Chương 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN VỀ QUẢN LÍ HOẠT ĐỘNG DẠY HỌC THEO CHỦ ĐỀ MÔN NGỮ VĂN Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC CƠ SỞ 1. Tổng quan nghiên cứu đề tài 1. Nghiên cứu về hoạt động dạy học theo chủ đề và dạy học theo chủ đề môn Ngữ văn 1. Nghiên cứu về hoạt động dạy học theo chủ đề Dạy học theo chủ đề (Themes - Based Learning) là “sự kết hợp giữa mô hình DH truyền thống và hiện đại nhằm phát triên năng lực và phẩm chất của người học” [36].
Ở Việt Nam, DHTCĐ (một số tài liệu sử dụng từ chuyên đề) đã được quan tâm nghiên cứu và áp dụng trong DH thực tiễn, đặc biệt trong chương trình GDPT 2018 thì DHTCĐ được đặc biệt quan tâm. Trong năm học 2012-2013, ở một số tỉnh thành đã thí điểm mô hình trường học mới VNEN. Với mô hình này, các MH đã được tích hợp thành các CĐ DH, đặc biệt là nhóm các môn KHTN và KHXH với các hình thức tổ chức HĐ DH góp phần phát triển năng lực của HS. Ở hội thảo Dạy tích hợp - DH phân hóa trong chương trình GD PT sau năm 2015 do Bộ GD-ĐT tổ chức ở thành phố Hồ Chí Minh ngày 27/11/2012 [33], nhiều tác giả dựa trên kinh nghiệm của nhiều nước trên thế giới đã đưa ra mô hình DH tích hợp và phân hóa cho GD PT ở Việt Nam và hướng tích hợp trong CT.
Tác giả Võ Thị Tích và Phạm Thị Lan Phương cho rằng bậc THCS, có một số MH bắt buộc, có một số môn tự chọn và Nội dung quản trị DH, GD ở trường THCS theo chương trình GD PT mới. Năm 2015, Bộ GD - Đào tạo đã biên soạn tài liệu tập huấn về DH tích hợp ở trường THCS, THPT, tài liệu đã hướng dẫn GV về bản chất, nguyên tắc, ND, phương pháp DH và cách thức tổ chức DH tích hợp các môn kế hoạch tự nhiên [7]. Đầu năm 2018, Bộ GD và Đào tạo vừa thông qua quyết định đồng ý đưa phương pháp DHTCĐ tích hợp vào trường học. Đồng thời Bộ GD-ĐT cũng tổ 6 chức các cuộc thi thiết kế bài giảng TCĐ liên môn, tích hợp ở các cấp học để đưa chủ trương DH TCĐ đi sâu vào đội ngũ GV và hình thành các kỹ năng soạn giảng ở họ.
Trong nghiên cứu về DH TCĐ được phân ra nhiều xu hướng. Trong đó, nội bật nên là xu hướng nghiên cứu về phương pháp DH, hình thành năng lực và đổi mới trong KTĐG. Những nghiên cứu về phương pháp DH có đóng góp của một số tác giả như Hoàng Thị Tuyết, Cao Thị Thặng, Lã Phương Thúy và Bùi Thị Thanh Thủy [36]. Cụ thể, tác giả Hoàng Thị Tuyết đã đưa ra một số vấn đề lí thuyết về CĐ tích hợp, chương trình GD tích hợp và thực tiễn ứng dụng lí thuyết này ở Việt Nam trong việc xây dựng chương trình PT sau 2015.
Tác giả Cao Thị Thặng trong công trình nghiên cứu “Vận dụng quan điểm tích hợp trong việc phát triển chương trình GD Việt Nam giai đoạn sau 2015”, đã tổng quan các vấn đề về lí luận và thực tiễn về xu thế DH CĐ tích hợp trong chương trình GD của một số nước trên thế giới; nghiên cứu thực trạng việc vận dụng quan điểm dạy và học TCĐ tích hợp trong chương trình GD Việt Nam; đồng thời đề xuất giải pháp vận dụng quan điểm tiếp cận tích hợp và phát triển chương trình trường PT Việt Nam trong tương lai sau 2015. Tác giả Lã Phương Thúy nghiên cứu theo hướng “vận dụng DHTCĐ trong DH Ngữ văn ở trường THPT”. Tác giả Bùi Thị Thanh Thủy đã nghiên cứu và đề xuất “quy trình tổ chức DHTCĐ môn Toán ở trường THCS theo chương trình GD PT mới”. Bên cạnh những xu hướng nghiên cứu về phương pháp DH còn có xu hướng nghiên cứu về hình thành năng lực và phương pháp KT, ĐG.
Tác giả Nguyễn Phúc Chỉnh trong đề tài “Hình thành năng lực DH tích hợp cho GV trung học PT” đã nghiên cứu cơ sở lí luận và thực tiễn nghiên cứu biên soạn tài liệu DH tích hợp một số MH (Vật lí, Sinh học, Địa lí.) ở trường trung học PT, tổ chức tập huấn hình thành năng lực DH tích hợp cho GV trung học PT. Tác giả Lê Đình Trung, Nguyễn Văn Luận trong bài viết “Phát triển năng lực giải quyết vấn đề thông qua DH CĐ sinh trưởng và phát triển (Sinh học 11) cho HS 7 THPT” đã tiếp cận DHTCĐ với mục đích phát triển năng lực giải quyết vấn đề cho HS THPT. Tác giả Đỗ Hương Trà (Chủ biên), các nhà kế hoạch đã biên soạn 2 cuốn sách về DH tích hợp các MH kế hoạch tự nhiên và DH tích hợp các môn kế hoạch XH, trong đó đã làm rõ cơ sở LL, quy trình các bước để thiết kế các CĐ DH tích hợp, đưa ra nhiều gợi ý và định hướng KTĐG. Như vậy, các công trình nghiên cứu trên thế giới cũng như ở Việt Nam đã đề cập đến nhiều khía cạnh khác nhau của vấn đề DHTCĐ.
Tuy nhiên, các công trình nghiên cứu chủ yếu tiếp cận theo hướng xuất phát từ cái có sẵn, nghĩa là trên cơ sở các công cụ là CT, sách giáo khoa có sẵn, coi DH TCĐ là một hình thức, phương pháp DH. Song với chương trình PT 2018 thì quan điểm DHTCĐ là quan điểm xuất phát từ xây dựng chương trình đến biên soạn sách giáo khoa, tiến hành giảng dạy. Các nghiên cứu trên sẽ là nguồn tư liệu có giá trị tham khảo cho tác giả trong quá trình thực hiện luận văn này. Nghiên cứu về hoạt động dạy học theo chủ đề môn Ngữ văn Một số tác giả đã có những nghiên cứu đóng góp về DHTCĐ như Trần Thế An, Nguyễn Thị Lan Anh, Nguyễn Thị Hồi, Nguyễn Thị Hà, Bùi Thị Hà Phương.
Cụ thể, tác giả Trần Thế An đã nghiên cứu và đưa ra một số giải pháp DH TCĐ tích hợp liên môn trong văn bản Ngữ văn 8 - THCS [1]. Tác giả Nguyễn Thị Lan Hương đã đưa ra một số biện pháp giúp học tốt đề tài DH tích hợp các MH: Lịch sử, GD công dân, Ngữ văn thông qua CĐ: GD bảo vệ môi trường thông qua một giờ học môn Ngữ văn [14]. Tác giả Nguyễn Thị Hồi, Nguyễn Thị Hà đã nghiên cứu và đưa ra biện pháp DH TCĐ tích hợp trong bộ môn Ngữ văn. (Tích hợp GD nếp sống văn minh - thanh lịch cho HS Hà Nội trong giờ dạy môn NV.
Tác giả Bùi Thị Hà Phương đã đưa ra trong sáng kiến kinh nghiệm những giải pháp nâng cao hiệu quả DH TCĐ tích hợp cho HS trường THPT Kiến An ở môn Ngữ văn [32]. Các công trình trên đã đưa ra được một số CĐ của môn Ngữ văn và các biện pháp DH TCĐ. Tuy nhiên, chưa đề cập đến biện pháp quản lí dỵ học TCĐ 8 môn NV. Như vậy, các công trình nghiên cứu về lĩnh vực quản lí DHTCĐ với chương trình GDPT 2018 còn rất ít.
Xuất phát từ thực tế này, tác giả lựa chọn vấn đề quản lí HĐ DH TCĐ môn Ngữ văn ở các trường THCS làm đề tài nghiên cứu. Nghiên cứu về quản lý hoạt động dạy học theo chủ đề môn Ngữ văn Quản lí dạy học theo chủ đề là một điểm mới trong phát triển GD. Cho đến thời điểm hiện tại, có một số tác giả đã tham gia nghiên cứu về đề tài này. Tác giả Nông Long Sơn, trong Luận văn Thạc sĩ kế hoạch GD đã đã đưa ra khái niệm công cụ quản lí DHTCĐ tự chọn, nghiên cứu thực trạng quản lí DHTCĐ tự chọn và đề xuất được một số biện pháp quản lí đề nâng cao chất lượng DH TCĐ tự chọn trong các MH ở các trường THPT huyện Bắc Sơn, tỉnh Lạng Sơn [26].
Tác giả Đào Hoàng Hữu trong Luận văn Thạc sĩ kế hoạch GD đã nghiên cứu quản lí HĐ DH TCĐ tích hợp, đưa ra khái niệm DH TCĐ tích hợp, quản lí DHTCĐTH và nghiên cứu thực trạng quản lí DHTCĐTH như mục tiêu, ND, phương pháp KTĐG,… Trên cở sở nghiên cứu về thực trạng quản lí DHTCĐTH, tác giả đã đề xuất một số biện pháp nâng cao chất lượng DHTCĐTH ở các trường THCS huyện Lâm Thao, tỉnh Phú Thọ [15]. Tác giả Nguyễn Tiến Lợi trong Luận văn Thạc sĩ kế hoạch GD đã nghiên cứu quản lí HĐ DH TCĐ tích hợp môn kế hoạch tự nhiên, luận văn đã hệ thống hóa những vấn đề cơ bản về DH TCĐ tích hợp môn KHTN ở trường THCS bao gồm hệ thống các khái niệm cơ bản như: DH TCĐ, DH TCĐ tích hợp, DH TCĐ tích hợp môn kế hoạch tự nhiên, quản lí HĐ DH TCĐ tích hợp môn kế hoạch tự nhiên. Ngoài ra, tác giả còn hệ thống những vấn đề cơ bản về DH TCĐ tích hợp môn kế hoạch tự nhiên về mục tiêu, Nội dung CT, quy trình, PP, hình thức tổ chức và KT, đánh giá HĐ DH TCĐ tích hợp môn KHTN ở các trường THCS huyện Mường Ảng, tỉnh Điện Biên. Nhìn chung, những nghiên cứu trên đã đề cập đến nhiều khía cạnh khác nhau của vấn đề DHTCĐ và chủ yếu tiếp cận riêng rẽ DHTCĐ và DH tích hợp [19].
9 Như vậy, đã có một số công trình nghiên cứu về quản lí DH TCĐ và quản lí DH TCĐ ở một số MH khác. Tuy nhiên, những nghiên cứu về quản lí dạy hoc TCĐ môn Ngữ văn ở trường THCS chưa có công trình nghiên cứu gần đây. Đó cũng là một trong những lí do để tác giả thực hiện nghiên cứu đề tài về quản lí HĐ DH TCĐ môn Ngữ văn ở các trường THCS thành phố Bắc Ninh, tỉnh Bắc Ninh. Một số khái niệm cơ bản 1.
Dạy học, dạy học theo chủ đề 1. Dạy học Theo tác giả Nguyễn Ngọc Quang: “Hoạt động dạy học được nghiên cứu theo quan điểm là một quá trình, bao gồm quá trình dạy củ thầy và quá trình học của trò. Hai quá trình này có mối quan hệ biện chứng, tồn tại vì nhau và thúc đẩy nhau phát triển. Như vậy, dạy học là sự tổ chức điều khiển quá trình HS chiếm lĩnh, lĩnh hội tri thức để hình thành và phát triển nhân cách.
Dạy học có chức năng kép là truyền đạt thông tin và điều khiển hoạt động học” [20].