Chương 1 TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU VỀ CẢM NHẬN HẠNH PHÚC CỦA VỢ CHỒNG TRONG ĐỜI SỐNG HÔN NHÂN 1. Nghiên cứu về cảm nhận hạnh phúc hôn nhân Hạnh phúc hôn nhân là chủ đề rất được quan tâm trong hệ thống các nghiên cứu về hôn nhân – gia đình. Tổng quan các nghiên cứu trong và ngoài nước cho thấy sự đa dạng trong nhìn nhận về hạnh phúc hôn nhân của các tác giả khác nhau. Nhìn chung, đứng từ góc độ tâm lý học, hạnh phúc hôn nhân được gộp thành hai nhóm chính: hạnh phúc hôn nhân đa chiều cạnh và hạnh phúc hôn nhân một chiều cạnh.
Bên cạnh đó, các kết quả về thực trạng hạnh phúc hôn nhân qua các nghiên cứu cũng được tổng hợp. Các nghiên cứu về hạnh phúc hôn nhân đa chiều cạnh Hạnh phúc hôn nhân đa chiều cạnh coi các thành phần được cấu thành từ những khía cạnh gắn liền với cuộc sống hôn nhân và gia đình. Với sự đa dạng của các khía cạnh trong mối quan hệ vợ chồng dẫn đến các thành phần cấu thành nên hạnh phúc hôn nhân cũng khá đa dạng qua các nghiên cứu. Một cuộc hôn nhân chất lượng và hạnh phúc được Spanier (1976) [186] xác định bởi cấu trúc 4 thành phần (1) Sự đồng thuận (Dyadic Consensus): mức độ đồng thuận giữa các cặp đôi về các vấn đề trong cuộc sống hôn nhân như tài chính, tình dục, ra quyết định, hoạt động giải trí, tôn giáo, sự thể hiện tình cảm, thực hiện công việc nhà, mục tiêu/ mục đích và những điều được tin rằng là quan trọng… (2) Sự hài lòng (Dyadic Satisfaction): Mức độ phản ánh sự hài lòng về đối tác.
(3) Sự gắn kết (Dyadic Cohesion): Mức độ mà cặp đôi cùng tham gia vào các hoạt động. (4) Sự thể hiện tình cảm (Affectional Expression): mức độ mà người tham gia đồng ý về cách thể hiện tình cảm của người bạn đời. Hạnh phúc hôn nhân được Hollingworth, Terman và Kelly (1939) [94] xác định dựa trên các chỉ báo gồm: lợi ích chung (common interests); sự bất đồng và cách giải quyết chúng (disagreements and their settlement); thái độ đối với hôn nhân và người bạn đời (Attitudes toward the marriage and the spouses); những bất bình trong mối quan hệ/gia đình (Domestic grievances); và ước lượng chủ quan về hạnh phúc hôn nhân (subjective estimates of happiness). Canel (2013) [38] đã đưa ra cấu trúc của hài lòng/hạnh phúc hôn nhân gồm 5 thành phần sau: (1) sự hoà hợp hôn nhân (marital harmony): chiều cạnh này được thao tác hóa thành các tiểu khái niệm như sự hoà thuận, vui vẻ, gần gũi giữa vợ chồng.
(2) sự tức giận (Anger): chiều cạnh này cho thấy sự hiện diện của yếu tố xung đột và bạo lực giữa các cặp đôi. (4) sự hiểu biết về kinh tế (economic understanding): chiều cạnh này phản ánh các vấn đề của cuộc hôn nhân phát sinh từ vấn đề tài chính như sự bất đồng giữa các cặp vợ chồng về vấn đề tài chính, sự thiếu tin tưởng vào người bạn đời liên quan đến vấn đề tài chính, và các vấn đề trong quản lý tài chính gia đình cũng được đánh giá trong mục này. Trong chiều cạnh này, các vấn đề hôn nhân nảy sinh trong việc làm cha mẹ được đề cập như mâu thuẫn giữa vợ và chồng về việc nuôi dạy con cái, sự bất bình đẳng trong chia sẻ trách nhiệm về việc nuôi dạy con cái. Trong nghiên cứu của Abraham và Hildegarde (2001) [18], nhóm tác giả đã xác định sự hài lòng hôn nhân trên các khía cạnh gồm: đặc điểm của người bạn đời (personal characteristics of the spouse), sự trách nhiệm trong thực hiện vai trò (role responsibility), giao tiếp (communication), giải quyết xung đột (conflict resolution), vấn đề tài chính (financial issues), xử lý thời gian rảnh rỗi (handling of spare time), mối quan hệ tình dục (sexual relationship), trách nhiệm làm cha mẹ (parental responsibility), mối quan hệ với gia đình và bạn bè (relationship with family and friends) và định hướng tôn giáo (religious orientation).
9 Locke và Wallace (1959) [133] xem xét chất lượng mối quan hệ hôn nhân dựa trên các chỉ báo: sự đồng thuận hoặc bất đồng về các vấn đề tài chính, giải trí; sự thể hiện tình cảm; mối quan hệ tình dục; quan điểm sống; cách ứng xử với gia đình hai bên nội – ngoại. Tương tự, Funk và Rogge (2007) [66] xác định hạnh phúc hôn nhân dựa trên các chỉ số về hành vi và tương tác như việc tâm sự với bạn đời. Bên cạnh đó, sự bất đồng và đồng thuận về các khía cạnh trong cuộc sống hôn nhân được đề cập và hệ quả/cách thức giải quyết diễn ra giữa vợ và chồng khi bất đồng nảy sinh. Một số nghiên cứu cũng xác định hạnh phúc hôn nhân dựa trên đánh giá mức độ hạnh phúc về một số khía cạnh cụ thể trong đời sống hôn nhân như: Sự thấu hiểu từ người bạn đời, tình yêu bạn đời dành cho mình, mức độ đồng thuận giữa vợ và chồng, sự chung thuỷ của người bạn đời, mối quan hệ tình dục, sự đồng hành của người bạn đời và sự chăm sóc của người bạn đời (Anderson, Van Ryzin và Doherty, 2010; Frisco và Williams, 2003; Kamp Dush, Taylor và Kroeger, 2008; Proulx và Snyder-Rivas, 2013; Tuttle và Davis, 2015; VanLaningham, Johnson và Amato, 2001).
Bên cạnh đó, nghiên cứu của Lê Thị Thanh Hương (2018) [8] xác định cấu trúc hạnh phúc hôn nhân gồm 3 thành phần: sự hoà hợp, sự cam kết, sự thừa nhận. Như vậy có thể thấy, cấu trúc hạnh phúc hôn nhân đa chiều cạnh được xác định một cách đa dạng về các thành phần cấu thành qua các nghiên cứu khác nhau. Điều này cho thấy không có một cấu trúc hạnh phúc hôn nhân với các thành phần/thành tố cố định. Việc xây dựng cấu trúc với các thành phần/thành tố là khác nhau dựa trên quan điểm và cách tiếp cận của từng nhà nghiên cứu.
Các nghiên cứu hạnh phúc hôn nhân một chiều cạnh Nếu hạnh phúc hôn nhân đa chiều cạnh được xác định dựa trên các khía cạnh đa dạng và cụ thể trong đời sống hôn nhân, thì hạnh phúc hôn nhân một chiều cạnh chỉ 10 gồm duy nhất một thành phần. Cấu trúc một thành phần này có thể là một đánh giá trực tiếp về cảm nhận hạnh phúc hôn nhân hoặc có thể là những đánh giá/mô tả chung về mối quan hệ. Dưới đây là một số nghiên cứu về cảm nhận hạnh phúc hôn nhân theo cấu trúc một chiều cạnh. Nghiên cứu của Nazarinia, Schumm, và White (2009) [144] xác định cuộc sống hôn nhân hạnh phúc gồm đánh giá chung về cảm nhận hạnh phúc hôn nhân và những đánh giá, mô tả tích cực về mối quan hệ hôn nhân như: chúng tôi có mối quan hệ hôn nhân tốt đẹp, mối quan hệ giữa tôi và người bạn đời là ổn định/bền vững, mối quan hệ giữa tôi và người bạn đời khiến tôi hạnh phúc, tôi và người bạn đời thực sự là một cặp đôi với nhau.
Nghiên cứu của Chung (2004) [42] cho thấy sự hài lòng hôn nhân được xây dựng dựa trên cấu trúc đơn thành phần, bao gồm những đánh giá về mức độ hài lòng với cuộc hôn nhân, với người vợ/chồng như một người bạn đời, với mối quan hệ giữa vợ và chồng; với người bạn đời với tư cách như một người mẹ/người cha. Nghiên cứu của Glenn và Weaver (1981), Schoen, Astone, Kim, Rothert và Standish (2002), Waite, Luo và Lewin (2009) xác định hạnh phúc hôn nhân bởi đánh giá tổng quát của khách thể dựa trên cảm nhận chủ quan của họ về mối quan hệ [78], [174], [205]. Tại Việt Nam, nghiên cứu của Phan Thị Mai Hương, Đặng Thị Thu Trang, Đỗ Thị Lệ Hằng, Phạm Phương Thảo (2018) [10] cũng nhìn nhận sự hài lòng hôn nhân là đánh giá tổng quát của cá nhân dựa trên cảm nhận chủ quan của họ khi nhìn nhận một cách tổng thể về cuộc hôn nhân mà họ trải nghiệm. Nghiên cứu của Lê Thị Thanh Hương (2018) [7] bên cạnh việc nhìn nhận hạnh phúc hôn nhân được cấu thành bởi đa chiều cạnh, tác giả cũng xác định hạnh phúc hôn nhân đơn thành phần dựa trên đánh giá một cách trực tiếp về mức độ hạnh phúc hôn nhân.
Như vậy có thể thấy, cấu trúc hạnh phúc hôn nhân một chiều cạnh hay còn gọi là cấu trúc đơn thành phần được xây dựng dựa trên hai cách thức chính đó là: (1) những mô tả/đánh giá đa mục (multiple-items) về hạnh phúc hôn nhân và (2) đánh giá một mục (single-item) và trực tiếp về mức độ cảm nhận hạnh phúc/hài lòng về mối quan hệ. 11 Bên cạnh đó, nếu như cấu trúc hạnh phúc hôn nhân đa chiều cạnh cho thấy tính đa dạng và thiếu thống nhất về các thành phần cấu thành, tương tự, cấu trúc hạnh phúc hôn nhân đơn thành phần dựa trên đánh giá đa mục cũng cho thấy sự đa dạng trong các mục báo cáo, thì cấu trúc hạnh phúc hôn nhân đơn thành phần dựa trên một mục lại cho thấy tính nhất quán cao về nội dung đánh giá dù cho thang điểm đánh giá là đa dạng và khác nhau ở một số nghiên cứu. Ví dụ, nghiên cứu của Lê Thị Thanh Hương (2018) [7] đánh giá trên thang 10 bậc, Phan Thị Mai Hương, và cs. (2018) [10] đánh giá trên thang 11 bậc, Waite và cs.
(2009) [205] đánh giá trên thang 7 bậc, Glenn và Weaver (1981) [78] đánh giá trên thang 3 bậc. Ngoài ra, tính tương quan cao giữa hạnh phúc hôn nhân đa chiều cạnh và hạnh phúc hôn nhân một chiều cạnh cũng đã được chứng minh qua một số nghiên cứu. Johnson (1995) [103] đã chỉ ra rằng hạnh phúc hôn nhân được đánh giá bằng thang đo một mục (single-item) cho kết quả với xu hướng tương tự như thang đo đa thành phần. Đồng thời, hạnh phúc hôn nhân được đo lường bởi thang một mục (single-item) khá ổn định theo thời gian.
Trong nghiên cứu của Waite và cs. (2009) [205] đã tìm thấy hạnh phúc hôn nhân đơn thành phần được đo lường một mục (single-item) có mối tương quan rất chặt với hạnh phúc hôn nhân dựa trên đánh giá đa chiều cạnh (với r=0. Hay trong nghiên cứu của Lê Thị Thanh Hương (2018) [8] khi tìm hiểu về các yếu tố dự báo đến cảm nhận hạnh phúc hôn nhân cho thấy, chiều dự báo của các yếu tố cho hạnh phúc hôn nhân đa thành phần và hạnh phúc hôn nhân đơn thành phần là như nhau và các hệ số dự báo cũng tương đương nhau về độ lớn. Như vậy có thể thấy, dù hạnh phúc hôn nhân được xác định dựa trên cấu trúc đa chiều hay đơn chiều thì khả năng phản ánh về cảm nhận hạnh phúc hôn nhân là như nhau.