinh lý cơ.
• Bác sĩ lâm sàng, kỹ thuật viên châm cứu và phục hồi chức năng: Cung cấp phác đồ can thiệp Đại trường châm chi tiết, kỹ thuật châm xuyên huyệt, thông số kích thích điện châm và cách theo dõi an toàn người bệnh.
• Các nhà nghiên cứu sinh lý học và y sinh học: Tham khảo mô hình ứng dụng hệ thống Powerlab để ghi và phân tích điện cơ bề mặt (SEMG) trong đánh giá trương lực và chức năng cơ bắp.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Đại trường châm khác gì so với phương pháp hào châm thông thường?

Đại trường châm là kỹ thuật tân châm kết hợp giữa Trường châm và Đại châm từ sách Linh khu. Phương pháp này sử dụng kim có kích thước lớn và dài hơn nhiều so với hào châm (kim Đại trường châm dài 5 thốn, đường kính 0,3–0,5 mm; trong khi hào châm dài khoảng 2,6 thốn, thân kim mảnh). Kỹ thuật Đại trường châm thực hiện châm luồn sâu, châm xuyên kinh và xuyên huyệt, giúp tạo luồng kích thích mạnh mẽ, điều khí nhanh hơn, phù hợp cho các chứng đau mạn tính, đau sâu và co cứng cơ mức độ nặng.

2. Thước đo nào được sử dụng để đánh giá chức năng sinh hoạt hàng ngày của bệnh nhân trong luận án?

Luận án sử dụng bộ câu hỏi Northwich Park Neck Pain Questionnaire (viết tắt là NPQ), một công cụ chuyên biệt để lượng giá mức độ ảnh hưởng của chứng đau cột sống cổ đối với các hoạt động sinh hoạt, lao động và nghỉ ngơi hàng ngày của người bệnh trước và sau can thiệp.

3. Nghiên cứu đã chứng minh cơ chế giảm đau của Đại trường châm qua các chỉ số sinh hóa và sinh lý nào?

Về mặt sinh hóa, luận án định lượng sự gia tăng có ý nghĩa của nồng độ chất giảm đau nội sinh $\beta$-endorphin trong máu cùng sự biến đổi cân bằng của nồng độ Adrenalin và Noradrenalin. Về mặt sinh lý, nghiên cứu ghi nhận sự tăng ngưỡng đau đo bằng máy Analgesia meter và sự phục hồi trương lực cơ, giảm biên độ điện cơ cơ sở, tăng công suất co cơ tối đa trên điện cơ bề mặt (SEMG) đo bằng hệ thống Powerlab.

4. Liệu trình can thiệp Đại trường châm trong nghiên cứu kéo dài bao lâu và theo dõi tái phát ở những thời điểm nào?

Liệu trình can thiệp điện Đại trường châm được thực hiện mỗi ngày 1 lần, thời gian lưu kim từ 20 đến 30 phút, kéo dài liên tục trong 7 ngày (từ D1 đến D7). Sau khi kết thúc đợt điều trị, bệnh nhân được tiếp tục theo dõi tái phát đau và mức độ hạn chế chức năng tại hai thời điểm sau 6 tháng và sau 12 tháng.

---

Kết luận

Luận án Tiến sĩ Y học của tác giả Đặng Thị Hoàng Tuyên đã hoàn thành các mục tiêu nghiên cứu đề ra trong việc đánh giá toàn diện tác dụng của phương pháp Đại trường châm trên bệnh nhân thoái hóa cột sống cổ. Công trình đã khẳng định hiệu quả lâm sàng rõ rệt của phương pháp trong việc giảm đau nhanh theo thang điểm VAS, phục hồi tầm vận động cột sống cổ và cải thiện chất lượng sinh hoạt hàng ngày theo bảng điểm NPQ. Đồng thời, luận án cung cấp các bằng chứng khoa học thực nghiệm về sự gia tăng nồng độ $\beta$-endorphin, tăng ngưỡng chịu đau và điều hòa điện thế hoạt động của cơ vùng cổ qua hệ thống điện cơ bề mặt SEMG. Đây là công trình nghiên cứu có giá trị thực tiễn và tính ứng dụng cao, góp phần chuẩn hóa và phát triển các kỹ thuật châm cứu chuyên sâu trong điều trị bệnh lý cơ xương khớp.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. THOÁI HÓA CỘT SỐNG CỔ THEO Y HỌC HIỆN ĐẠI VÀ Y HỌC CỔ TRUYỀN 1. Thoái hóa cột sống cổ theo y học hiện đại 1. Giải phẫu chức năng cột sống cổ * Đặc điểm chung cột sống cổ (hình 1.1) - Cột sống cổ gồm 7 đốt sống và 5 đĩa đệm gồm đốt sống cổ trên trên C1 (Đốt Đội), C2 (Đốt Trục), đốt sống cổ dưới (C3 - C7).

- Cột sống cổ là trụ cột chính để giữ và vận động đầu [10.  4 Mỏm ngang Củ trước Hình 1. Các đốt sống cổ [10.] * Đĩa đệm cột sống cổ  Đĩa đệm (nằm trong khoang gian đốt) gồm nhân nhầy vòng sợi và mâm sụn. + Nhân nhầy nằm ở trung tâm của đĩa đệm, hơi lệch ra sau vì vòng sợi ở phía sau mỏng hơn phía trước.

Nhân nhầy chứa chất gelatin dạng sợi có đặc tính ưa nước, trong đó có chất keo glucoprotein chứa nhiều nhóm sulphat có tác dụng hút và ngậm nước, đồng thời ngăn cản sự khuếch tán ra ngoài (nên nhân nhầy có tỷ lệ nước rất cao, cao nhất lúc mới sinh (trên 90%) và giảm dần theo tuổi). Do đó nhân nhầy có độ căng phồng và giãn nở rất tốt. Nhân nhầy giữ vai trò hấp thu chấn động theo trục thẳng đứng và di chuyển như một viên bi nửa lỏng trong các động tác gấp, duỗi, nghiêng và xoay của cột sống. + Vòng sợi bao gồm những sợi sụn rất chắc và đàn hồi đan ngược vào nhau theo kiểu xoắn ốc, xếp thành lớp đồng tâm tạo thành đường tròn chu vi của đĩa đệm.

Các lá sợi ngoại vi xếp sát nhau và thâm nhập vào phần vỏ xương của đốt sống; các lá sợi trung tâm được xếp lỏng dần vòng quanh nhân nhày. + Mâm sụn là hai tấm sụn trong được cấu tạo bằng hợp chất sụn hyaline. Mâm sụn gắn chặt vào phần trung tâm của mặt trên và mặt dưới của hai thân 5 đốt sống liền kề. Mặt kia của mâm sụn gắn vào nhân nhầy và vòng sợi.

Mâm sụn có các lỗ nhỏ giống như lỗ sàng có tác dụng nuôi dưỡng đĩa đệm (theo kiểu khuếch tán) và bảo vệ đĩa đệm khỏi bị nhiễm vi khuẩn từ xương đi tới. Nhân nhày, vòng sợi đĩa đệm [4.] - Thần kinh và mạch máu của đĩa đệm + Thần kinh đĩa đệm được các nhánh màng tủy phân bố cảm giác và được gọi là dây quặt ngược Luschka, khi dây này bị kích thích sẽ gây ra triệu chứng đau. + Mạch máu nuôi đĩa đệm chủ yếu thấy ở xung quanh vòng sợi (trong nhân nhầy không có mạch máu). Đĩa đệm được nuôi dưỡng chủ yếu bằng khuếch tán, những sợi và tổ chức liên kết của đĩa đệm chỉ được nuôi dưỡng bằng mạch máu tới lúc 2 tuổi.

- Chức năng của đĩa đệm là nối các đốt sống, phục vụ cho khả năng vận động của các đốt sống kế cận, và của toàn bộ cột sống, chức năng chống đỡ cho trọng lượng của đầu và giảm sóc chấn động [4. * Dây chằng Trong các loại dây chằng quan trọng nhất là dây chằng dọc. - Dây chằng dọc trước: phủ mặt trước thân đốt sống, kéo dài từ mặt trước xương cùng đến lồi củ trước đốt sống C1và đến lỗ chẩm lớn. Nó ngăn cản sự ưỡn quá mức của cột sống.

- Dây chằng dọc sau: phủ mặt sau thân đốt sống, chạy trong ống sống, từ nền xương chẩm đến mặt sau xương cùng, nó ngăn cản sự gấp quá mức của 6 cột sống. Dây chằng dọc sau được phân bố nhiều tận cùng thụ thể đau nên nó rất nhạy cảm với đau. - Dây chằng vàng là tổ chức sợi đàn hồi màu vàng phủ phần sau của ống sống, bám từ lá đốt sống phía dưới đến lá đốt sống phía trên của các cung đốt sống liền kề và tạo thành thành sau của ống sống. Dây chằng vàng có khả năng đàn hồi mạnh và rất bền vững để duy trì đường cong sinh lý của cột sống và giúp cho cột sống duỗi thẳng sau khi cúi.

- Dây chằng liên gai và dây chằng trên gai: dây chằng liên gai nối các mỏm gai với nhau, dây chằng trên gai là dây mỏng chạy qua các đỉnh mỏm gai, góp phần gia cố phần sau của đoạn vận động cột sống khi đứng thẳng và khi gấp cột sống tối đa [4. * Tủy sống cổ - Nằm trong ống sống, đường kính trung bình của tủy sống cổ là 1cm. Đường kính này to ra ở phình tủy cổ (C5, D1). Các rễ từ C5 đến D1 tạo nên đám rối thần kinh cánh tay chi phối cho toàn bộ chi trên.

- Tủy sống cổ có 8 khoang tủy, tách ra 8 đôi rễ thần kinh tủy sống cổ. Rễ trước chi phối vận động, rễ sau chi phối cảm giác. - Một rễ thần kinh cổ được hợp bởi rễ trước và rễ sau nằm trong lỗ gian đốt sống, chạy ngang sang bên (rễ C1 thoát ra ở phía trên đốt sống C1, còn rễ C8 thoát ra ở giữa đốt sống C7- D1) nên mức của tủy sống và rễ là ngang nhau [4. Bề mặt của đốt sống cổ, tủy sống, các rễ thần kinh, thần kinh sống [4.

* Dây thần kinh cổ - Có 8 đôi dây thần kinh cổ (C1 đến C8). Dây thần kinh cổ khi ra khỏi lỗ gian đốt sống được chia làm hai nhánh, nhánh trước các dây C1- C4 tạo thành đám rối thần kinh cánh tay, nhánh sau chi phối da và cơ ở sau gáy. - Hệ thống hạch thần kinh giao cảm cổ: có 2 - 3 đôi, hạch giao cảm cổ trên, hạch giao cảm cổ giữa và hạch sao, phân bố thần kinh thực vật tới vùng mặt, cổ và 2 tay [4. Chức năng và tầm vận động của cột sống cổ * Chức năng của cột sống cổ - Cột sống cổ (CSC) có chức năng làm trục đỡ và vận động đầu, tiếp nối toàn bộ các dẫn truyền thần kinh quan trọng từ trung ương xuống, chi phối các hoạt động cảm giác cho toàn bộ cơ thể và dẫn truyền cảm giác cảm thụ bản thể từ ngoại vi lên não bộ.

CSC có 3 chức năng:  Chức năng vận động: CSC là đoạn mềm dẻo nhất, có tầm vận động linh hoạt hơn cột sống thắt lưng, bảo đảm cho đầu chuyển động nhanh và dễ dàng.  Chức năng chịu tải trọng và bảo vệ tủy: tải trọng tác động lên đĩa đệm CSC lớn hơn các phần khác của cột sống vì các thân đốt sống nhỏ, đĩa đệm cột sống cổ không chiếm toàn bộ bề mặt thân đốt. Khoang gian đốt C5 - C6, C2 - C3 là nơi chịu tải trọng nhiều nhất ở cột sống cổ [4. 8 * Tầm vận động cột sống cổ Cột sống cổ có vận động gấp, duỗi, nghiêng, xoay.

- Động tác gấp đạt tới mức cằm chạm vào ngực. - Động tác duỗi đạt tới mức ụ chẩm ở tư thế nằm ngang. - Động tác nghiêng đạt tới mức tai chạm đầu trên xuống cánh tay. - Động tác xoay đạt tới mức cằm ở trên vai [4.

Các động tác của cột sống cổ: cúi, ngửa, nghiêng, xoay [1. Thoái hóa cột sống cổ * Định nghĩa: THCSC là bệnh cột sống mạn tính, đau và biến dạng, không có biểu hiện viêm. Tổn thương cơ bản của bệnh là tình trạng thoái hóa của sụn khớp và đĩa đệm (ở CSC), cùng với những thay đổi ở phần xương dưới sụn và màng hoạt dịch [1. * Nguyên nhân - Thoái hoá đĩa đệm  Thay đổi về hình thể đĩa đệm Đĩa đệm là tổ chức có tốc độ thoái hoá sớm nhất so với những tổ chức cơ- xương khác.

Những kết quả quan sát được đã khẳng định đĩa đệm cột sống bắt đầu có thoái hoá ngay ở lứa tuổi rất trẻ, từ 11 - 16 tuổi [4. Khoảng 22% số người ở độ tuổi thanh niên đã có những đĩa đệm với những dấu hiệu thoái hoá nhẹ. Tốc độ thoái hoá tăng theo độ tuổi. Ở độ tuổi 50-60 đều có thoái hoá và gặp khoảng 10% là thoái hoá đĩa đệm rất nặng.

9 1 Thoái hoá ở nhân nhầy Trong quá trình phát triển của cột sống, càng ngày càng khó phân biệt ranh giới giữa vòng sợi và nhân nhầy đĩa đệm. Theo quy luật chung, tuổi càng cao thì nhân nhầy đĩa đệm càng dễ bị xơ hoá và ít chất nhầy hơn [12. Hình ảnh một đĩa đệm bình thường (bên trái) và một đĩa đệm bị thoái hoá (bên phải) [6. Bên trái là ảnh đĩa đệm cột sống bình thường thấy rõ những lá mỏng của vòng sợi hình khuyên vây quanh nhân nhầy.

Nhân nhầy trên ảnh phồng lên và mềm mại. Trong đĩa thoái hoá bên phải, nhân nhầy bị mất nước, teo khô. Tổ chức vòng sợi bị rối loạn, các lá mỏng sắp xếp không đều, tách ra và đan dính vào nhau. Những nghiên cứu của Modic và cộng sự về hình ảnh của đĩa đệm bị thoái hoá còn cho thấy có những thay đổi ở tuỷ xương thân đốt liền kề với những bản sụn đĩa đệm do biến đổi cấu trúc đĩa đệm [14.

2 Thoái hoá bản sụn đĩa đệm hay thay đổi cấu trúc xương ở đĩa đệm. 3 Tải trọng cơ học và chấn thương Những tải trọng cơ học bất thường cũng được xem là cơ hội dẫn đường tới thoái hoá đĩa đệm. Trong nhiều thập niên qua tải trọng cơ học được xác định như là nguyên nhân chính gây tổn thương ở cột sống, là loại tổn thương thường gắn với quá trình làm hỏng các cấu trúc. Người ta cho rằng một tổn thương như vậy gây khởi đầu cho quá trình thoái hoá đĩa đệm và cuối cùng dẫn tới triệu chứng đau và các hội chứng gặp trên lâm sàng [4.

4 Giảm dinh dưỡng ở đĩa đệm 10 Một trong số những nguyên nhân chính gây thoái hoá đĩa đệm là sự giảm sút đột ngột các chất dinh dưỡng cung cấp tới những tế bào đĩa đệm. Cũng giống như tất cả các tế bào khác, những tế bào đĩa đệm cũng cần chất dinh dưỡng như glucose và oxy để tồn tại và phát triển. Như vậy, giảm khả năng cung cấp chất dinh dưỡng dẫn đến giảm nồng độ oxy, độ pH của môi trường, gây giảm khả năng tổng hợp và duy trì hệ thống mạng lưới ma trận trong nhân nhầy đĩa đệm và cuối cùng dẫn tới thoái hoá đĩa đệm [14. 5 Những yếu tố di truyền trong quá trình thoái hoá đĩa đệm Theo Hồ Hữu lương [4.], sự sắp xếp và chất lượng của colagen trong vòng sợi đĩa đệm là do yếu tố di truyền, hư đĩa đệm mang tính chất gia đình.

Những người bị thoái hoá đĩa đệm có lượng chondroitin sulfate thấp hơn so với bình thường [15.