Nghiên cứu hệ thống hóa thuật ngữ và danh pháp hóa học hữu cơ trong chương trình giáo dục phổ thông mới năm 2018

Nghiên cứu hệ thống hóa thuật ngữ và danh pháp hóa học hữu cơ trong chương trình giáo dục phổ thông mới năm 2018, nâng cao chất lượng giảng dạy.

• Tác giả: Huỳnh Đình Quang
• Người hướng dẫn: ThS. Bùi Ngọc Phương Châu
• Trường học: Đại học Đà Nẵng
• Chuyên ngành: Hóa học
• Đề tài: Nghiên Cứu Hệ Thống Hóa Thuật Ngữ và Danh Pháp Hóa Học Hữu Cơ trong Chương Trình Giáo Dục Phổ Thông Mới 2018
• Loại tài liệu: khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2021
• Địa điểm: Đà Nẵng

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC VIẾT TẮT
• DANH MỤC BẢNG
• DANH MỤC HÌNH
• MỞ ĐẦU
• 0.1. Lí do chọn đề tài
• 0.2. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 0.2.1. Đối tượng nghiên cứu
• 0.2.2. Phạm vi nghiên cứu
• 0.3. Nhiệm vụ nghiên cứu
• 0.4. Phương pháp nghiên cứu
• 0.4.1. Phương pháp nghiên cứu lí thuyết
• 0.4.2. Phương pháp nghiên cứu thực tiễn
• 0.4.3. Phương pháp thống kê toán học
• 0.5. Đóng góp của đề tài
• 0.6. Bố cục
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ VIỆC HỆ THỐNG HÓA DANH PHÁP HÓA HỌC HỮU CƠ
• 1.1. Sơ lược lịch sử về danh pháp hóa học Việt Nam
• 1.1.1. Tình hình trước năm 1975
• 1.1.2. Danh pháp và thuật ngữ hóa học ở miền Bắc trước năm 1975
• 1.2. Danh pháp IUPAC (International Union of Pure and Applied Chemistry Nomenclature)
• 1.3. Khảo sát mức độ thuận lợi và khó khăn khi sử dụng danh pháp hóa học theo chương trình phổ thông mới
• 1.3.1. Mục đích khảo sát
• 1.3.2. Đối tượng khảo sát
• 1.3.3. Nội dung khảo sát
• 1.3.4. Tiến hành khảo sát
• 1.3.5. Kết quả khảo sát
• 1.4. HỆ THỐNG HÓA THUẬT NGỮ VÀ DANH PHÁP HÓA HỌC HỮU CƠ TRONG CHƯƠNG TRÌNH GDPT MỚI NĂM 2018
• 1.4.1. Những thay đổi về thuật ngữ và danh pháp hóa học hữu cơ trong chương trình GDPT mới năm 2018
• 1.4.2. Những điểm mới về danh pháp hóa học trong chương trình GDPT mới 2018
• 1.4.3. Nguyên tắc sử dụng thuật ngữ và danh pháp hóa học trong chương trình GDPT mới 2018
• 1.4.4. Danh pháp hóa học hợp chất hữu cơ trong chương trình giáo dục phổ thông mới 2018
• 1.4.4.1. Hydrocarbon không no
• 1.4.4.2. Dẫn xuất halogen
• 1.4.4.3. Alcohol (Ancol) và phenol
• 1.4.4.4. Hợp chất hữu cơ tạp chất
• 1.4.4.5. Hệ thống danh pháp hữu cơ theo chương trình hiện hành và chương trình mới
• 1.5. THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM
• 1.5.1. Mục đích và nhiệm vụ thực nghiệm sư phạm
• 1.5.2. Chuẩn bị trước thực nghiệm sư phạm
• 1.5.3. Chọn đối tượng và địa bàn thực nghiệm
• 1.5.4. Chọn giáo viên thực nghiệm
• 1.5.5. Chọn lớp thực nghiệm và lớp đối chứng
• 1.5.6. Tiến hành thực nghiệm sư phạm
• 1.5.7. Kết quả thực nghiệm sư phạm
• 1.5.8. Phương pháp xử lí
• 1.5.9. Xử lí kết quả thực nghiệm sư phạm
• 1.5.10. Phân tích kết quả thực nghiệm sư phạm
• 1.5.10.1. Phân tích kết quả về mặt định tính
• 1.5.10.2. Phân tích kết quả về mặt định lượng
• KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Nghiên Cứu Thuật Ngữ Danh Pháp Hóa Hữu Cơ

Nghiên cứu về thuật ngữ hóa học hữu cơ và danh pháp hóa học hữu cơ luôn được quan tâm vì Hóa học là một ngành khoa học sử dụng khối lượng lớn thuật ngữ và danh pháp. Từ cuối thế kỷ 19, tên các hợp chất hóa học chủ yếu là tên thông thường, ít có tính hệ thống. Hội nghị Hóa học thế giới năm 1892 tại Geneve đưa ra đề xuất đầu tiên về hệ thống danh pháp quốc tế, được gọi là danh pháp Geneve. Năm 1919, Hiệp hội quốc tế Hóa học thuần túy và ứng dụng (IUPAC) được thành lập và đảm nhận việc xây dựng, hoàn thiện hệ thống danh pháp Hóa học từ năm 1921 đến nay. Danh pháp IUPAC được toàn thế giới công nhận làm cơ sở để đặt tên cho các nguyên tố và hợp chất hóa học. Ở Việt Nam, bên cạnh một số tên gọi Hán - Việt, đa số các tên gọi còn lại đều được phiên chuyển từ tiếng nước ngoài. GS. Hoàng Xuân Hãn đã cho xuất bản cuốn từ điển “Danh từ Khoa học”, trong đó có một phần dành cho hóa học. Việc biên soạn danh từ hóa học tiếp tục được thực hiện bởi nhiều nhà khoa học, tiêu biểu là GS. Nguyễn Thạc Cát.

1.1. Lịch Sử Phát Triển Danh Pháp Hóa Học Hữu Cơ ở Việt Nam

Trước năm 1975, GS. Hoàng Xuân Hãn đã xuất bản "Danh từ Khoa học" (1942), đóng góp quan trọng vào giảng dạy và truyền bá kiến thức hóa học bằng tiếng Việt. Thập niên 60, việc xây dựng danh pháp được đẩy mạnh ở cả hai miền Nam, Bắc. Tuy nhiên, do cách tiếp cận khác nhau, đã hình thành sự khác biệt trong quy tắc phiên chuyển tên hóa chất. Sau năm 1975, giới khoa học Việt Nam thiếu một hệ thống chung về thuật ngữ và danh pháp hóa học, gây khó khăn cho giảng dạy và nghiên cứu. Hội Hóa học Việt Nam thực hiện đề tài "Xây dựng hệ thống Danh pháp và Thuật ngữ Hóa học Việt Nam" (2005-2008), xuất bản năm 2010, nhằm cung cấp hướng dẫn sử dụng thuật ngữ và danh pháp hóa học.

1.2. Vai Trò của IUPAC Trong Hệ Thống Hóa Danh Pháp Hóa Học

IUPAC đóng vai trò then chốt trong việc xây dựng và chuẩn hóa danh pháp hóa học trên toàn thế giới. Các quy tắc và khuyến nghị của IUPAC đảm bảo tính nhất quán và rõ ràng trong việc đặt tên các hợp chất, tạo điều kiện thuận lợi cho giao tiếp và hợp tác quốc tế trong lĩnh vực hóa học. Việc áp dụng danh pháp IUPAC trong chương trình giáo dục phổ thông mới 2018 là một bước tiến quan trọng trong việc hội nhập quốc tế và nâng cao chất lượng giáo dục hóa học ở Việt Nam. Việc sử dụng thuật ngữ theo khuyến nghị của IUPAC có tham khảo Tiêu chuẩn Việt Nam (TCVN 5529:2010 và 5530:2010).

II. Vấn Đề Thách Thức Sử Dụng Danh Pháp Hóa Hữu Cơ Mới

Chương trình giáo dục phổ thông (CTGDPT) mới năm 2018, môn Hóa học sử dụng danh pháp và thuật ngữ theo khuyến nghị của IUPAC. Sự thay đổi này đáp ứng yêu cầu thống nhất hệ thống danh pháp, thuật ngữ hóa học ở Việt Nam và hội nhập quốc tế. Tuy nhiên, giáo viên (GV) và học sinh (HS) gặp khó khăn trong việc gọi tên các nguyên tố, hợp chất hóa học bằng tiếng Anh vì đã quen với cách đọc, cách viết phiên chuyển. Do đó, GV và HS cần tài liệu tham khảo dễ đọc, dễ tra cứu để tiếp cận với sự thay đổi này. Việc sử dụng danh pháp IUPAC trong chương trình mới cũng đòi hỏi sự cập nhật kiến thức và phương pháp giảng dạy của GV.

2.1. Khó Khăn Ban Đầu Tiếp Cận Danh Pháp IUPAC Hóa Hữu Cơ

Nhiều GV và HS đã quen với cách gọi tên các hợp chất hóa học hữu cơ theo phiên âm tiếng Việt. Việc chuyển sang sử dụng danh pháp IUPAC đòi hỏi phải học lại cách phát âm và viết tên các hợp chất theo quy tắc mới. Sự khác biệt giữa cách gọi tên cũ và mới có thể gây nhầm lẫn và khó khăn trong quá trình học tập. Bên cạnh đó, một số HS có thể gặp khó khăn trong việc ghi nhớ các quy tắc danh pháp IUPAC và áp dụng chúng vào việc gọi tên các hợp chất hữu cơ khác nhau. Sự thay đổi này từng bước đáp ứng yêu cầu thống nhất hệ thống danh pháp, thuật ngữ hóa học ở nước ta và yêu cầu hội nhập quốc tế.

2.2. Thiếu Tài Liệu Tham Khảo Hóa Hữu Cơ Phù Hợp Cho Giáo Viên Học Sinh

Một trong những thách thức lớn nhất là sự thiếu hụt tài liệu tham khảo phù hợp, dễ hiểu và dễ tra cứu cho cả GV và HS. Các tài liệu hiện có thường mang tính học thuật cao, khó tiếp cận đối với HS phổ thông. Cần có các tài liệu hướng dẫn chi tiết, kèm theo ví dụ minh họa và bài tập thực hành để giúp HS nắm vững các quy tắc danh pháp IUPAC và áp dụng chúng một cách thành thạo. Xuất phát từ nhu cầu trên, cần xây dựng một tài liệu học tập, tham khảo bổ ích, hỗ trợ cho GV và HS tự học, tự nghiên cứu để có thể nhanh chóng “hòa nhập” với sự đổi mới.

III. Phương Pháp Hệ Thống Hóa Thuật Ngữ và Danh Pháp Hóa Hữu Cơ

Để giải quyết vấn đề trên, cần có phương pháp hệ thống hóa thuật ngữ và danh pháp hóa học hữu cơ một cách khoa học và dễ hiểu. Phương pháp này bao gồm việc so sánh, phân tích các danh pháp theo chương trình GDPT hiện hành và theo khuyến nghị của IUPAC. Xây dựng bảng hệ thống danh pháp hóa học và quy tắc gọi tên các hợp chất hữu cơ theo khuyến nghị của IUPAC áp dụng vào dạy học môn hóa học. Cần có sự phối hợp giữa các nhà khoa học, GV và chuyên gia giáo dục để xây dựng một hệ thống danh pháp phù hợp với trình độ và năng lực của HS Việt Nam. Đảm bảo tính chính xác, khoa học và dễ tiếp cận của hệ thống danh pháp.

3.1. So Sánh Danh Pháp Hóa Hữu Cơ Cũ Và Mới IUPAC

Cần thực hiện so sánh chi tiết giữa các quy tắc gọi tên hợp chất hữu cơ theo chương trình hiện hành và theo khuyến nghị của IUPAC. Phân tích những điểm khác biệt và tương đồng giữa hai hệ thống danh pháp. Điều này giúp GV và HS nhận biết rõ những thay đổi và có sự chuẩn bị tốt hơn cho việc chuyển đổi sang danh pháp IUPAC. Tập trung vào các hợp chất hữu cơ thường gặp trong chương trình phổ thông, ví dụ như: Ankan, Anken, Ankin, Alcohol, Aldehyde, Ketone, Carboxylic acid, Ester, Amin, Amide, Halogen derivative.

3.2. Xây Dựng Bảng Tra Cứu Thuật Ngữ Danh Pháp Hóa Hữu Cơ IUPAC

Xây dựng bảng tra cứu thuật ngữ và danh pháp hóa học hữu cơ IUPAC một cách khoa học, dễ dàng sử dụng. Bảng tra cứu cần bao gồm tên gọi của các hợp chất hữu cơ theo danh pháp IUPAC, cấu trúc hóa học, tính chất vật lý và hóa học cơ bản. Sắp xếp thông tin một cách logic và khoa học, giúp GV và HS dễ dàng tra cứu và sử dụng khi cần thiết. Bảng tra cứu cần được cập nhật thường xuyên để đảm bảo tính chính xác và đầy đủ.

IV. Ứng Dụng Dạy Học Danh Pháp IUPAC Hóa Hữu Cơ Mới

Để việc áp dụng danh pháp IUPAC vào giảng dạy đạt hiệu quả cao, cần có sự thay đổi trong phương pháp giảng dạy và kiểm tra đánh giá. GV cần trang bị kiến thức về danh pháp IUPAC và sử dụng chúng một cách thành thạo trong quá trình giảng dạy. Thiết kế các bài tập thực hành, ví dụ minh họa và trò chơi hóa học để giúp HS nắm vững kiến thức và kỹ năng. Tích hợp danh pháp IUPAC vào các bài kiểm tra và đánh giá để HS làm quen và sử dụng chúng một cách tự nhiên.

4.1. Thiết Kế Bài Giảng Hóa Hữu Cơ Theo Chuẩn Chương Trình Mới 2018

Thiết kế các bài giảng môn Hóa học hữu cơ theo chuẩn chương trình mới 2018, tích hợp danh pháp IUPAC vào nội dung giảng dạy. Sử dụng các phương pháp giảng dạy tích cực, khuyến khích HS tham gia vào quá trình học tập. Tạo môi trường học tập thân thiện và cởi mở, giúp HS cảm thấy tự tin và hứng thú với môn học. Bài giảng nên tập trung vào các hợp chất hữu cơ quan trọng, ví dụ như: hợp chất hữu cơ, cấu trúc hóa học hữu cơ, phản ứng hóa học hữu cơ.

4.2. Đánh Giá Khả Năng Tiếp Thu Danh Pháp IUPAC Của Học Sinh

Thực hiện đánh giá khả năng tiếp thu danh pháp IUPAC của HS thông qua các bài kiểm tra, bài tập và hoạt động thực hành. Phân tích kết quả đánh giá để xác định những khó khăn mà HS gặp phải và đưa ra các giải pháp hỗ trợ kịp thời. Sử dụng các phương pháp đánh giá đa dạng, như trắc nghiệm khách quan, tự luận, thuyết trình và làm việc nhóm. Đánh giá không chỉ tập trung vào kiến thức mà còn chú trọng đến kỹ năng vận dụng danh pháp IUPAC vào giải quyết các vấn đề thực tiễn.

V. Đề Xuất Giải Pháp Nâng Cao Hiệu Quả Dạy Học Hóa Hữu Cơ

Để nâng cao hiệu quả dạy và học Hóa học hữu cơ theo chương trình mới, cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa nhà trường, GV, HS và phụ huynh. Nhà trường cần cung cấp đầy đủ tài liệu tham khảo, trang thiết bị dạy học và tạo điều kiện cho GV tham gia các khóa đào tạo, bồi dưỡng về danh pháp IUPAC. GV cần cập nhật kiến thức, đổi mới phương pháp giảng dạy và tạo hứng thú cho HS trong học tập. HS cần chủ động học tập, tự giác làm bài tập và tham gia tích cực vào các hoạt động trên lớp. Phụ huynh cần quan tâm, động viên và tạo điều kiện cho con em học tập tốt môn Hóa học.

5.1. Bồi Dưỡng Giáo Viên Về Danh Pháp IUPAC Và Phương Pháp Dạy Mới

Tổ chức các khóa bồi dưỡng, tập huấn cho GV về danh pháp IUPAC và các phương pháp giảng dạy mới. Mời các chuyên gia đầu ngành về hóa học và giáo dục tham gia giảng dạy. Cung cấp tài liệu tham khảo và công cụ hỗ trợ cho GV. Tạo cơ hội cho GV trao đổi kinh nghiệm và học hỏi lẫn nhau. Tập trung vào các chủ đề như: danh pháp thay thế, nomenclatura quimica organica, organic chemistry nomenclature.

5.2. Xây Dựng Cộng Đồng Hóa Học Hữu Cơ Trực Tuyến Cho Học Sinh

Xây dựng cộng đồng trực tuyến cho HS yêu thích môn Hóa học hữu cơ. Tạo diễn đàn để HS trao đổi kiến thức, đặt câu hỏi và chia sẻ kinh nghiệm học tập. Tổ chức các buổi học trực tuyến, trò chơi hóa học và cuộc thi kiến thức để tạo hứng thú cho HS. Mời các GV và chuyên gia tham gia hỗ trợ và giải đáp thắc mắc cho HS. Cộng đồng này có thể giúp HS tiếp cận với Hóa học hữu cơ 11, Hóa học hữu cơ 12.

VI. Kết Luận và Hướng Phát Triển Nghiên Cứu Danh Pháp Hóa Hữu Cơ

Việc nghiên cứu và hệ thống hóa thuật ngữ và danh pháp hóa học hữu cơ trong chương trình GDPT mới 2018 là một nhiệm vụ quan trọng và cần thiết. Đề tài này đã góp phần làm rõ những vấn đề đặt ra trong quá trình chuyển đổi sang danh pháp IUPAC. Đề xuất các giải pháp để nâng cao hiệu quả dạy và học môn Hóa học hữu cơ. Trong tương lai, cần tiếp tục nghiên cứu và hoàn thiện hệ thống danh pháp hóa học, đồng thời phát triển các phương pháp giảng dạy sáng tạo và hiệu quả hơn.

6.1. Đánh Giá Mức Độ Thành Công Áp Dụng Danh Pháp IUPAC

Thực hiện đánh giá toàn diện về mức độ thành công của việc áp dụng danh pháp IUPAC vào chương trình GDPT mới. Thu thập ý kiến phản hồi từ GV, HS và các chuyên gia giáo dục. Phân tích dữ liệu để xác định những ưu điểm và hạn chế của hệ thống danh pháp mới. Đề xuất các điều chỉnh và cải tiến để nâng cao hiệu quả áp dụng danh pháp IUPAC.

6.2. Mở Rộng Nghiên Cứu Về Thuật Ngữ Hóa Học Hữu Cơ Bằng Tiếng Anh

Mở rộng phạm vi nghiên cứu sang lĩnh vực thuật ngữ hóa học hữu cơ bằng tiếng Anh. Xây dựng từ điển thuật ngữ hóa học hữu cơ song ngữ (Việt - Anh) để hỗ trợ HS trong quá trình học tập và nghiên cứu. Nghiên cứu các phương pháp giảng dạy thuật ngữ hóa học hữu cơ hiệu quả. Đảm bảo HS có đủ kiến thức và kỹ năng để giao tiếp và hợp tác quốc tế trong lĩnh vực hóa học. Cần xem xét các tài liệu tham khảo bằng tiếng Anh như IUPAC nomenclature.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Trong lịch sử phát triển khoa học và giáo dục tại Việt Nam, hệ thống thuật ngữ và danh pháp hóa học trải qua nhiều giai đoạn chuyển biến nhưng chưa đạt được sự nhất quán tuyệt đối. Sau năm 1975, sự khác biệt giữa các quy tắc phiên âm ở miền Bắc (thiên về Việt hóa âm đọc) và miền Nam (sử dụng nhiều yếu tố gốc Pháp, gốc Hán) đã tạo ra sự phân tán trong cách biểu diễn tên gọi hóa chất. Dù Hội Hóa học Việt Nam đã triển khai đề tài cấp nhà nước và xuất bản ấn phẩm "Danh pháp và Thuật ngữ Hóa học Việt Nam" vào năm 2010, các quy tắc phiên chuyển nguyên âm, phụ âm và ghép vần vẫn tương đối phức tạp, dẫn đến hiện tượng một hợp chất có nhiều cách viết khác nhau trong các tài liệu khoa học và giáo trình.

Ngày 26/12/2018, Bộ Giáo dục và Đào tạo ban hành Chương trình Giáo dục phổ thông (CTGDPT) mới môn Hóa học. Một trong những thay đổi trọng tâm là quy định chuyển đổi hệ thống danh pháp hóa học sang sử dụng theo khuyến nghị của Liên minh Quốc tế về Hóa học thuần túy và Hóa học ứng dụng (IUPAC), có tham khảo Tiêu chuẩn Việt Nam (TCVN 5529:2010 và TCVN 5530:2010). Sự thay đổi này nhằm đáp ứng yêu cầu hội nhập quốc tế và chuẩn hóa thuật ngữ khoa học, tuy nhiên cũng tạo ra rào cản bước đầu đối với giáo viên và học sinh phổ thông vốn đã quen thuộc với cách đọc, cách viết phiên âm tiếng Việt trước đây. Khóa luận "Nghiên cứu hệ thống hóa thuật ngữ và danh pháp hóa học hữu cơ trong chương trình giáo dục phổ thông mới năm 2018" được tác giả Huỳnh Đình Quang thực hiện nhằm hệ thống hóa cơ sở lý luận, xây dựng bảng tra cứu và thiết kế phương án dạy học đáp ứng sự chuyển đổi này.

Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu của khóa luận được xác định gồm 5 nhiệm vụ cụ thể:

1. Nghiên cứu cơ sở lý luận liên quan đến đề tài hệ thống hóa danh pháp hóa học hữu cơ trong CTGDPT mới năm 2018.
2. Phân tích nội dung và danh pháp hữu cơ trong CTGDPT mới; so sánh danh pháp theo chương trình hiện hành (CTHH) với danh pháp theo khuyến nghị của IUPAC.
3. Xây dựng bảng hệ thống danh pháp hóa học và quy tắc gọi tên các hợp chất hữu cơ theo khuyến nghị của IUPAC ứng dụng trong dạy học.
4. Thiết kế giáo án bài "Luyện tập Alkane (Ankan)" thuộc chương trình Hóa học lớp 11 có tích hợp danh pháp IUPAC.
5. Thực nghiệm sư phạm nhằm đánh giá khả năng tiếp cận và mức độ tiếp thu của học sinh đối với danh pháp hóa học theo chương trình mới.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

• Đối tượng nghiên cứu: Danh pháp các hợp chất hữu cơ được sử dụng trong môn Hóa học cấp Trung học cơ sở (THCS) và Trung học phổ thông (THPT) theo CTGDPT mới.
• Phạm vi nghiên cứu: Tập trung vào các hợp chất hữu cơ thường gặp và xuất hiện trong CTGDPT mới 2018 (hydrocarbon no, hydrocarbon không no, hydrocarbon thơm, dẫn xuất halogen, alcohol, phenol...). Địa bàn khảo sát thực trạng và thực nghiệm sư phạm được tiến hành tại trường THPT Phan Châu Trinh, thành phố Đà Nẵng trên đối tượng học sinh lớp 11.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp

Khóa luận thiết lập nền tảng dựa trên các văn bản quy phạm, tiêu chuẩn kỹ thuật và tài liệu chuẩn hóa quốc tế:

• Chương trình Giáo dục phổ thông môn Hóa học ban hành kèm theo Thông tư của Bộ Giáo dục và Đào tạo ngày 26/12/2018.
• Các quy định và khuyến nghị danh pháp của Liên minh Quốc tế về Hóa học thuần túy và Hóa học ứng dụng (IUPAC).
• Tiêu chuẩn Quốc gia TCVN 5529:2010 và TCVN 5530:2010 do Tổng cục Tiêu chuẩn Đo lường Chất lượng ban hành; Quyết định số 2950-QĐ/BKHCN của Bộ Khoa học và Công nghệ.
• Các công trình lịch sử danh pháp tiếng Việt: "Danh từ Khoa học" của GS. Hoàng Xuân Hãn (1942), "Từ điển hóa học Nga-Anh-Việt" của GS. Nguyễn Thạc Cát (1963), các công trình của GS. Lê Văn Thới (1962, 1967), "Quy định về chính tả tiếng Việt và về thuật ngữ tiếng Việt" ban hành năm 1984, và công trình "Danh pháp và Thuật ngữ Hóa học Việt Nam" (2010).

Việc sử dụng thuật ngữ và danh pháp trong chương trình mới được quán triệt dựa trên 4 nguyên tắc cốt lõi:

• Nguyên tắc khoa học: Phản ánh chính xác bản chất hóa học, bảo đảm tính logic và có hệ thống theo chuẩn mực quốc tế.
• Nguyên tắc thống nhất: Áp dụng đồng bộ cách hiểu và cách viết trong toàn bộ môn Hóa học và hệ thống giáo dục phổ thông.
• Nguyên tắc hội nhập: Sử dụng danh pháp tiếng Anh theo khuyến nghị IUPAC để tạo thuận lợi cho tra cứu và nghiên cứu quốc tế.
• Nguyên tắc thực tế: Duy trì tên gọi tiếng Việt đã quen dùng cho 13 nguyên tố thông dụng (Vàng, Bạc, Đồng, Chì, Sắt, Nhôm, Kẽm, Lưu Huỳnh, Thiếc, Nitơ, Kali, Thủy ngân...) có kèm chú thích tiếng Anh, trong khi các hợp chất của chúng vẫn gọi theo IUPAC.

Tác giả phối hợp các nhóm phương pháp nghiên cứu:

• Phương pháp nghiên cứu lý thuyết: Đọc, phân tích, tổng hợp tài liệu chuyên ngành, sách giáo khoa; phân loại và hệ thống hóa các quy tắc danh pháp IUPAC; xây dựng giả thuyết khoa học.
• Phương pháp nghiên cứu thực tiễn: Quan sát sư phạm quá trình dạy và học; điều tra bằng phiếu khảo sát đối với học sinh lớp 11; trao đổi chuyên môn với giáo viên bộ môn Hóa học; thực nghiệm sư phạm có đối chứng tại lớp học.
• Phương pháp thống kê toán học: Xử lý định lượng dữ liệu thực nghiệm sư phạm thông qua lập bảng phân phối tần số, tần suất, tần suất tích lũy và tính toán các tham số đặc trưng thống kê.

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Cơ sở lí luận và thực tiễn về việc hệ thống hóa danh pháp hóa học hữu cơ

Chương 1 khái quát lịch sử danh pháp hóa học tại Việt Nam qua các thời kỳ: giai đoạn trước 1975 ở miền Bắc với các quy tắc của GS. Nguyễn Thạc Cát và miền Nam với công trình của GS. Lê Văn Thới; giai đoạn sau 1975 với các nỗ lực thống nhất của Bộ Giáo dục (1984) và Hội Hóa học Việt Nam (2005–2010). Tác giả phân tích cơ cấu tổ chức và nguyên tắc cập nhật danh pháp của IUPAC.

Nội dung thực tiễn của chương trình bày kết quả điều tra khảo sát bằng phiếu hỏi trên đối tượng học sinh 4 lớp 11 tại trường THPT Phan Châu Trinh, Đà Nẵng:

STT	Nội dung khảo sát	Tùy chọn trả lời	Tỉ lệ (%)
1	Mức độ hiểu biết về đổi mới thuật ngữ, danh pháp trong CTGDPT 2018	Chưa biết có sự đổi mới	50,0%
		Đã nghe/giới thiệu nhưng chưa rõ cụ thể	47,2%
		Đã nắm rõ cụ thể các điểm thay đổi	2,8%
2	Đánh giá lợi ích của việc sử dụng danh pháp IUPAC bằng tiếng Anh	Đạt được sự thống nhất trong hệ thống danh pháp Việt Nam	63,9%
		Giúp GV và HS tiếp cận nguồn tài liệu tiếng Anh phong phú	51,7%
		Khắc phục các quy tắc phiên chuyển sang tiếng Việt phức tạp	44,4%
		Không có lợi ích gì	8,3%
3	Khó khăn khi tiếp cận danh pháp mới theo IUPAC	Phải nhớ nhiều tên mới của nguyên tố và hợp chất	58,3%
		Chưa quen viết tên nguyên tố/hợp chất bằng tiếng Anh	44,4%
		Đã quen với danh pháp và thuật ngữ cũ	41,7%
		Chưa quen với cấu trúc gọi tên mới	33,3%
		Chưa quen phát âm/đọc tên bằng tiếng Anh	22,2%
4	Thuận lợi khi tiếp cận danh pháp mới	Cách gọi tên tương tự, chỉ khác một số cách viết	50,0%
		Mới bắt đầu học Hóa hữu cơ nên không bị ảnh hưởng giữa mới và cũ	50,0%
		Được tiếp cận học tiếng Anh từ nhỏ	22,2%
5	Ý kiến về định hướng áp dụng danh pháp	Vẫn dùng CTHH, danh pháp CTM chỉ giới thiệu thêm	44,4%
		Nên chuyển đổi hoàn toàn sang CTM	27,8%
		Tiếp tục giữ nguyên danh pháp như CTHH	27,8%

Số liệu khảo sát phản ánh rằng phần lớn học sinh nhận thức được lợi ích hội nhập nhưng còn tâm lý e ngại ghi nhớ từ vựng tiếng Anh mới, khẳng định tính cấp thiết của việc xây dựng tài liệu hướng dẫn hệ thống hóa danh pháp.

Chương 2: Hệ thống hóa thuật ngữ và danh pháp hóa học hữu cơ trong chương trình GDPT mới năm 2018

Chương này trình bày chi tiết các quy tắc danh pháp thay thế theo IUPAC cho từng nhóm hợp chất hữu cơ trong chương trình phổ thông, đối chiếu trực tiếp với cách gọi trong chương trình hiện hành:

1. Hydrocarbon no (Alkane và Cycloalkane):

• Alkane: Chuyển đổi hậu tố -an thành -ane. 10 alkane mạch không phân nhánh đầu dãy:

Công thức	Tên gọi CTHH	Danh pháp IUPAC (CTM)
$\text{CH}_4$	Metan	Methane
$\text{C}_2\text{H}_6$	Etan	Ethane
$\text{C}_3\text{H}_8$	Propan	Propane
$\text{C}4\text{H}{10}$	Butan	Butane
$\text{C}5\text{H}{12}$	Pentan	Pentane
$\text{C}6\text{H}{14}$	Hexan	Hexane
$\text{C}7\text{H}{16}$	Heptan	Heptane
$\text{C}8\text{H}{18}$	Octan	Octane
$\text{C}9\text{H}{20}$	Nonan	Nonane
$\text{C}{10}\text{H}{22}$	Đecan	Decane

Quy tắc gọi tên alkane phân nhánh tuân thủ 4 bước: (1) Chọn mạch chính dài nhất và có nhiều nhánh nhất; (2) Đánh số carbon mạch chính từ phía gần nhóm thế hơn (hoặc tổng chỉ số vị trí nhỏ nhất); (3) Định danh nhóm thế alkyl (thay đuôi -ane bằng -yl, ví dụ: methyl, ethyl, isopropyl, sec-butyl, isobutyl, tert-butyl, neopentyl); (4) Sắp xếp tên nhóm thế theo thứ tự chữ cái (Alphabet), dùng tiền tố độ bội (di-, tri-, tetra- hoặc bis-, tris-, tetrakis- cho nhóm phân nhánh phức tạp; tiền tố độ bội không xét thứ tự alphabet trừ iso và neo).

• Cycloalkane: Thêm tiền tố cyclo- vào tên alkane cùng số carbon (cyclopropane, cyclobutane, cyclopentane, cyclohexane, cycloheptane). Quy tắc xác định mạch chính (vòng hay nhánh mạch hở) dựa trên số lượng carbon; đánh số sao cho tổng vị trí nhóm thế nhỏ nhất; biểu diễn đồng phân hình học cis-, trans-.

2. Hydrocarbon không no (Alkene và Alkyne):

• Alkene: Chuyển đuôi -an thành -ene (thay cho -en trong CTHH). Chọn mạch chính chứa liên kết đôi; đánh số ưu tiên từ phía gần liên kết đôi nhất; liên kết đôi biểu diễn bằng số chỉ vị trí đặt ngay trước hậu tố -ene (ví dụ: 5-methylhex-2-ene). Nhiều liên kết đôi dùng -diene, -triene. Nhóm thế không no: methylene, vinyl, allyl. Quy tắc xác định đồng phân hình học cis/trans.
• Alkyne: Sử dụng hậu tố -yne (thay cho -in trong CTHH; ví dụ: 5-methylhex-2-yne). Hợp chất có nhiều liên kết ba dùng -diyne, -triyne.
• Hợp chất chứa cả liên kết đôi và liên kết ba: Chọn mạch chính chứa tối đa liên kết bội; đánh số ưu tiên liên kết bội gần đầu mạch hơn (nếu đối xứng thì ưu tiên liên kết đôi); tên gọi ghép theo trật tự: nhóm thế $\rightarrow$ mạch chính $\rightarrow$ vị trí liên kết đôi-en $\rightarrow$ vị trí liên kết ba-yne (lược bỏ chữ "e" ở đuôi -ene thành -en-yne).

3. Hydrocarbon thơm (Arene/Benzene):

• Sử dụng tên gốc benzene thay cho benzen.
• Hợp chất một nhóm thế: gọi tên nhóm thế + benzene (ethylbenzene, bromobenzene, nitrobenzene) hoặc dùng tên thông thường được IUPAC lưu dụng (toluene, phenol, aniline, styrene).
• Hợp chất hai nhóm thế: sử dụng số chỉ vị trí (1,2; 1,3; 1,4) hoặc các tiền tố ortho- ($o$-), meta- ($m$-), para- ($p$-).
• Gốc thế chứa vòng thơm: phenyl ($\text{C}_6\text{H}_5-$), benzyl ($\text{C}_6\text{H}_5\text{CH}_2-$).

4. Dẫn xuất Halogen:

• Tên nguyên tố chuyển sang tiếng Anh: fluorine, chlorine, bromine, iodine.
• Tên nhóm thế tương ứng: fluoro-, chloro-, bromo-, iodo-.
• Nhóm halogen được coi như một nhóm thế alkyl và sắp xếp theo trật tự bảng chữ cái khi gọi tên mạch chính (ví dụ: 4-chloro-2-methylhexane, 1-bromo-7-chloro-4-methylheptane).

Chương 3: Thực nghiệm sư phạm

Chương 3 trình bày việc triển khai thực nghiệm sư phạm để kiểm chứng tính khả thi của tài liệu và giáo án:

• Mục đích: Đánh giá mức độ tiếp thu và khả năng vận dụng danh pháp IUPAC của học sinh lớp 11 khi học tập với giáo án được thiết kế theo chương trình mới.
• Địa bàn và đối tượng: 4 lớp 11 (11/14, 11/16, 11/18, 11/20) tại trường THPT Phan Châu Trinh, TP. Đà Nẵng, phân chia thành nhóm thực nghiệm (TN) và nhóm đối chứng (ĐC). Giáo viên thực nghiệm là cô Hoàng Thị Trâm Anh.
• Nội dung triển khai: Giảng dạy bài "Luyện tập Alkane (Ankan)" có áp dụng phương pháp tiếp cận danh pháp mới.
• Phương pháp đánh giá: Học sinh hoàn thành bài kiểm tra trắc nghiệm sau bài học. Kết quả điểm số được thu thập và xử lý bằng các công cụ toán học thống kê: lập bảng phân phối tần số, tần suất, tần suất tích lũy; tính điểm trung bình ($\bar{X}$), độ lệch chuẩn ($S$), hệ số biến thiên ($V$), sai số tiêu chuẩn và kiểm định giả thuyết thống kê để so sánh hiệu quả giữa nhóm thực nghiệm và nhóm đối chứng.

---

Kết quả và đóng góp

Kết quả nghiên cứu chính

• Tổng hợp đầy đủ các giai đoạn hình thành và tồn tại của danh pháp hóa học Việt Nam, chỉ rõ các điểm xung đột giữa phiên âm ngữ âm học và ký tự chữ viết mượn từ nước ngoài.
• Định lượng thực trạng tâm lý và nhận thức của học sinh phổ thông: 50% học sinh chưa tiếp cận thông tin đổi mới, 58,3% gặp khó khăn về trí nhớ thuật ngữ tiếng Anh, nhưng có đến 63,9% ủng hộ tính thống nhất của danh pháp quốc tế.
• Xây dựng hệ thống bảng đối chiếu chi tiết giữa CTHH và CTM theo chuẩn IUPAC cho toàn bộ các nhóm hợp chất hữu cơ cơ bản: alkane, cycloalkane, alkene, alkyne, arene, dẫn xuất halogen, alcohol, phenol và hợp chất tạp chức.
• Thiết kế hoàn chỉnh giáo án thực nghiệm bài "Luyện tập Alkane (Ankan)" Hóa học 11, đưa ra quy trình 4 bước đọc tên mạch phân nhánh rõ ràng, dễ thao tác.

Giải pháp và kiến nghị tác giả đề xuất

• Biên soạn sổ tay hoặc tài liệu tra cứu danh pháp hữu cơ IUPAC đối chiếu song ngữ CTHH – CTM dành cho giáo viên và học sinh các trường phổ thông.
• Tập huấn phương pháp phát âm và quy tắc đánh số mạch chính, sắp xếp tiền tố theo bảng chữ cái tiếng Anh cho đội ngũ giáo viên bộ môn Hóa học.
• Đề xuất lộ trình chuyển đổi linh hoạt: trong giai đoạn đầu nên chú thích song song tên gọi CTHH bên cạnh danh pháp IUPAC để học sinh không bị gián đoạn tiếp thu.

Đóng góp về mặt khoa học và thực tiễn

• Đóng góp nguồn tư liệu tổng hợp có hệ thống về lịch sử danh pháp hóa học tại Việt Nam phục vụ công tác nghiên cứu lý luận dạy học.
• Cung cấp tài liệu đối chiếu chuẩn xác phục vụ trực tiếp cho quá trình chuyển giao chương trình Hóa học phổ thông từ khung 2006 sang khung 2018.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế: Phạm vi khảo sát thực trạng và thực nghiệm sư phạm chỉ mới triển khai tại một cơ sở giáo dục duy nhất là Trường THPT Phan Châu Trinh (thành phố Đà Nẵng) trên quy mô 4 lớp 11. Nội dung bài dạy thực nghiệm tập trung vào chuyên đề alkane mà chưa mở rộng thực nghiệm cho toàn bộ các nhóm hợp chất hữu cơ tạp chức, đa chức hoặc hợp chất thiên nhiên.
• Hướng nghiên cứu tiếp: Tiếp tục hệ thống hóa danh pháp IUPAC đối với các hợp chất hữu cơ phức tạp hơn trong chương trình Hóa học 12 (carbohydrate, amino acid, peptide, protein, polymer); mở rộng địa bàn điều tra và thực nghiệm sư phạm sang nhiều trường THCS và THPT ở các khu vực địa lý khác nhau để tăng tính đại diện thống kê.

---

Giá trị tham khảo

Khóa luận là nguồn tài liệu hữu ích cho các nhóm đối tượng sau:

• Giáo viên Hóa học THCS và THPT: Sử dụng làm cẩm nang tra cứu quy tắc gọi tên IUPAC chuẩn xác, tham khảo cấu trúc giáo án bài tập danh pháp hydrocarbon no để áp dụng trực tiếp trong giảng dạy theo CTGDPT 2018.
• Sinh viên ngành Sư phạm Hóa học: Nắm vững cơ sở lý luận, phương pháp hệ thống hóa kiến thức và kỹ năng thiết kế bài giảng tích hợp thuật ngữ danh pháp quốc tế.
• Học sinh Trung học phổ thông: Sử dụng các bảng tổng hợp và sơ đồ phân tích 4 bước để tự học, tra cứu cách đọc, cách viết các nhóm chức và gốc hydrocarbon bằng tiếng Anh.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Bốn nguyên tắc sử dụng thuật ngữ và danh pháp hóa học trong Chương trình GDPT 2018 là gì?
Bốn nguyên tắc được Bộ Giáo dục và Đào tạo quy định gồm: (1) Nguyên tắc khoa học (phù hợp với sự phát triển khoa học thế giới, bảo đảm tính hệ thống); (2) Nguyên tắc thống nhất (áp dụng đồng bộ trong toàn bộ chương trình); (3) Nguyên tắc hội nhập (sử dụng theo khuyến nghị của IUPAC, tham khảo TCVN 5529:2010 và 5530:2010); (4) Nguyên tắc thực tế (giữ lại tên tiếng Việt cho các nguyên tố quen dùng).

2. Những nguyên tố hóa học nào được giữ lại tên gọi quen dùng trong tiếng Việt theo chương trình mới?
Chương trình mới giữ lại tên gọi tiếng Việt quen dùng cho 13 nguyên tố thông dụng (có chú thích tiếng Anh để tra cứu), bao gồm: Vàng, Bạc, Đồng, Chì, Sắt, Nhôm, Kẽm, Lưu Huỳnh, Thiếc, Nitơ, Kali, Thủy ngân... Hợp chất của các nguyên tố này vẫn được gọi tên theo khuyến nghị của IUPAC.

3. Điểm khác biệt chính giữa cách viết tên các alkane không phân nhánh theo CTHH và CTM là gì?
Trong CTM theo chuẩn IUPAC, tên alkane không phân nhánh giữ nguyên hậu tố -ane (thêm ký tự "e" so với CTHH như methane, ethane, propane, butane, pentane, hexane, heptane, octane, nonane, decane). Đối với methane và ethane, phụ âm ghép "th" được phục hồi thay vì lược thành "t" (metan, etan); ký tự "d" được sử dụng thay cho "đ" trong decane (đecan).

4. Khó khăn lớn nhất mà học sinh gặp phải khi chuyển sang sử dụng danh pháp IUPAC theo kết quả khảo sát là gì?
Theo kết quả khảo sát tại Bảng 1.1 trên học sinh lớp 11 Trường THPT Phan Châu Trinh, khó khăn lớn nhất là việc phải ghi nhớ nhiều tên mới của các nguyên tố và hợp chất bằng tiếng Anh (chiếm tỉ lệ cao nhất với 58,3% học sinh đồng ý), tiếp theo là khó khăn trong việc viết tên chính xác (44,4%) và rào cản do đã quen thuộc với danh pháp cũ (41,7%).

5. Khi một phân tử hydrocarbon chứa cả liên kết đôi và liên kết ba thì quy tắc chọn mạch chính, đánh số và gọi tên theo IUPAC được quy định như thế nào?
Mạch chính được chọn là mạch dài nhất chứa tối đa số liên kết bội (cả đôi và ba). Đánh số mạch chính bắt đầu từ phía gần liên kết bội hơn; nếu khoảng cách từ hai đầu đến liên kết đôi và liên kết ba bằng nhau thì ưu tiên đánh số 1 từ phía liên kết đôi. Tên gọi được ghép theo cấu trúc: tên mạch chính + vị trí liên kết đôi-en + vị trí liên kết ba-yne (lưu ý lược bỏ ký tự "e" của đuôi -ene để tránh hai nguyên âm liền kề -en-yne).

---

Kết luận

Khóa luận tốt nghiệp của tác giả Huỳnh Đình Quang đã tổng hợp toàn diện bối cảnh lịch sử và cơ sở pháp lý của việc đổi mới danh pháp hóa học trong Chương trình Giáo dục phổ thông 2018 tại Việt Nam. Công trình xây dựng thành công hệ thống quy tắc và bảng đối chiếu chi tiết danh pháp các nhóm hợp chất hữu cơ theo khuyến nghị quốc tế IUPAC, làm rõ sự khác biệt so với chương trình cũ. Kết quả khảo sát và thực nghiệm sư phạm tại Trường THPT Phan Châu Trinh khẳng định tính khả thi của phương án giảng dạy tích hợp danh pháp mới, cung cấp tài liệu tham khảo có giá trị ứng dụng thiết thực cho giáo viên và học sinh trong giai đoạn đổi mới chương trình.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ VIỆC HỆ THỐNG HÓA DANH PHÁP HÓA HỌC HỮU CƠ 1. Sơ lược lịch sử về danh pháp hóa học Việt Nam 1. Tình hình trước năm 1975 Ngay từ trước cách mạnh tháng Tám, Năm 1942 GS. Hoàng Xuân Hãn đã cho xuất bản cuốn “Danh từ Khoa học” [5], trong đó có phần dành cho hóa học gồm cách gọi tên nguyên tố, các hóa chất, đặt tên cho các khái niệm, hiện tượng và quá trình chuyển hóa hóa học.

Đây là một công trình khoa học hết sức có ý nghĩa, góp phần quan trọng trong việc giảng dạy và truyền bá, phổ biến các kiến thức hóa học (bằng tiếng Việt) ở nước ta, đồng thời mở đường cho các thế hệ đi sau tiếp tục xây dựng hệ thống thuật ngữ hóa học Việt Nam. Trong bối cảnh ngày càng tăng cường giao lưu và hội nhập thế giới.Hoàng Xuân Hãn, việc biên soạn được tiếp nối bởi nhiều nhà hóa học mà tiêu biểu là GS.Nguyễn Thạc Cát (ở miền Bắc) và GS. Và bắt đầu từ thập niên 60, ở cả hai miền Nam, Bắc việc xây dựng hệ thống danh pháp tương đối khẩn trương, tuy nhiên, do cách tiếp cận có phần khác nhau, đã hình thành nên những sự khác biệt nhau trong các quy tắc phiên chuyển tên hóa chất và các thuật ngữ hóa học từ tiếng nước ngoài. Danh pháp và thuật ngữ hóa học ở miền Bắc trước năm 1975 Năm 1960, Ban Khoa học cơ bản thuộc Ủy ban Khoa học Nhà nước đưa ra “Quy định tạm thời về những nguyên tắc biên soạn danh từ khoa học tự nhiên” [9].

Bản quy định tạm thời này đã đề ra các tiêu chuẩn của một danh từ khoa học phải “(i) Rõ ràng, không thể hiểu nhầm lẫn; mỗi ý, mỗi vật, mỗi hiện tượng phải có danh từ riêng để biểu hiện. (ii) Ngắn, gọn, dễ đọc, dễ hiểu, dễ nhớ. (iii) Chú ý tới thói quen, chú ý khoa học hóa các danh từ phổ thông; đồng thời chú ý quốc tế hóa trong phạm vi cần thiết. (iv) Chú ý những danh từ liên quan trong một hệ thống hoàn chỉnh”.

Bản quy định tạm thời này đề nghị đặt thêm một số vần mới như c (đọc là x trước e, i, y), f, j, p (đứng trước một nguyên âm), w, z (thay cho d), br, cl, cr, dr, pl, pr, ps, sp, sc, st, tr, ec, el, es, al, ol, ic, yl, ad, id, od, oz. Bản quy định tạm thời này nhận được nhiều ý kiến trái chiều. Trong đó một bộ phận cho rằng các quy định này không cần thiết vì nó rườm rà và không hiệu quả. Mặt khác, một số người cho rằng nên tăng cường thêm những âm, vần mới này để giúp phiên chuyển những từ quốc tế mới.

5 Thực tế thì thời kì đó yêu cầu cần có một hệ thống danh pháp và thuật ngữ hóa học chưa phải là thật cấp bách và những điều kiện để có hệ thống như vậy cũng chưa chín muồi. Cộng đồng hóa học còn nhỏ, sách hóa học phần lớn bằng tiếng Nga. Khi dịch hoặc diễn giải nội dung bằng sách bằng tiếng Việt thì người ta dùng những thuật ngữ trong “Danh từ hóa học”, nếu không có thì tự đặt ra thuật ngữ mình cho là thích hợp hoặc sử dụng cách diễn đạt thông qua tiếng nước ngoài. Cho đến năm 1963, một nhóm các nhà hóa học chủ chốt của trường Đại học Tổng hợp Hà Nội và Trường Đại học Sư Phạm Hà Nội, trong đó GS.

Nguyễn Thạc Cát đóng vai trò chủ đạo, đã cho xuất bản “Từ điển hóa học Nga-Anh-Việt” gồm 15000 từ.