Nghiên Cứu Hành Vi Tiêu Dùng Sản Phẩm Công Nghiệp Xanh Ở Việt Nam

Luận án tiến sĩ phân tích hành vi tiêu dùng sản phẩm công nghiệp xanh tại Việt Nam, khám phá xu hướng và thách thức trong thị trường hiện nay.

• Tác giả: Chu Văn Giáp
• Người hướng dẫn: Lê Công Hoa
• Trường học: Trường Đại Học Kinh Tế Quốc Dân
• Chuyên ngành: Quản Trị Kinh Doanh
• Đề tài: Nghiên Cứu Hành Vi Tiêu Dùng Sản Phẩm Công Nghiệp Xanh Tại Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận Án Tiến Sĩ
• Năm xuất bản: 2018
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: MỞ ĐẦU
• 1.1. Sự cần thiết nghiên cứu
• 1.2. Mục tiêu và câu hỏi nghiên cứu
• 1.3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 1.4. Phương pháp nghiên cứu
• 1.5. Những đóng góp của luận án
• 1.6. Bố cục của luận án
• 2. CHƯƠNG 2: TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU
• 2.1. Hành vi tiêu dùng sản phẩm xanh và hành vi tiêu dùng sản phẩm công nghiệp xanh
• 2.2. Tổng quan khung lý thuyết nghiên cứu hành vi mua sắm và hành vi thải bỏ sản phẩm xanh
• 2.3. Các công trình nghiên cứu về ảnh hưởng của các yếu tố tác động trực tiếp lên ý định hành vi mua sắm sản phẩm xanh
• 2.4. Các công trình nghiên cứu về ảnh hưởng của các yếu tố tác động trực tiếp lên thái độ đối với hành vi mua sắm sản phẩm xanh
• 2.5. Các công trình nghiên cứu về ảnh hưởng của các yếu tố tác động trực tiếp lên quan tâm đến môi trường
• 2.6. Tổng quan nghiên cứu hành vi thải bỏ sản phẩm xanh
• 2.7. Các khoảng trống nghiên cứu
• 2.8. Các yếu tố tác động và giả thuyết nghiên cứu
• 2.9. Mô hình nghiên cứu
• 3. CHƯƠNG 3: PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. Quy trình nghiên cứu
• 3.2. Thang đo nghiên cứu
• 3.2.1. Thang đo ý định hành vi mua sắm sản phẩm công nghiệp xanh và các yếu tố tác động
• 3.2.2. Thang đo ý định hành vi thải bỏ sản phẩm công nghiệp xanh và các yếu tố tác động
• 3.3. Thiết kế bảng hỏi. Điều tra và thu thập số liệu
• 3.4. Các phương pháp phân tích dữ liệu
• 3.5. Các phương pháp kiểm định thang đo
• 3.6. Phương pháp kiểm định mô hình và giả thuyết
• 4. CHƯƠNG 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 4.1. Kiểm định thang đo
• 4.1.1. Kiểm định độ tin cậy của thang đo
• 4.1.2. Kiểm định giá trị hội tụ và giá trị phân biệt của thang đo
• 4.1.3. Kiểm định cấu trúc thang đo
• 4.1.4. Kiểm định cấu trúc thang đo của các biến theo nhóm
• 4.1.5. Kiểm định cấu trúc và độ tin cậy tổng hợp các thang đo của các biến trong mô hình nghiên cứu tổng thể
• 4.2. Kiểm định mô hình và giả thuyết
• 4.2.1. Kiểm định mô hình
• 4.2.2. Kiểm định giả thuyết
• 4.2.3. Các giả thuyết được chấp nhận
• 4.2.4. Các giả thuyết không được chấp nhận do có chiều tác động thay đổi
• 4.2.5. Các giả thuyết không được chấp nhận do không có ý nghĩa thống kê
• 4.3. Đánh giá của người tiêu dùng đối với ý định hành vi mua sắm và thải bỏ sản phẩm công nghiệp xanh bằng phân tích thống kê mô tả
• 5. CHƯƠNG 5: KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ
• 5.1. Các mối quan hệ
• 5.1.1. Các mối quan hệ được chấp nhận
• 5.1.2. Các mối quan hệ không được chấp nhận do ngược chiều với giả thuyết
• 5.1.3. Các mối quan hệ không được chấp nhận do không có ý nghĩa thống kê
• 5.2. Mức độ tác động của các yếu tố
• 5.2.1. Tác động của các yếu tố lên ý định hành vi mua sắm sản phẩm công nghiệp xanh
• 5.2.2. Tác động của các yếu tố lên ý định hành vi thải bỏ sản phẩm công nghiệp xanh
• 5.2.3. Tác động của các yếu tố lên thái độ đối với hành vi mua sắm sản phẩm công nghiệp xanh
• 5.2.4. Tác động của các yếu tố lên quan tâm đến môi trường
• 5.3. Các khuyến nghị chung
• 5.4. Các khuyến nghị đối với doanh nghiệp
• 5.5. Các khuyến nghị đối với cơ quan quản lý
• 5.6. Hạn chế của luận án và hướng nghiên cứu tiếp theo
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ CỦA TÁC GIẢ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• Phụ lục 1: Tổng hợp các thang đo
• Phụ lục 2: Phiếu khảo sát
• Phụ lục 3: Kết quả phân tích thống kê mô tả
• Phụ lục 4: Kết quả kiểm định thang đo
• Phụ lục 5: Kết quả kiểm định mô hình và giả thuyết

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Nghiên Cứu Hành Vi Tiêu Dùng Sản Phẩm Công Nghiệp Xanh

Nghiên cứu hành vi tiêu dùng sản phẩm công nghiệp xanh tại Việt Nam đang trở thành một chủ đề nóng trong bối cảnh ô nhiễm môi trường và biến đổi khí hậu. Sản phẩm công nghiệp xanh không chỉ giúp bảo vệ môi trường mà còn đáp ứng nhu cầu tiêu dùng bền vững của người dân. Việc hiểu rõ hành vi tiêu dùng này sẽ giúp các doanh nghiệp và nhà quản lý phát triển các chiến lược marketing hiệu quả hơn.

1.1. Khái Niệm Về Hành Vi Tiêu Dùng Sản Phẩm Xanh

Hành vi tiêu dùng sản phẩm xanh bao gồm các hoạt động mua sắm, sử dụng và thải bỏ sản phẩm. Các yếu tố như nhận thức về môi trường và thái độ đối với sản phẩm xanh ảnh hưởng lớn đến hành vi này.

1.2. Tầm Quan Trọng Của Nghiên Cứu Hành Vi Tiêu Dùng

Nghiên cứu hành vi tiêu dùng sản phẩm công nghiệp xanh giúp xác định các yếu tố tác động đến quyết định mua sắm, từ đó thúc đẩy phát triển thị trường sản phẩm xanh tại Việt Nam.

II. Vấn Đề Và Thách Thức Trong Nghiên Cứu Hành Vi Tiêu Dùng

Mặc dù có nhiều nghiên cứu về hành vi tiêu dùng sản phẩm xanh, nhưng vẫn còn nhiều thách thức cần giải quyết. Các yếu tố văn hóa và tâm lý có thể ảnh hưởng đến hành vi tiêu dùng, nhưng chưa được nghiên cứu đầy đủ. Điều này tạo ra khoảng trống trong hiểu biết về hành vi tiêu dùng sản phẩm công nghiệp xanh.

2.1. Các Yếu Tố Tâm Lý Ảnh Hưởng Đến Hành Vi Tiêu Dùng

Các yếu tố như động cơ, nhận thức và thái độ có thể tác động mạnh đến ý định mua sắm sản phẩm công nghiệp xanh. Việc hiểu rõ các yếu tố này là rất quan trọng để phát triển các chiến lược marketing hiệu quả.

2.2. Thách Thức Trong Việc Nghiên Cứu Hành Vi Tiêu Dùng

Nghiên cứu hành vi tiêu dùng sản phẩm xanh gặp khó khăn trong việc thu thập dữ liệu và phân tích các yếu tố tác động. Điều này đòi hỏi các phương pháp nghiên cứu phù hợp và chính xác.

III. Phương Pháp Nghiên Cứu Hành Vi Tiêu Dùng Sản Phẩm Xanh

Để nghiên cứu hành vi tiêu dùng sản phẩm công nghiệp xanh, cần áp dụng các phương pháp nghiên cứu định lượng và định tính. Việc sử dụng bảng hỏi và phân tích dữ liệu sẽ giúp xác định các yếu tố tác động đến hành vi tiêu dùng.

3.1. Phương Pháp Nghiên Cứu Định Tính

Phương pháp nghiên cứu định tính giúp thu thập thông tin sâu về hành vi tiêu dùng và các yếu tố tác động. Phỏng vấn sâu và nhóm tập trung là những công cụ hữu ích.

3.2. Phương Pháp Nghiên Cứu Định Lượng

Phương pháp nghiên cứu định lượng sử dụng bảng hỏi để thu thập dữ liệu từ một mẫu lớn. Phân tích thống kê sẽ giúp xác định mối quan hệ giữa các yếu tố và hành vi tiêu dùng.

IV. Kết Quả Nghiên Cứu Hành Vi Tiêu Dùng Sản Phẩm Công Nghiệp Xanh

Kết quả nghiên cứu cho thấy có nhiều yếu tố tác động đến hành vi tiêu dùng sản phẩm công nghiệp xanh. Các yếu tố tâm lý và văn hóa đóng vai trò quan trọng trong việc hình thành ý định mua sắm và thải bỏ sản phẩm.

4.1. Ảnh Hưởng Của Các Yếu Tố Tâm Lý

Các yếu tố như thái độ đối với sản phẩm xanh và nhận thức về môi trường có tác động tích cực đến ý định mua sắm sản phẩm công nghiệp xanh.

4.2. Ảnh Hưởng Của Các Yếu Tố Văn Hóa

Văn hóa và giá trị xã hội cũng ảnh hưởng đến hành vi tiêu dùng. Những người có ý thức bảo vệ môi trường thường có xu hướng tiêu dùng sản phẩm xanh hơn.

V. Kết Luận Và Đề Xuất Chính Sách Phát Triển

Nghiên cứu hành vi tiêu dùng sản phẩm công nghiệp xanh tại Việt Nam cần được tiếp tục mở rộng. Các chính sách khuyến khích tiêu dùng sản phẩm xanh cần được triển khai để thúc đẩy phát triển bền vững.

5.1. Đề Xuất Chính Sách Khuyến Khích Tiêu Dùng

Các chính sách như giảm thuế cho sản phẩm xanh và tăng cường truyền thông về lợi ích của sản phẩm xanh sẽ giúp nâng cao nhận thức của người tiêu dùng.

5.2. Hướng Nghiên Cứu Tương Lai

Cần nghiên cứu sâu hơn về hành vi thải bỏ sản phẩm xanh và các yếu tố ảnh hưởng đến hành vi này để có cái nhìn toàn diện hơn về hành vi tiêu dùng sản phẩm công nghiệp xanh.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Bối cảnh suy thoái môi trường toàn cầu, cạn kiệt tài nguyên thiên nhiên và biến đổi khí hậu đã thúc đẩy các quốc gia chuyển đổi mô hình kinh tế sang tăng trưởng xanh và phát triển bền vững. Tại Việt Nam, chủ trương này được cụ thể hóa qua Chiến lược quốc gia về tăng trưởng xanh, trong đó xác định "mục tiêu đến năm 2020 giá trị sản phẩm công nghệ cao, công nghệ xanh của Việt Nam đạt 42% - 45% GDP (Thủ tướng Chính phủ, 2012)". Trong cơ cấu sản phẩm thân thiện với môi trường, nhóm sản phẩm công nghiệp xanh—điển hình như thiết bị năng lượng mặt trời, thiết bị điện gia dụng tiết kiệm năng lượng—chiếm tỷ trọng chủ đạo nhưng đang đối mặt với nhiều rào cản trong việc thương mại hóa và mở rộng thị phần.

Về mặt học thuật, mặc dù các nghiên cứu về tiêu dùng bền vững đã phát triển mạnh, hiểu biết về hành vi của người tiêu dùng đối với sản phẩm xanh nhìn chung vẫn còn nhiều giới hạn (Peattie, 2010). Phần lớn các công trình trước đây chỉ tập trung vào giai đoạn mua sắm sản phẩm xanh thông thường hoặc thực phẩm hữu cơ, trong khi giai đoạn thải bỏ chưa nhận được sự quan tâm thỏa đáng. Đáng chú ý, "về mặt bảo vệ môi trường, đối với sản phẩm xanh nói chung, sản phẩm công nghiệp xanh nói riêng hành vi thải bỏ có ý nghĩa quan trọng hơn hành vi mua sắm", song "hành vi thải bỏ sản phẩm xanh đã và đang bị các nhà nghiên cứu bỏ quên (Peattie, 2010)". Thêm vào đó, hầu hết các mô hình hành vi hiện có được xây dựng và kiểm định tại các nền kinh tế phát triển phương Tây với hệ giá trị cá nhân chủ nghĩa, chưa phản ánh đầy đủ đặc thù tâm lý - văn hóa phương Đông tại một quốc gia đang phát triển như Việt Nam.

Luận án tiến sĩ chuyên ngành Quản trị kinh doanh (Mã số: 9340101) của tác giả Chu Văn Giáp tại Trường Đại học Kinh tế Quốc dân, dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS.TS. Lê Công Hoa và TS. Hồ Lê Nghĩa, được thực hiện nhằm giải quyết các khoảng trống lý luận và thực tiễn trên. Nghiên cứu đặt ra hệ thống 4 câu hỏi nghiên cứu cụ thể:

1. Các yếu tố tâm lý và văn hóa tác động như thế nào đến ý định hành vi mua sắm sản phẩm công nghiệp xanh tại Việt Nam?
2. Các yếu tố tâm lý và văn hóa tác động như thế nào đến ý định hành vi thải bỏ sản phẩm công nghiệp xanh tại Việt Nam?
3. Mối quan hệ tương tác giữa ý định hành vi mua sắm và ý định hành vi thải bỏ sản phẩm công nghiệp xanh diễn ra theo chiều hướng nào?
4. Các yếu tố giá trị văn hóa ảnh hưởng như thế nào đến sự quan tâm môi trường và thái độ đối với hành vi mua sắm sản phẩm công nghiệp xanh?

Khung lý thuyết tích hợp của luận án được xây dựng dựa trên sự liên kết giữa Lý thuyết hành vi dự định (Theory of Planned Behaviour - TPB) của Icek Ajzen (1991), Lý thuyết giá trị - thái độ - hành vi (Value-Attitude-Behaviour - VAB) của Homer & Kahle (1988), và Lý thuyết tự nhận thức (Theory of Self-Perception - TSP) của Daryl Bem (1967) được Marcel et al. (2009) mở rộng. Mô hình bao gồm 14 khái niệm nghiên cứu với 12 giả thuyết chính thức ($H_{1p}$ đến $H_{12p}$).

Về mặt dữ liệu và phạm vi, nghiên cứu tiến hành khảo sát thực nghiệm trên mẫu người tiêu dùng cá nhân tại 4 trung tâm đô thị đại diện cho các vùng miền của Việt Nam gồm Hà Nội, Thành phố Hồ Chí Minh, Đà Nẵng và Ninh Bình. Thời gian thu thập dữ liệu diễn ra từ tháng 10 năm 2016 đến tháng 3 năm 2017. Kết quả kiểm định mô hình cấu trúc tuyến tính (SEM) mang lại những phát hiện đột phá: Thái độ đối với hành vi mua sắm (AGPB) có tác động tích cực vượt trội lên ý định mua sắm (GPBI) với hệ số chuẩn hóa $\beta = 0,69$, trong khi nhận thức kiểm soát hành vi mua sắm (PCBP) có tác động tiêu cực nghịch lý ($\beta = -0,20$). Đặc biệt, mối quan hệ giữa ý định mua sắm (GPBI) và ý định thải bỏ (GDBI) mang dấu âm mạnh mẽ ($\beta = -0,55$), cung cấp bằng chứng thực nghiệm quan trọng về sự phân kỳ hành vi giữa các giai đoạn trong vòng đời tiêu dùng xanh.

Literature Review và Positioning

Nghiên cứu hành vi tiêu dùng sản phẩm xanh kế thừa nền tảng từ lý thuyết hành vi tổng quát của Hoyer & Macinnis (2010) và Philip Kotler et al. (1999), vốn phân chia hành vi khách hàng thành ba giai đoạn kế tiếp: mua sắm (acquisition), sử dụng (consumption/usage) và thải bỏ (disposal). Trong dòng nghiên cứu mua sắm sản phẩm xanh, Lý thuyết hành động hợp lý (TRA - Fishbein & Ajzen, 1975) và Lý thuyết hành vi dự định (TPB - Ajzen, 1991) là hai khung phân tích thống trị. Các học giả như Swaim et al. (2014), Wu & Chen (2014), Dagher & Omar (2014), và Ha & Janda (2012) đều chứng minh rằng thái độ (Attitude), chuẩn chủ quan (Subjective Norms - SNP) và nhận thức kiểm soát hành vi (Perceived Behavioural Control - PBC) là các tiền đề cơ bản định hình ý định mua sắm xanh.

Tuy nhiên, trong y văn quốc tế tồn tại nhiều tranh luận và mâu thuẫn học thuật sâu sắc:

1. Tranh luận về vai trò của chuẩn chủ quan (SNP): Saleem & Gopinath (2013) cùng Ha & Janda (2012) khẳng định chuẩn chủ quan có tác động tích cực đáng kể lên ý định mua sắm xanh. Ngược lại, công trình thực nghiệm quy mô lớn của Kumar (2012) lại chỉ ra rằng chuẩn chủ quan không có tác động mang ý nghĩa thống kê đối với ý định mua sắm bền vững, tạo ra sự mâu thuẫn giữa các bối cảnh xã hội khác nhau.
2. Tranh luận về vai trò của nhận thức kiểm soát hành vi (PBC): Hầu hết các nghiên cứu tại các nước phương Tây (Ajzen, 1991; Swaim et al., 2014) giả định nhận thức kiểm soát thuận lợi sẽ thúc đẩy ý định hành vi. Tuy nhiên, tại các thị trường mới nổi, sự gia tăng nhận thức về tính sẵn có và chi phí có thể dẫn đến sự e ngại hoặc đánh giá khắt khe hơn đối với sản phẩm công nghiệp xanh.
3. Sự phân mảnh trong nghiên cứu hành vi thải bỏ xanh (Green Disposal): Các công trình của Hyun-Mee & Park-Poaps (2013) và Nameghi & Shadi (2013) xem xét hành vi thải bỏ một cách độc lập dựa trên động cơ kinh tế hoặc phân loại rác (3R: Reduce - Reuse - Recycle). Rất ít công trình đặt hành vi thải bỏ trong mối liên hệ cấu trúc với hành vi mua sắm trong cùng một mô hình tổng thể.

So sánh với các nghiên cứu quốc tế điển hình, luận án tạo lập vị trí học thuật riêng biệt:

• So với nghiên cứu của Bianchi & Birtwistle (2012) về hành vi thải bỏ sản phẩm dệt may tại Úc và Chile (chủ yếu tập trung vào hành vi quyên góp, chuyển giao cho người thân qua phân tích hồi quy đơn lẻ), luận án của Chu Văn Giáp kiểm định mối quan hệ nhân quả phức hợp giữa nhận thức kiểm soát thải bỏ (PCBD) và ý định thải bỏ công nghiệp xanh (GDBI) trong mô hình SEM đồng thời.
• So với nghiên cứu của Marcel et al. (2009) tại châu Âu về bao bì sinh thái và vỏ chai bia dựa trên Lý thuyết tự nhận thức (TSP), vốn cho rằng hành vi mua xanh sẽ củng cố hành vi thải bỏ xanh cùng chiều, luận án phát hiện mối quan hệ ngược chiều mang tính nghịch lý tại Việt Nam ($\beta = -0,55$), bác bỏ giả định tuyến tính đơn giản của thuyết TSP trong bối cảnh hạ tầng thu gom còn sơ khai.

Tại Việt Nam, các nghiên cứu tiên phong của Phạm Thị Lan Hương (2014), Nguyễn Vũ Hùng et al. (2015), và Nguyễn Thị Tuyết Mai et al. (2016) đã bắt đầu khám phá các yếu tố tâm lý và lối sống ảnh hưởng đến tiêu dùng xanh. Tuy nhiên, các nghiên cứu này chỉ giới hạn ở nhóm mẫu sinh viên/người tiêu dùng trẻ và chỉ tiếp cận nhóm sản phẩm xanh nói chung. Luận án định vị là công trình tiên phong tại Việt Nam tích hợp đầy đủ chuỗi giá trị - tâm lý - hành vi mua sắm và thải bỏ cho nhóm sản phẩm công nghiệp xanh chuyên biệt trên tập mẫu đại diện đa dạng về nhân khẩu học.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án mở rộng và làm sâu sắc thêm các lý thuyết nền tảng quản trị kinh doanh và hành vi người tiêu dùng thông qua bốn đóng góp cốt lõi:

Thứ nhất, luận án làm giàu Lý thuyết hành vi dự định (TPB - Ajzen, 1991) bằng việc tích hợp khái niệm Nhận thức tính hữu hiệu của người tiêu dùng (Perceived Consumer Effectiveness - PCEP, kế thừa từ Taylor & Ahmed, 1974; Tan & Lau, 2011) vào mô hình cấu trúc. Kết quả chứng minh PCEP tác động trực tiếp tích cực ($\beta = 0,11$) đến ý định mua sắm, khẳng định rằng niềm tin của cá nhân vào việc hành động tiêu dùng của mình thực sự tạo ra thay đổi môi trường là một cấu phần động lực độc lập với nhận thức kiểm soát nguồn lực. Đồng thời, việc phát hiện nhận thức kiểm soát hành vi mua sắm (PCBP) mang hệ số âm ($\beta = -0,20$) đã thách thức tiên đề truyền thống của TPB, chỉ ra điều kiện biên (boundary condition) rằng khi người tiêu dùng nhận thức việc tiếp cận sản phẩm công nghiệp xanh đòi hỏi nỗ lực tìm kiếm và chi phí cao, ý định mua sắm có thể bị suy giảm.

Thứ hai, nghiên cứu phát triển Lý thuyết giá trị - thái độ - hành vi (VAB - Homer & Kahle, 1988) qua việc thiết lập cơ chế truyền dẫn thứ bậc đa tầng: Giá trị văn hóa (Tính tập thể - COL, Tính thế hệ - GEN) $\rightarrow$ Giá trị/Thái độ môi trường chung (Quan tâm đến môi trường - EC) $\rightarrow$ Thái độ hành vi cụ thể (Thái độ đối với hành vi mua sắm sản phẩm công nghiệp xanh - AGPB) $\rightarrow$ Ý định hành vi (GPBI). Nghiên cứu chứng minh rằng các giá trị văn hóa không tác động trực tiếp mà vận hành qua vai trò trung gian toàn phần của sự quan tâm môi trường, trong đó biến COL đóng góp tác động gián tiếp mạnh mẽ ($\beta_{indirect} = 0,33$) lên GPBI.

Thứ ba, luận án tạo ra bước ngoặt trong việc kiểm định Lý thuyết tự nhận thức (TSP - Daryl, 1967; Marcel et al., 2009). Thuyết TSP dự báo người tiêu dùng sau khi thể hiện hành vi thân thiện môi trường ở khâu mua sắm sẽ duy trì nhận thức nhất quán để thực hiện hành vi thải bỏ xanh. Tuy nhiên, bằng chứng định lượng từ luận án chỉ ra hệ số tác động tiêu cực rất mạnh giữa GPBI và GDBI ($\beta = -0,55$). Phát hiện này mở ra hướng tiếp cận mới về "hiệu ứng bù trừ tâm lý" (moral licensing effect) trong hành vi môi trường: người tiêu dùng sau khi chi trả cho sản phẩm công nghiệp xanh có xu hướng tự cho phép mình giảm bớt trách nhiệm đối với khâu thải bỏ, hoặc do sự thiếu hụt hạ tầng hỗ trợ khiến ý định mua sắm không thể chuyển hóa thành ý định thải bỏ bền vững.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án kết hợp đồng thời ba cấu trúc lý thuyết (TPB, VAB, TSP) thành một mô hình phương trình cấu trúc thống nhất. Mô hình bao gồm 14 khái niệm nghiên cứu được xác định rõ ràng:

• Nhóm biến giá trị văn hóa nền tảng: Tính tập thể (Collectiveness - COL), Tính thế hệ (Generativity - GEN).
• Nhóm biến giá trị và thái độ môi trường chung: Sự quan tâm đến môi trường (Environmental Concern - EC), Hành động vì môi trường (Environmental Behaviour - EB), Thái độ đối với sản phẩm công nghiệp xanh (Green Attitude towards Products - GAP), Hình ảnh bản thân (Self Enhancement - SE).
• Nhóm biến tâm lý trực tiếp định hình mua sắm: Thái độ đối với hành vi mua sắm sản phẩm công nghiệp xanh (AGPB), Chuẩn chủ quan (SNP), Nhận thức kiểm soát hành vi mua sắm (PCBP), Nhận thức tính hữu hiệu của hành vi mua sắm (PCEP).
• Nhóm biến hành vi và thải bỏ: Ý định hành vi mua sắm sản phẩm công nghiệp xanh (GPBI), Nhận thức kiểm soát hành vi thải bỏ sản phẩm công nghiệp xanh (PCBD), Ý định hành vi thải bỏ sản phẩm công nghiệp xanh (GDBI).
• Nhóm biến kiểm soát: Các đặc trưng nhân khẩu học (giới tính, độ tuổi, học vấn, thu nhập).

Điều kiện biên của khung phân tích được xác lập chặt chẽ: chỉ áp dụng cho các sản phẩm công nghiệp xanh có chu kỳ sống hoàn chỉnh (mua sắm - sử dụng - thải bỏ), tiêu biểu là thiết bị nhiệt mặt trời và thiết bị điện gia dụng tiết kiệm năng lượng, được khảo sát tại các đô thị của một nền kinh tế chuyển đổi có nền văn hóa Khổng giáo đặc trưng.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Nghiên cứu được định vị theo trường phái triết học Thực chứng (Positivism) với quan điểm nhận thức luận khách quan, sử dụng dữ liệu định lượng thực nghiệm để kiểm chứng và hiệu chỉnh các mối quan hệ giả thuyết trong mô hình lý thuyết. Thiết kế nghiên cứu áp dụng quy trình kết hợp hai giai đoạn:

1. Nghiên cứu tài liệu và hiệu chỉnh sơ bộ: Phân tích tổng quan y văn quốc tế và trong nước để chuyển dịch, thích ứng hóa các thang đo chuẩn hóa; tham vấn chuyên gia trong lĩnh vực quản trị và môi trường nhằm hoàn thiện bảng hỏi.
2. Nghiên cứu định lượng chính thức: Triển khai thu thập dữ liệu sơ cấp diện rộng bằng bảng câu hỏi cấu trúc, phục vụ kiểm định các mô hình đo lường và mô hình cấu trúc.

Phương pháp lấy mẫu được thực hiện theo quy trình chọn mẫu phân tầng kết hợp thuận tiện tại 4 địa bàn trọng điểm: Hà Nội (miền Bắc), Ninh Bình (đại diện đô thị vệ tinh miền Bắc), Đà Nẵng (miền Trung) và TP. Hồ Chí Minh (miền Nam). Thời gian thu thập kéo dài 6 tháng (10/2016 - 03/2017).

Quy trình nghiên cứu rigorous

Thang đo cho toàn bộ 14 khái niệm nghiên cứu được kế thừa và chuẩn hóa từ các học giả quốc tế uy tín:

• Thang đo AGPB, PCBP, SNP: kế thừa từ Ajzen (1991), Taylor & Todd (1995).
• Thang đo PCEP: kế thừa từ Tan & Lau (2011), Kim & Choi (2005).
• Thang đo EC, EB, GAP, SE: kế thừa từ Homer & Kahle (1988), McCarty & Shrum (2001), Bertrand & William (2011).
• Thang đo COL, GEN: kế thừa từ Hofstede, Arminda et al. (2013).
• Thang đo PCBD, GDBI: kế thừa và phát triển từ Marcel et al. (2009), Bianchi & Birtwistle (2012).

Tất cả các biến quan sát đều sử dụng thang đo Likert 5 điểm (từ 1 = Hoàn toàn không đồng ý đến 5 = Hoàn toàn đồng ý). Quy trình kiểm định đo lường tuân thủ nghiêm ngặt qua 4 bước:

1. Đánh giá độ tin cậy thang đo: Sử dụng hệ số Cronbach's Alpha (yêu cầu $\alpha > 0,70$; hệ số tương quan biến - tổng $Corrected\ Item-Total\ Correlation > 0,30$).
2. Phân tích nhân tố khám phá (EFA): Đánh giá hệ số KMO ($0,5 < KMO < 1$), kiểm định Bartlett ($p < 0,001$), Eigenvalue $> 1$, tổng phương sai trích $> 50%$, và hệ số tải nhân tố (Factor Loading) $> 0,50$.
3. Phân tích nhân tố khẳng định (CFA): Đánh giá độ giá trị hội tụ thông qua Trọng số chuẩn hóa (Standardized Factor Loadings $> 0,50$, $p < 0,001$), Độ tin cậy tổng hợp (Composite Reliability - $CR > 0,70$), và Phương sai trích trung bình (Average Variance Extracted - $AVE > 0,50$). Đánh giá độ giá trị phân biệt bằng cách so sánh căn bậc hai của AVE với hệ số tương quan giữa các cấu niệm.
4. Kiểm định độ phù hợp mô hình: Đánh giá thông qua các chỉ số $\chi^2/df < 3$, Root Mean Square Error of Approximation ($RMSEA \le 0,08$), Comparative Fit Index ($CFI \ge 0,90$), Tucker-Lewis Index ($TLI \ge 0,90$).

Data và phân tích

Dữ liệu điều tra sau khi làm sạch được xử lý trên phần mềm phân tích thống kê chuyên dụng Stata phiên bản 12. Phân tích mô hình cấu trúc tuyến tính (Structural Equation Modeling - SEM) được tiến hành theo phương pháp ước lượng Maximum Likelihood (ML).

Quy trình phân tích cấu trúc được triển khai theo hai giai đoạn: phân tích CFA từng nhóm biến và CFA mô hình đo lường tổng thể, sau đó ước lượng mô hình SEM toàn diện. Các kiểm định độ vững (robustness checks) được thực hiện bằng cách so sánh mô hình lý thuyết ban đầu với mô hình sau khi loại bỏ các đường dẫn không có ý nghĩa thống kê, nhằm tối ưu hóa độ thích ứng dữ liệu và bảo đảm tính vững chắc của các tham số ước lượng.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Kết quả kiểm định mô hình phương trình cấu trúc SEM trên phần mềm Stata 12 đem lại 5 phát hiện then chốt:

1. AGPB là yếu tố thúc đẩy ý định mua sắm mạnh nhất: Thái độ đối với hành vi mua sắm sản phẩm công nghiệp xanh có tác động trực tiếp, cùng chiều và áp đảo lên ý định mua sắm ($\beta = 0,69$, $p < 0,001$). Điều này khẳng định cảm xúc tích cực và sự ủng hộ đối với việc sử dụng sản phẩm công nghiệp xanh là động lực trung tâm quyết định hành vi.
2. Tác động tích cực của Chuẩn chủ quan và Tính hữu hiệu: Chuẩn chủ quan (SNP, $\beta = 0,27$) và Nhận thức tính hữu hiệu (PCEP, $\beta = 0,11$) có ảnh hưởng trực tiếp tích cực đến ý định mua sắm, chứng minh sức ép từ cộng đồng xã hội và niềm tin vào hiệu quả bảo vệ môi trường đóng vai trò trợ lực rõ nét.
3. Nghịch lý nhận thức kiểm soát hành vi mua sắm (PCBP): PCBP tác động tiêu cực đến ý định mua sắm ($\beta = -0,20$, $p < 0,01$). Khi người tiêu dùng càng nhận thức rõ các rào cản về chi phí tài chính, nỗ lực lắp đặt và tính sẵn có của sản phẩm công nghiệp xanh, ý định chi trả của họ lại giảm xuống.
4. Nghịch lý lớn nhất: Ý định mua sắm tác động tiêu cực đến ý định thải bỏ xanh: GPBI có tác động tiêu cực mạnh mẽ lên ý định thải bỏ sản phẩm công nghiệp xanh (GDBI) với hệ số chuẩn hóa $\beta = -0,55$ ($p < 0,001$). Phát hiện này hoàn toàn trái ngược với giả thuyết thuận chiều ban đầu dựa trên thuyết TSP, phản ánh thực tế người tiêu dùng sau khi đầu tư mua sắm sản phẩm xanh không tự giác thực hiện hoặc không có điều kiện thực hiện các hành vi thải bỏ có trách nhiệm (như trả lại nhà sản xuất, chuyển giao tái chế đúng chuẩn).
5. Vai trò nền tảng của Tính tập thể và Quan tâm môi trường: Tính tập thể (COL) tác động mạnh nhất lên sự quan tâm môi trường (EC), từ đó tạo ra tổng tác động gián tiếp lên GPBI đạt $\beta = 0,33$; trong khi EC tạo ra tổng tác động gián tiếp lên GPBI đạt $\beta = 0,46$. Đồng thời, nhận thức kiểm soát thải bỏ (PCBD) có tác động tích cực nhưng khiêm tốn lên ý định thải bỏ ($\beta = 0,11$).

Implications đa chiều

Các phát hiện thực nghiệm mang lại hàm ý sâu sắc trên bốn phương diện:

• Hàm ý lý thuyết: Chứng minh sự cần thiết phải phân tách chu kỳ tiêu dùng xanh thành các giai đoạn độc lập có tương tác phi tuyến tính; xác lập vị trí của các biến tâm lý văn hóa đặc thù phương Đông (COL, GEN) trong việc định hình nhận thức môi trường.
• Hàm ý phương pháp: Đóng góp bộ thang đo đo lường hành vi thải bỏ sản phẩm công nghiệp xanh được kiểm định CFA/SEM hoàn chỉnh trong bối cảnh thị trường mới nổi.
• Hàm ý quản trị doanh nghiệp:
  • Chiến lược định vị và truyền thông: Doanh nghiệp không nên chỉ nhấn mạnh đặc tính kỹ thuật đơn thuần, mà cần tập trung nâng cao thái độ tích cực (AGPB) thông qua truyền thông trách nhiệm môi trường và chuẩn mực cộng đồng.
  • Xóa bỏ rào cản kiểm soát tiêu cực: Giảm thiểu tác động âm của PCBP bằng cách đơn giản hóa quy trình mua sắm, phát triển kênh phân phối rộng khắp, cung cấp dịch vụ lắp đặt bảo trì trọn gói, và thiết lập các gói tín dụng xanh/trả góp linh hoạt.
  • Khép kín vòng đời sản phẩm: Thiết lập chương trình "Thu cũ - Đổi mới" (Trade-in / Buy-back), tài trợ chi phí thu gom để đảo ngược tác động âm từ GPBI sang GDBI, tạo điều kiện thuận lợi nhất cho khách hàng thải bỏ sản phẩm an toàn.
• Hàm ý chính sách quản lý nhà nước:
  • Kiến tạo thị trường và trợ giá: Hoàn thiện quy chuẩn Nhãn xanh Việt Nam cho sản phẩm công nghiệp; áp dụng ưu đãi thuế VAT và trợ giá trực tiếp cho người mua thiết bị tiết kiệm năng lượng.
  • Xây dựng hạ tầng thu gom - tái chế: Ban hành quy định Trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất (Extended Producer Responsibility - EPR); đầu tư mạng lưới điểm thu hồi rác thải công nghiệp công nghệ cao tại các đô thị để giải quyết triệt để nút thắt hạ tầng thải bỏ.

Limitations và Future Research

Nghiên cứu thẳng thắn thừa nhận 4 hạn chế mang tính cấu trúc:

1. Bỏ qua giai đoạn sử dụng (Green Using Behaviour - GUB): Do giới hạn nguồn lực và độ phức tạp đa ngành, luận án chỉ tập trung vào mua sắm và thải bỏ, chưa lượng hóa được hành vi sử dụng thực tế (ví dụ: tần suất vận hành, chế độ bảo dưỡng tiết kiệm năng lượng).
2. Thiết kế nghiên cứu cắt ngang (Cross-sectional design): Dữ liệu thu thập tại một thời điểm (10/2016 - 03/2017), chưa theo dõi được sự biến chuyển hành vi theo thời gian dưới tác động của các chính sách vĩ mô mới.
3. Tập trung vào ý định thay vì hành vi thực tế: Mô hình đo lường ý định hành vi (GPBI, GDBI), do đó vẫn tồn tại một "khoảng cách ý định - hành vi" (intention-behaviour gap) nhất định.
4. Phương pháp chọn mẫu thuận tiện phân tầng: Mặc dù bao phủ 4 tỉnh/thành phố, mẫu khảo sát vẫn tập trung nhiều ở khu vực đô thị, hạn chế khả năng tổng quát hóa cho khu vực nông thôn.

Từ những hạn chế trên, chương trình nghiên cứu tiếp theo cần tập trung vào các hướng mở rộng:

• Hướng 1: Bổ sung biến số hành vi sử dụng (GUB) vào mô hình chu kỳ sống đầy đủ (Mua sắm $\rightarrow$ Sử dụng $\rightarrow$ Thải bỏ) bằng phương pháp nhật ký tiêu dùng hoặc quan sát thực nghiệm.
• Hướng 2: Thực hiện nghiên cứu theo chiều dọc (Longitudinal study) để kiểm định sự chuyển hóa từ ý định sang hành vi thực tế và đánh giá tác động can thiệp của chính sách dán nhãn năng lượng.
• Hướng 3: Mở rộng kiểm định mô hình sang các nhóm sản phẩm xanh khác (nông nghiệp hữu cơ, vật liệu xây dựng xanh, phương tiện giao thông điện).
• Hướng 4: Tiến hành nghiên cứu so sánh quốc tế (cross-cultural SEM) giữa Việt Nam và các quốc gia ASEAN nhằm làm rõ hơn vai trò điều tiết của các chiều kích văn hóa Hofstede.

Tác động và ảnh hưởng

Luận án mang lại giá trị gia tăng rõ rệt trên nhiều bình diện:

• Ảnh hưởng học thuật: Cung cấp một khung tham chiếu vững chắc cho các nghiên cứu sinh và học giả trong lĩnh vực Marketing bền vững và Quản trị chuỗi cung ứng xanh tại Việt Nam; tạo tiền đề cho hàng loạt công bố quốc tế về nghịch lý tiêu dùng xanh tại thị trường mới nổi.
• Chuyển đổi ngành công nghiệp: Định hướng lại chiến lược R&D và Marketing của các doanh nghiệp sản xuất thiết bị gia dụng, năng lượng tái tạo và điện máy tại Việt Nam; thúc đẩy quá trình tích hợp mô hình kinh tế tuần hoàn vào chiến lược kinh doanh.
• Tác động chính sách: Cung cấp luận cứ khoa học thực nghiệm trực tiếp cho Bộ Công Thương, Bộ Tài nguyên và Môi trường trong việc thiết kế các văn bản hướng dẫn Luật Bảo vệ Môi trường, đặc biệt là cơ chế EPR và chương trình Nhãn Năng lượng / Nhãn Xanh quốc gia.
• Lợi ích xã hội và môi trường: Góp phần nâng cao nhận thức cộng đồng, thúc đẩy lối sống tiêu dùng có trách nhiệm, giảm thiểu phát thải khí nhà kính và ô nhiễm chất thải rắn công nghiệp nguy hại.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và Giới học thuật: Tiếp cận một mô hình nghiên cứu tích hợp đa lý thuyết hoàn chỉnh với bộ thang đo đã được chuẩn hóa và kiểm định CFA/SEM chi tiết, chỉ ra các khoảng trống nghiên cứu sâu sắc về hành vi thải bỏ.
• Lãnh đạo và Quản lý Doanh nghiệp (CEO, CMO, Giám đốc R&D): Nắm bắt chính xác các động lực tâm lý của người tiêu dùng để tái cấu trúc thông điệp truyền thông, tối ưu hóa chính sách giá và thiết kế chương trình logistics ngược (Reverse Logistics) thu hồi sản phẩm hiệu quả.
• Nhà hoạch định chính sách môi trường và công thương: Có cơ sở thực tiễn xác đáng để ban hành các quy định khuyến khích kinh tế (thuế, trợ cấp) và đầu tư hạ tầng tái chế đồng bộ.
• Tổ chức phi chính phủ (NGOs) và Xã hội dân sự: Sử dụng các chỉ số về tính tập thể và tính thế hệ để thiết kế các chiến dịch giáo dục môi trường chạm đúng tâm lý tiếp nhận của cộng đồng.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì và đã mở rộng lý thuyết nào? Đóng góp độc đáo nhất là việc phát hiện mối quan hệ tác động tiêu cực mang tính nghịch lý giữa ý định mua sắm và ý định thải bỏ sản phẩm công nghiệp xanh ($\beta = -0,55$), trực tiếp thách thức và mở rộng Lý thuyết tự nhận thức (TSP - Daryl, 1967; Marcel et al., 2009). Nghiên cứu chỉ ra rằng trong điều kiện hạ tầng thu gom chưa hoàn thiện tại một nền kinh tế đang phát triển, sự nhất quán hành vi theo thuyết TSP bị phá vỡ bởi hiệu ứng bù trừ tâm lý hoặc rào cản thể chế.

2. Điểm đổi mới về phương pháp luận khi so sánh với ít nhất 2 nghiên cứu quốc tế trước đây? So với nghiên cứu của Bianchi & Birtwistle (2012) (chỉ dùng hồi quy OLS đơn biến cho từng hành vi thải bỏ riêng rẽ) và Saleem & Gopinath (2013) (chỉ dùng TPB truyền thống cho hành vi mua), luận án đã: (1) Thiết kế mô hình cấu trúc tuyến tính SEM toàn diện tích hợp 3 khung lý thuyết VAB-TPB-TSP trong cùng một hệ phương trình đồng thời; (2) Kiểm định độ tin cậy và giá trị đo lường đa tầng (CFA từng nhóm và CFA tổng thể) trên phần mềm Stata 12 với mẫu khảo sát thực tế đa vùng miền thay vì mẫu sinh viên thuần túy.

3. Phát hiện nào gây bất ngờ nhất và bằng chứng dữ liệu cụ thể? Phát hiện bất ngờ nhất là nhận thức kiểm soát hành vi mua sắm (PCBP) có tác động ngược chiều đến ý định mua sắm ($\beta = -0,20$, $p < 0,01$). Dữ liệu cho thấy khi người tiêu dùng đánh giá cao năng lực kiểm soát của bản thân, họ nhận diện rõ hơn những thiếu hụt về thông tin, chi phí đầu tư ban đầu cao và sự khan hiếm nhà cung cấp uy tín tại Việt Nam, từ đó trở nên thận trọng hơn và giảm ý định mua sắm tức thời.

4. Luận án có cung cấp quy trình nhân bản nghiên cứu (Replication Protocol) rõ ràng không? Có. Luận án trình bày toàn diện bảng câu hỏi khảo sát chi tiết (Phụ lục 2), bảng tổng hợp nguồn gốc thang đo và các chỉ báo quan sát (Phụ lục 1), cùng hệ thống ma trận hệ số Cronbach's Alpha, bảng trọng số EFA, kết quả CFA và các chỉ số tương quan chuẩn hóa (Phụ lục 4, Phụ lục 5). Quy trình xử lý dữ liệu trên Stata 12 được chuẩn hóa từ kiểm tra đơn biến đến mô hình cấu trúc, cho phép tái lập nghiên cứu hoàn toàn.

5. Chương trình nghiên cứu 10 năm được phác thảo như thế nào? Chương trình 10 năm tập trung vào: (1) Xây dựng mô hình chu kỳ sống 3 giai đoạn (Mua sắm - Sử dụng - Thải bỏ) tích hợp cảm biến IoT theo dõi hành vi sử dụng năng lượng thực tế; (2) Triển khai nghiên cứu bảng theo thời gian (Longitudinal Panel Survey) nhằm lượng hóa sự thay đổi thái độ trước và sau khi luật hóa chính sách EPR; (3) Mở rộng so sánh đa quốc gia trong khối ASEAN để xây dựng lý thuyết tiêu dùng xanh bản địa hóa cho thị trường mới nổi.

Kết luận

1. Xác lập hệ thống tiền đề đa tầng cho hành vi mua sắm: Khẳng định vai trò quyết định áp đảo của thái độ (AGPB, $\beta = 0,69$), chuẩn chủ quan (SNP, $\beta = 0,27$) và nhận thức tính hữu hiệu (PCEP, $\beta = 0,11$) trong việc thúc đẩy ý định mua sắm sản phẩm công nghiệp xanh tại Việt Nam.
2. Phát hiện đột phá về nghịch lý kiểm soát và thải bỏ: Làm sáng tỏ tác động âm của nhận thức kiểm soát mua sắm ($\beta = -0,20$) và tác động tiêu cực mạnh mẽ từ ý định mua sắm sang ý định thải bỏ ($\beta = -0,55$), cung cấp bằng chứng thực nghiệm phản biện các giả định tuyến tính giản đơn trước đây.
3. Làm rõ cơ chế truyền dẫn giá trị văn hóa: Chứng minh tính tập thể (COL) và tính thế hệ (GEN) tác động gián tiếp có ý nghĩa đến ý định mua sắm thông qua vai trò trung gian của sự quan tâm môi trường (EC, $\beta_{indirect} = 0,46$) và thái độ hành vi.
4. Đóng góp phương pháp luận chuẩn mực: Chuẩn hóa thành công bộ công cụ đo lường 14 khái niệm nghiên cứu phù hợp với điều kiện kinh tế - xã hội Việt Nam bằng kỹ thuật SEM tiên tiến trên Stata 12.
5. Khởi xướng 3 dòng nghiên cứu học thuật mới: Mở ra các hướng nghiên cứu chuyên sâu về (i) cơ chế bù trừ tâm lý trong vòng đời tiêu dùng xanh, (ii) mô hình hóa hành vi sử dụng sản phẩm công nghiệp xanh, và (iii) quản trị chuỗi logistics ngược tích hợp trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất (EPR).

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 trình bày các nội dung liên quan đến sự cần thiết, mục tiêu, phạm vi, đối tượng nghiên cứu hành vi mua sắm và thải bỏ sản phẩm công nghiệp xanh. - Chương 2 trình bày tổng quan nghiên cứu, giả thuyết và mô hình nghiên cứu. - Chương 3 trình bày phương pháp nghiên cứu bao gồm: quy trình nghiên cứu, thang đo nghiên cứu, chọn mẫu, điều tra thu thập dữ liệu và các phương pháp phân tích dữ liệu. - Chương 4 trình bày các kết quả nghiên cứu.

- Chương 5 thảo luận về các kết quả nghiên cứu, trình bày kết luận, đề xuất và khuyến nghị, đóng góp của Luận án, hạn chế và đề xuất các hướng nghiên cứu tiếp theo. - Các phụ lục bao gồm: bảng hỏi, kết quả phân tích thống kê, phân tích cronbach alpha, phân tích nhân tố khám phá EFA, phân tích nhân tố khẳng định CFA và phân tích mô hình cấu trúc tuyến tính SEM. 7 CHƯƠNG 2: TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU Tóm tắt: Chương 2 trình bày các nội dung về tổng quan nghiên cứu hành vi tiêu dùng sản phẩm công nghiệp xanh, cụ thể như sau: - Hành vi tiêu dùng sản phẩm xanh là hành vi qua đó việc tiêu dùng sản phẩm hướng đến mục đích là giảm thiểu tác động đến môi trường. Hành vi tiêu dùng sản phẩm xanh bao gồm các hành vi chính là hành vi mua sắm, hành vi sử dụng và hành vi thải bỏ.

Sản phẩm công nghiệp xanh là sản phẩm xanh thuộc ngành công nghiệp. Hành vi tiêu dùng sản phẩm công nghiệp xanh là hành vi tiêu dùng sản phẩm xanh thuộc ngành công nghiệp. - Khung lý thuyết TPB, VAB và TSP là các lý thuyết thích hợp để nghiên cứu hành vi mua sắm và hành vi thải bỏ sản phẩm công nghiệp xanh ở Việt Nam. Luận án tiếp cận theo hướng nghiên cứu tác động của các yếu tố tâm lý và văn hóa lên ý định hành vi mua sắm sản phẩm công nghiệp xanh.

- Các nhóm yếu tố văn hóa và tâm lý cần nghiên cứu bao gồm: i) Các yếu tố tác động trực tiếp lên ý định hành vi mua sắm sản phẩm công nghiệp xanh: AGPB, PCPB, SNP, PCEP; ii) Các yếu tố tác động trực tiếp lên thái độ đối với hành vi mua sắm sản phẩm công nghiệp xanh: EC, EB, GAP, SE; iii) Các yếu tố tác động trực tiếp lên quan tâm đối với môi trường: COL; GEN; iv) Các yếu tố tác động trực tiếp lên ý định hành vi thải bỏ sản phẩm công nghiệp xanh: GPBI, PCDB. - Giả thuyết nghiên cứu, mô hình nghiên cứu được phát triển dựa trên các kết quả nghiên cứu trước đây và thực tế về phát triển sản phẩm công nghiệp xanh ở Việt Nam. Có 12 giả thuyết nghiên cứu được xây dựng; mô hình có 14 khái niệm nghiên cứu bao gồm cả khái niệm về nhân khẩu học. Hành vi tiêu dùng sản phẩm xanh và hành vi tiêu dùng sản phẩm công nghiệp xanh 2.

Hành vi tiêu dùng sản phẩm xanh 2. Sản phẩm xanh Hiện nay có nhiều cách hiểu về khái niệm sản phẩm xanh. Một số khái niệm được công nhận rộng rãi là: Shadasani và các cộng sự (1993); Elkington & Mackower (1988); Simon (1995); Wang (2012); Nimse và các cộng sự (2007); Philip Kotler (2013). Shadasani và các cộng sự (1993) cho rằng sản phẩm xanh là sản phẩm không gây ô nhiễm, không làm suy giảm tài nguyên thiên nhiên, có thể tái sinh và bảo tồn tự nhiên (Shadasani và các cộng sự, 1993).

Wang (2012) cũng cho rằng sản phẩm xanh là sản phẩm thân thiện với môi trường. Nimse và các cộng sự (2007) cho rằng sản phẩm xanh là sản phẩm sử dụng nguyên liệu tái chế, thải ra ít chất thải, tiêu thụ ít nước, tiết kiệm năng lượng, bao gói ít, không phát thải ra chất độc hại (Nimse và các cộng sự, 2007) trích (Wang, 2012). Theo Philip Kotler (2013) sản phẩm xanh là sản phẩm được sản xuất bởi công nghệ xanh và không gây hại đến môi trường. Sản phẩm xanh có các đặc trưng sau: có thể tái chế, tái sử dụng và phân hủy sinh học; nguyên liệu sản xuất có nguồn gốc tự nhiên; bao gói có thể tái chế, tái sử dụng; không chứa hóa chất độc hại; không chứa hóa chất chưa được phép sử dụng; không gây hại hoặc gây ô nhiễm môi trường; không được phép thử trên động vật (Philip Kotler, 2013).

Ở Việt Nam sản phẩm xanh được hiểu là sản phẩm không độc hại, sử dụng năng lượng, nước hiệu quả và vô hại đối với môi trường (Thủ tướng Chính phủ, 2012). Như vậy, có rất nhiều định nghĩa về sản phẩm xanh, tuy nhiên tập trung lại có thể hiểu rằng sản phẩm xanh là sản phẩm trong suốt vòng đời của nó từ sản xuất, 9 sử dụng đến thải bỏ có một trong các đặc tính như sau: i) Trong sản xuất: Sử dụng ít nguyên, nhiên, vật liệu; giảm thiểu về bao gói, không chứa chất độc hại; ii) Trong sử dụng: Tiết kiệm năng lượng, nhiên liệu, an toàn sức khỏe; iii) Trong thải bỏ: Có thể tái sinh, tái sử dụng và ít tác động tiêu cực đến môi trường. Hành vi tiêu dùng sản phẩm xanh Tiêu dùng sản phẩm xanh được hiểu dưới nhiều khái niệm khác nhau: Tiêu dùng có trách nhiệm xã hội - socially responsible consumption (Antil, 1984); tiêu dùng có ý thức về mặt sinh thái - ecologically conscious consumption (Balderjahn, 1998); tiêu dùng quan tâm đến vấn đề sinh thái - ecologically concerned consumption (Balderjahn, 1998); tiêu dùng có trách nhiệm đối với môi trường – environmentally responsible consumption (Fraj-Andres & Martinez-Salinas, 2007); tiêu dùng thân thiện với môi trường – environmentally friendly consumption (Gupta & Ogden, 2009); tiêu dùng vì lợi ích đối với môi trường – pro-environmental consumption (Laroche và các cộng sự, 2001) và tiêu dùng xanh – green consumption (Prothero, 2008). Các khái niệm này có khác nhau về mặt ngữ nghĩa nhưng có bản chất giống nhau là đều hướng tới bảo vệ môi trường.

Ví dụ như theo Antil (1984), tiêu dùng có trách nhiệm xã hội (socially responsible consumption) là hành vi và hành động quyết định mua hàng của người tiêu dùng liên quan đến vấn đề tài nguyên và môi trường; nó không chỉ làm thỏa mãn nhu cầu của người tiêu dùng mà còn quan tâm đến các ảnh hưởng tiêu cực tới môi trường. Trong khi đó theo Balderjahn (1998) tiêu dùng quan tâm đến vấn đề sinh thái – (ecologically concerned consumption) là các hành động sẵn sàng hoặc không sẵn sàng thực hiện việc tiêu dùng có tác động đến ô nhiễm môi trường. Như vậy, tiêu dùng xanh là hành động qua đó việc tiêu dùng sản phẩm hướng đến mục đích là giảm thiểu tác động đến môi trường thông qua việc sử dụng ít nguyên, nhiên, vật liệu; giảm thiểu về bao gói, không chứa chất độc hại; tiết kiệm năng lượng, nhiên liệu, an toàn sức khỏe; có thể tái sinh, tái sử dụng và ít tác động tiêu cực đến môi trường. Theo Kotler (1999), hành vi người tiêu dùng là những hành vi cụ thể của 10 một cá nhân khi thực hiện các quyết định mua sắm, sử dụng và thải bỏ sản phẩm hay dịch vụ.

Kotler (1999) cho rằng những yếu tố bên ngoài khi chịu tác động bởi các yếu tố tâm lý sẽ gây ra những “đáp ứng” của người tiêu dùng. Những “đáp ứng” đó có thể là lựa chọn hàng hóa, dịch vụ, lựa chọn nhãn hiệu, lựa chọn nhà kinh doanh, lựa chọn khối lượng mua. Hành vi người tiêu dùng được Hoyer & Macinnis (2010) định nghĩa với hàm ý rộng hơn. Hành vi người tiêu dùng phản ánh tổng thể các quyết định của người tiêu dùng đối với việc thu nhận, sử dụng, loại bỏ hàng hóa, dịch vụ, hoạt động, kinh nghiệm, con người và ý tưởng, bởi các đơn vị ra quyết định theo thời gian.

Cụ thể hơn, Hoyer & Macinnis (2010); Nguyễn Xuân Lãn và các cộng sự (2011); Vũ Huy Thông (2010) cho rằng hành vi tiêu dùng bao gồm hành vi mua sắm, hành vi sử dụng và hành vi thải bỏ sản phẩm (Hoyer & Macinnis, 2010; Nguyễn Xuân Lãn và các cộng sự, 2011; Vũ Huy Thông, 2010). Như vậy, hành vi tiêu dùng bao gồm các hành vi mua sắm, sử dụng, thải bỏ hàng hóa, dịch vụ, hoạt động, kinh nghiệm và ý tưởng. Từ phân tích trên cho thấy, hành vi tiêu dùng sản phẩm xanh là hành vi qua đó việc tiêu dùng sản phẩm hướng đến mục đích là giảm thiểu tác động đến môi trường. Hành vi tiêu dùng sản phẩm xanh bao gồm các hành vi chính là hành vi mua sắm sản phẩm xanh, hành vi sử dụng sản phẩm xanh và hành vi thải bỏ sản phẩm xanh.

Sau đây Luận án xem xét các khái niệm nghiên cứu này. Hành vi mua sắm sản phẩm xanh Khái niệm hành vi mua sắm sản phẩm xanh (green purchasing behaviour - GPB) được rất nhiều nghiên cứu đề cập đến và được hiểu dưới nhiều khái niệm khác nhau như: hành vi mua sắm sản phẩm bền vững đối với môi trường (purchasing behaviour for environmentally sustainable products) (Kumar, 2012); hành vi mua xanh (green buy behaviour) (Arttachariya, 2017; Dagher & Omar, 2014; Eze & Ndubisi, 2013; Tan, 2011); hành vi mua có ý thức đối với môi trường (environmentally conscious purchasing behaviour) (Arslan và các cộng sự, 2012); hành vi mua của người tiêu dùng đối với sản phẩm xanh (green product consumer buyer behaviour) (Bing và các cộng sự, 2011); hành vi sẵn sàng mua sản phẩm tái chế (willingness to pay for remanufactured products) (Michaud & Llerena, 2011). Tan (2011) cho rằng hành vi mua xanh là hành vi mua các sản phẩm khi sử dụng ít tác động đến môi trường. Tan (2011) cũng cho rằng các khái niệm tương đương với khái niệm hành vi mua xanh gồm có hành vi mua thân thiện với môi trường, hành vi mua có trách nhiệm với môi trường.

Như vậy, có nhiều khái niệm khác nhau về hành vi mua sắm sản phẩm xanh nhưng các khái niệm này đều có nội hàm là mua sắm các sản phẩm có lợi cho môi trường với đặc tính thân thiện đối với môi trường hoặc các sản phẩm tái chế. Như vậy, hành vi mua sắm sản phẩm xanh là một giai đoạn trong hành vi tiêu dùng sản phẩm xanh mang lại lợi ích cho môi trường thông qua việc sử dụng và thải bỏ các sản phẩm xanh với các đặc trưng sử dụng ít nguyên, nhiên, vật liệu; giảm thiểu về bao gói, không chứa chất độc hại; tiết kiệm năng lượng, nhiên liệu, an toàn sức khỏe; có thể tái sinh, tái sử dụng. Hành vi sử dụng sản phẩm xanh Hành vi sử dụng sản phẩm xanh (Green Using Behaviour – GUB) chưa được chú ý nghiên cứu (Ken Peattie, 2010). Các nghiên cứu tập trung vào việc sử dụng sản phẩm xanh tác động như thế nào đến việc mua sản phẩm lần tiếp theo.