MỞ ĐẦU 1. Lý do lựa chọn đề tài nghiên cứu Cuộc sống ngày càng phát triển, đời sống vật chất và tinh thần của người dân ngày càng được cải thiện. Tuy nhiên, đối lập với nó, tình trạng ô nhiễm môi trường lại có những diễn biến phức tạp. Ô nhiễm môi trường đang là vấn đề không chỉ của riêng một vùng nào, mà ở khắp nơi, cả nông thôn, thành thị, miền núi, miền biển, cả ở nguồn nước và không khí….
Theo nghiên cứu của các tổ chức bảo vệ môi trường, ở nước ta, 70% các dòng sông, 45% vùng ngập nước, 40% các bãi biển đã bị ô nhiễm, hủy hoại về môi trường; 70% các làng nghề ở nông thôn đang đứng trước nguy cơ ô nhiễm nghiêm trọng. Cùng với nó, tình trạng nước biển xâm nhập vào đất liền, đất trống, đồi trọc và sự suy thoái các nguồn gen động thực vật đang có chiều hướng gia tăng là hệ quả của việc hủy hoại môi trường. Bảo vệ môi trường hơn bao giờ hết đã trở thành nhiệm vụ cấp bách của toàn xã hội. Để khắc phục những hậu quả trên phải cần một thời gian dài, liên tục, tốn kém nhiều công sức và tiền của.
Vì vậy, nghiên cứu này muốn tạo ra những thay đổi của người Việt Nam hướng đến việc hình thành thái độ và hành vi tiêu dùng xanh hơn, hướng người tiêu dùng đến việc tiêu dùng những sản phẩm thân thiện hơn với môi trường, qua đó góp phần tạo ra cơ sở cho sự phát triển bền vững của kinh tế. Tổng quan nghiên cứu Tiêu dùng xanh đang là một nghiên cứu dần đang trở nên xu hướng khi mà nhận thức của con người về vấn đề bảo vệ môi trường ngày càng được nâng cao. Các công trình nghiên cứu liên quan đến đề tài: Có cơ sở lý thuyết là nền tảng lý thuyết liên quan đến hành vi tiêu dùng như : Lý thuyết hành vi dự định của Ajzen (1991), Lý thuyết về hành vi tiêu dùng, Thuyết hành vi có kế hoạch (Theory of Planned Behavior – TPB), Lý thuyết và hành động hợp lý (Theory of reasoned action - TRA), Lý thuyết liên quan về TPB của I.Ajzen (1991)", Lý thuyết hành vi có kế hoạch, Lý thuyết của Ajzen (2002)", Lý thuyết hành vi người tiêu dùng" Trong các bài nghiên cứu, chúng em đã thu thập được 1 số khái niệm liên quan đến đề tài như sau : "- Người tiêu dùng là người mua, sử dụng hàng hóa, dịch vụ cho mục đích tiêu dùng sinh hoạt của cá nhân, gia đình và tổ chức. - Hành vi tiêu dùng là toàn bộ những hoạt động liên quan trực tiếp đến quá trình tìm kiếm, thu thập, mua sắm, sử dụng sản phẩm, bao gồm cả trước, trong và sau khi mua sắm.
1 - NTD xanh (green consumer) là các cá nhân có hành vi tiêu dùng quan tâm đến mỗi trường, cụ thể là những người ""tránh những sản phẩm gây nguy hại đến sức khỏe của họ hay người khác; tránh những sản phẩm gây nguy hiểm cho môi trường trong quá trình sản xuất, cũng như những sản phẩm lãng phó năng lượng, sử dụng nguyên vật liệu đe dọa sự bền vững của môi trường"". - Hành vi tiêu dùng xanh là sự tiêu thụ các sản phẩm tốt mang lại lợi ích cho môi trường, là một hành vi của cá nhân hoặc tổ chức đối với tài nguyên thiên nhiên. Nói cách khác, tiêu dùng xanh là giảm tối đa ảnh hưởng xuất đến môi trường. - Thế hệ Z là quan điểm dùng cho những người sinh từ giữa thập niêm 90 cho đến những năm 2000, ra đời cùng với sự phát triển của khoa học và công nghệ hiện đại thế kỷ XXI, điển hình là internet và điện thoại di động." [1] “- Tiêu dùng xanh là tiêu dùng ưu tiên cho hàng nội địa, giúp giảm chi phí và khí thải phát sinh từ hoạt động vận chuyển.
- Sản phẩm xanh là những sản phẩm được tạo ra từ các nguyên liệu tự nhiên, thân thiện với môi trường.” [2] “- Tiêu dùng xanh là hành vi mua, sử dụng những sản phẩm thân thiện với môi trường cũng như sức khỏe con người, tối đa hóa việc sử dụng cũng như tránh sử dụng những sản phẩm dùng một lần. Sản phẩm xanh được hiểu là những sản phẩm có thể tái sử dụng và hạn chế gây ảnh hưởng đến môi trường cũng như sức khỏe cộng đồng.” [3] “- Tiêu dùng là chi tiêu trong một khoảng thời gian nhất định cho việc sử dụng hàng hóa, dịch vụ nhằm thỏa mãn nhu cầu và mong muốn nhất định, hoặc là một quá trình trong đó chất của một sản phẩm bị phá hủy hoàn toàn và /hoặc kết hợp hay chuyển đổi sang một dạng khác. - Hành vi người tiêu dùng chính là sự tác động qua lại giữa các yếu tố kích thích của môi trường với nhận thức và hành vi của con người mà qua sự tương tác đó, con người thay đổi cuộc sống của họ. - Hành vi của người tiêu dùng là những hành vi mà người tiêu dùng thể hiện trong việc tìm kiếm, mua, sử dụng, đánh giá sản phẩm và dịch vụ mà họ mong đợi sẽ thỏa mãn nhu cầu cá nhân của họ (Peter D.
2 “Tiêu dùng xanh” – “green purchasing” (hay còn gọi là “mua sắm sinh thái” – “eco-purchasing”) là thuật ngữ được sử dụng để chỉ việc mua sắm các sản phẩm và dịch vụ thân thiện môi trường. [4] “- Tiêu dùng xanh được hiểu là hành vi tiêu dùng hàng hóa của một cá nhân liên quan đến các vấn đề về tài nguyên và môi trường, được thúc đẩy không chỉ bởi mong muốn thỏa mãn nhu cầu bản thân mà còn là mối quan tâm đến phúc lợi của xã hội nói chung.” [5] “- Sản phẩm xanh là sản phẩm không gây ô nhiễm cho trái đất hoặc tổn hại tài nguyên thiên nhiên và có thể tái chế và bảo tồn - Tiêu dùng xanh là các yếu tố hành vi bao gồm hành vi thân thiện với môi trường của người tiêu dùng” [6] “- Sản phẩm xanh là một sản phẩm sinh thái, sản phẩm thân thiện với môi trường - Tiêu dùng xanh là các hành vi mua sắm sản phẩm thân thiện và có lợi ích tới môi trường. Tổng quan tài liệu tham khảo [1] Thu Hoài, Nguyễn Thị Bích Hiền, Lê Minh Quốc, Tiêu Đình Tú, Thạch Hoàng Liên Sơn. (2021), "Các yếu tố ảnh hưởng đến hành vi tiêu dùng xanh của thế hệ Z Việt Nam.” Mục tiêu của nghiên cứu này là khám phá các yếu tố ảnh hưởng đến hành vi tiêu dùng xanh của thế hệ Z.
Các tác giả đã sử dụng phương pháp nghiên cứu định tính và định lượng với 338 mẫu khảo sát tại 3 địa phương: Hà Nội, Đà Nẵng và TP Hồ Chí Minh. Kết quả đã chỉ ra 5 yếu tố ảnh hưởng đến hành vi tiêu dùng của thế hệ Z bao gồm: nhận thức về môi trường, đặc tính sản phẩm xanh, giá sản phẩm xanh, tính sẵn có của sản phẩm, ảnh hưởng xã hội. Trên cơ sở đó, một số hàm ý quản trị đã được đề xuất cho các nhà quản lý để có các chính sách và chiến lược kinh doanh phù hợp, giúp thúc đẩy hành vi tiêu dùng xanh của người tiêu dùng (NTD) thế hệ Z. 3 Nhận thức về môi trường H1 Đặc tính sản phẩm xanh H2 Hành vi tiêu H3 dùng xanh Giá của sản phẩm xanh H4 Ảnh hưởng của xã hội H5 Tính sẵn có của sản phẩm Hình 1.
Mô hình nghiên cứu của Thu Hoài, Nguyễn Thị Bích Hiền, Lê Minh Quốc, Tiêu Đình Tú, Thạch Hoàng Liên Sơn (2021) Kết quả của nghiên cứu cho thấy , nhận thức về môi trường: đứng thứ hai về mức độ ảnh hưởng. Đặc tính sản phẩm xanh có mức độ ảnh hưởng cao nhất. Giá sản phẩm không ảnh hưởng nhiều đến quyết định của thế hệ Z. Ảnh hưởng của xã hội ảnh hưởng rất ít đến thế hệ Z.
Tính có sẵn của sản phẩm là một yếu tố thúc đẩy hành vi tiêu dùng xanh của thế hệ Z ( tuy không có nhiều ảnh hưởng). [2] Hồ Mỹ Dung, Nguyễn Thanh Hùng, Nguyễn Thị Phương Uyên, Nguyễn Thị Phụng (2019) , “Các nhân tố ảnh hưởng đến ý định tiêu dùng xanh của người dân tại thành phố Trà Vinh.” Mục tiêu của nghiên cứu là tìm các nhân tố ảnh hưởng đến ý định tiêu dùng xanh của người dân tại thành phố Trà Vinh. Nghiên cứu được tiến hành qua hai giai đoạn là nghiên cứu định tính sơ bộ và nghiên cứu định lượng chính thức. Với phương pháp chọn mẫu thuận tiện, thu về 396 phiếu hợp lệ.
Phương pháp Cronbach‟s Alpha nhằm kiểm định độ tin cậy thang đo, phân tích nhân tố khám phá (EFA) nhằm nhóm gộp các biến quan sát lại thành từng nhóm nhân tố làm cơ sở cho phân tích hồi quy tuyến tính. Kết quả cho thấy có 5 nhân tố ảnh hưởng đến ý định tiêu dùng xanh là (1) Nhận thức về môi trường, (2) Nhận thức về sức khỏe, (3) Nhận thức hiệu quả tiêu dùng xanh, (4) Nhận thức về giá, (5) Truyền thông đại chúng. Từ đó, tác giả đề xuất các hàm ý chính sách để các doanh nghiệp sản xuất và kinh doanh sản phẩm xanh đáp ứng ngày một tốt hơn nhu cầu người dùng 4 Nhận thức về môi trường H1 Nhận thức về sức khoẻ H2 Kiến thức tiêu dùng xanh H3 H4 Niềm tin xanh Ý định tiêu dùng xanh H5 Hiệu quả hành vi tiêu dùng xanh H6 Nhận thức về giá H7 Nhân sinh thái H8 Truyền thông đại chúng Hình 1. Mô hình nghiên cứu của Hồ Mỹ Dung, Nguyễn Thanh Hùng, Nguyễn Thị Phương Uyên, Nguyễn Thị Phụng (2019) [3] TS.
Phạm Thị Huyền - Nguyễn Thị Vân Anh - Đào Ngọc Hân - Trần Trung Kiên - Đỗ Chí Tú (2020), “Các yếu tố thúc đẩy ý định và hành vi tiêu dùng xanh của Millennials Việt Nam” Bài viết phân tích ảnh hưởng của các yếu tố thúc đẩy ý định và hành vi tiêu dùng xanh của thế hệ Millennials Việt Nam. Kết quả cho thấy, có 3 nhân tố chính, gồm: (i) kiến thức, (ii) thái độ tích cực; và (iii) trải nghiệm những thay đổi đến từ môi trường xung quanh. Nghiên cứu này có ý nghĩa thực tiễn quan trọng đối với các doanh nghiệp kinh doanh sản phẩm xanh, các tổ chức phi chính phủ cũng như các cơ quan nhà nước và tổ chức công trong việc truyền thông thúc đẩy ý định và lan tỏa hành vi tiêu dùng xanh. 5 Sự trải nghiệm Nhân khẩu học H1 Kiến thức Yếu H2 tố thúc đẩy Mối quan hệ tới sức khoẻ H3 H5 Ý định tiêu Hành vi tiêu dùng xanh dùng xanh Thái độ tích cực với tiêu dùng xanh H4 Hình 1.
Mô hình nghiên cứu của TS.