Đại Học Quốc Gia TP HCM: Nghiên Cứu Giảm Nghèo Đa Chiều Ở Tỉnh Quảng Ngãi

Nghiên cứu chuyên sâu về giảm nghèo đa chiều tại tỉnh Quảng Ngãi, phân tích các yếu tố ảnh hưởng và đề xuất giải pháp. Tài liệu hữu ích cho nhà nghiên cứu, hoạch định chính sách.

• Tác giả: Huỳnh Đình Phát
• Người hướng dẫn: PGS. TS. Đinh Phi Hổ
• Trường học: Trường Đại học Kinh Tế - Luật
• Chuyên ngành: Kinh tế học
• Đề tài: Nghiên cứu giảm nghèo đa chiều ở tỉnh Quảng Ngãi
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2022
• Địa điểm: Tp. Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT
• DANH MỤC CÁC BẢNG BIỂU
• DANH MỤC CÁC HÌNH VẼ, BIỂU ĐỒ
• TÍNH CẤP THIẾT CỦA ĐỀ TÀI NGHIÊN CỨU
• MỤC TIÊU CỦA LUẬN ÁN VÀ CÁC CÂU HỎI NGHIÊN CỨU
• Mục tiêu của luận án
• Mục tiêu nghiên cứu
• Nhiệm vụ nghiên cứu
• Câu hỏi nghiên cứu
• ĐỐI TƯỢNG VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU
• Đối tượng nghiên cứu
• Phạm vi nghiên cứu
• NHỮNG ĐIỂM MỚI CỦA LUẬN ÁN
• Ý NGHĨA KHOA HỌC VÀ THỰC TIỄN CỦA LUẬN ÁN
• Về mặt khoa học
• Về mặt thực tiễn
• CẤU TRÚC CỦA LUẬN ÁN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU GIẢM NGHÈO ĐA CHIỀU
• 1.1. CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU Ở NƯỚC NGOÀI
• 1.2. CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU TRONG NƯỚC
• 1.3. NHỮNG VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU THỐNG NHẤT VÀ KHOẢNG TRỐNG
• 1.3.1. Những vấn đề nghiên cứu thống nhất
• 1.3.2. Những khoảng trống liên quan đến nghiên cứu
• 1.4. TÓM TẮT CHƯƠNG 1
• 2. CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ MÔ HÌNH NGHIÊN CỨU
• 2.1. MỘT SỐ LÝ THUYẾT NỀN TẢNG
• 2.1.1. Lý thuyết sinh kế bền vững và tiếp cận giảm nghèo theo các nguồn vốn sinh kế
• 2.1.2. Lý thuyết “3 trụ cột” tác động giảm nghèo
• 2.1.3. Lý thuyết hiện đại hóa
• 2.2. KHÁI NIỆM VÀ ĐO LƯỜNG NGHÈO ĐA CHIỀU
• 2.2.1. Quan niệm nghèo theo cách tiếp cận khả năng
• 2.2.2. Khái niệm nghèo đa chiều
• 2.2.3. Phương pháp đo lường nghèo đa chiều theo Akire & Foster (AF)
• 2.3. NGUYÊN NHÂN VÀ YẾU TỐ ẢNH HƯỞNG ĐẾN NGHÈO ĐA CHIỀU
• 2.4. MÔ HÌNH NGHIÊN CỨU ĐỀ XUẤT
• 2.4.1. Thiết kế nghiên cứu
• 2.4.2. Thang đo nghèo đa chiều áp dụng trong nghiên cứu ở địa bàn tỉnh Quảng Ngãi
• 2.4.3. Mô hình các yếu tố ảnh hưởng đến nghèo đa chiều
• 2.5. TÓM TẮT CHƯƠNG 2
• 3. CHƯƠNG 3: PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. PHƯƠNG PHÁP TIẾP CẬN VÀ QUY TRÌNH NGHIÊN CỨU
• 3.1.1. Phương pháp tiếp cận nghiên cứu
• 3.1.2. Quy trình nghiên cứu
• 3.2. PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.2.1. Nghiên cứu định tính
• 3.2.2. Nghiên cứu định lượng
• 3.2.3. Phương pháp phân tích, xử lý số liệu thống kê và công cụ sử dụng
• 4. CHƯƠNG 4: ĐÁNH GIÁ THỰC TRẠNG GIẢM NGHÈO ĐA CHIỀU Ở TỈNH QUẢNG NGÃI GIAI ĐOẠN 2016 - 2020
• 4.1. KHÁI QUÁT ĐỊA BÀN NGHIÊN CỨU
• 4.1.1. Vị trí địa lý, đặc điểm tự nhiên
• 4.1.2. Đặc điểm kinh tế - xã hội
• 4.1.3. Tình hình thực hiện chính sách giảm nghèo đa chiều và xây dựng nông thôn mới
• 4.2. THỰC TRẠNG NGHÈO ĐA CHIỀU Ở TỈNH QUẢNG NGÃI GIAI ĐOẠN 2016 - 2020
• 4.2.1. Tình hình nghèo đa chiều trong khu vực Duyên hải Miền Trung
• 4.2.2. Diễn biến giảm nghèo đa chiều ở Quảng Ngãi giai đoạn 2016 – 2020
• 4.2.3. Phân tích các chiều thiếu hụt của hộ nghèo tỉnh Quảng Ngãi giai đoạn 2016 – 2020
• 4.3. CÔNG TÁC GIẢM NGHÈO ĐA CHIỀU Ở TỈNH QUẢNG NGÃI
• 4.3.1. Đánh giá chung thực trạng nghèo đa chiều ở tỉnh Quảng Ngãi
• 4.3.2. Những hạn chế trong công tác giảm nghèo đa chiều ở Quảng Ngãi
• 4.3.3. Nguyên nhân của những hạn chế trong công tác giảm nghèo đa chiều ở Quảng Ngãi
• 4.4. TÓM TẮT CHƯƠNG 4
• 5. CHƯƠNG 5: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU CÁC YẾU TỐ ẢNH HƯỞNG ĐẾN NGHÈO ĐA CHIỀU Ở TỈNH QUẢNG NGÃI
• 5.1. KHÁI QUÁT VỀ MẪU NGHIÊN CỨU VÀ KẾT QUẢ ĐO LƯỜNG, ĐÁNH GIÁ NGHÈO ĐA CHIỀU
• 5.1.1. Kết quả khảo sát chuyên gia về thang đo nghèo đa chiều
• 5.1.2. Mô tả mẫu khảo sát hộ gia đình ở tỉnh Quảng Ngãi
• 5.1.3. Kết quả đo lường nghèo đa chiều của các hộ khảo sát
• 5.1.4. Đặc điểm hộ nghèo đa chiều thuộc mẫu khảo sát
• 5.2. PHÂN TÍCH HỒI QUY BINARY LOGISTIC ĐÁNH GIÁ TÁC ĐỘNG CỦA CÁC YẾU TỐ ĐẾN NGHÈO ĐA CHIỀU Ở TỈNH QUẢNG NGÃI
• 5.2.1. Phân tích các kiểm định
• 5.2.2. Phân tích mô hình dự báo và thảo luận kết quả hồi quy
• 5.3. TÓM TẮT CHƯƠNG 5
• 6. CHƯƠNG 6: HÀM Ý CHÍNH SÁCH VÀ GIẢI PHÁP GIẢM NGHÈO ĐA CHIỀU Ở TỈNH QUẢNG NGÃI
• 6.1. NHỮNG VẤN ĐỀ ĐẶT RA ĐỐI VỚI CHÍNH SÁCH GIẢM NGHÈO ĐA CHIỀU Ở TỈNH QUẢNG NGÃI
• 6.2. HÀM Ý CHÍNH SÁCH GIẢM NGHÈO ĐA CHIỀU Ở TỈNH QUẢNG NGÃI
• 6.2.1. Giảm quy mô và tỷ người lệ phụ thuộc trong hộ
• 6.2.2. “Rút ngắn” khoảng cách từ hộ nghèo đến các thiết chế hạ tầng dịch vụ xã hội cơ bản
• 6.2.3. Nâng cao trình độ chuyên môn của chủ hộ và thành viên trong hộ
• 6.2.4. Tăng cường hiệu quả thông tin
• 6.2.5. Nâng cao năng lực cho đồng bào dân tộc thiểu số
• 6.2.6. Tăng cường cơ hội tiếp cận vốn vay và nâng cao hiệu quả sử dụng vốn vay từ định chế chính thức
• 6.2.7. Nâng cao cơ hội việc làm
• 6.2.8. Hỗ trợ phát triển đất sản xuất
• 6.3. GIẢI PHÁP NÂNG CAO HIỆU QUẢ THỰC THI CHÍNH SÁCH VÀ GIẢM NGHÈO ĐA CHIỀU BỀN VỮNG Ở TỈNH QUẢNG NGÃI
• 6.3.1. Ưu tiên nguồn lực để cải thiện các chiều thiếu hụt nghiêm trọng
• 6.3.2. Phổ cập hóa dịch vụ giáo dục, y tế; hướng tới nâng cao chất lượng phục vụ
• 6.3.3. Thực hiện đồng bộ, toàn diện và hiệu quả các chương trình MTQG trong giai đoạn 2021-2025
• 6.3.4. Nâng cao hiệu quả thiết kế chính sách giảm nghèo
• 6.3.5. Nâng cao hiệu quả sử dụng kinh phí giảm nghèo
• 6.4. TÓM TẮT CHƯƠNG 6

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Giảm Nghèo Đa Chiều Tại Quảng Ngãi Bắt Đầu

Luận án tiến sĩ kinh tế này tập trung vào việc nghiên cứu giảm nghèo đa chiều tại tỉnh Quảng Ngãi. Năm 2007, Alkire và Foster đề xuất phương pháp đo lường nghèo mới, chú trọng tính đa chiều, được UNDP sử dụng để tính chỉ số Nghèo Đa Chiều (MPI). Nhiều quốc gia đã chuyển từ đo lường nghèo dựa trên thu nhập sang tiếp cận đa chiều. Theo Le, Nguyen, & Phung (2014a), giải quyết nghèo triệt để cần tính đến các khía cạnh như giáo dục, y tế và điều kiện sống. Hiện nay, nghèo đói được xem là hiện tượng đa chiều, thể hiện qua SDG đầu tiên của Chương trình nghị sự 2030. Ngày 15/9/2015, Việt Nam phê duyệt Đề án chuyển đổi phương pháp đo lường nghèo từ đơn chiều sang đa chiều giai đoạn 2016-2020 (Quyết định 1614/QĐ-TTg). Ngày 19/11/2015, Quyết định 59/2015/QĐ-TTg ban hành chuẩn nghèo tiếp cận đa chiều cho giai đoạn này. Cần có cách tiếp cận toàn diện hơn trên tất cả các lĩnh vực để đảm bảo các yếu tố như: Giáo dục, y tế, điều kiện về nhà ở, nguồn nước sinh hoạt, thông tin. Tuy nhiên, phương pháp đánh giá nghèo đa chiều theo chuẩn của Chính phủ Việt Nam giai đoạn 2016 – 2020 vẫn còn một số hạn chế (Đặng Hữu Liệu & Nguyễn Thị Hà Thành, 2017).

1.1. Tầm Quan Trọng Của Nghiên Cứu Nghèo Đói Quảng Ngãi

Nghiên cứu về nghèo đói Quảng Ngãi là vô cùng quan trọng do tỉnh này còn nhiều khó khăn, đặc biệt ở vùng sâu, vùng xa, miền núi. Giai đoạn 2010 – 2015, chuẩn nghèo dựa trên thu nhập, tỷ lệ hộ nghèo giảm. Tuy nhiên, năm 2016, khi áp dụng đo lường nghèo theo cách tiếp cận đa chiều, tỷ lệ hộ nghèo tăng lên, đặc biệt ở khu vực miền núi. Việc đánh giá tình hình giảm nghèo đa chiều giai đoạn 2016 - 2020 để có giải pháp nâng cao hiệu quả trong những năm tới là rất cần thiết. Nghị quyết Đại hội tỉnh Đảng bộ nhiệm kỳ 2020 – 2025 xác định giảm nghèo bền vững là một trong bốn nhiệm vụ trọng tâm, nhất là ở các huyện miền núi.

1.2. Nghiên Cứu Giảm Nghèo Hướng Tiếp Cận Mới Cho Quảng Ngãi

Luận án tiến sĩ này là một nghiên cứu giảm nghèo chuyên sâu và toàn diện về Quảng Ngãi. Xuất phát từ thực tiễn quốc gia chuyển đổi phương pháp đo lường, đánh giá nghèo theo cách tiếp cận đa chiều, cần có nghiên cứu nhằm khuyến nghị chính sách giảm nghèo phù hợp hơn với chuẩn nghèo mới, phù hợp hơn với nhận thức mới về nghèo, thích hợp với mục tiêu phát triển bền vững trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế, toàn cầu hóa. Đồng thời, một trong những mục tiêu lớn của tỉnh Quảng Ngãi trong thực thi chính sách giảm nghèo theo chuẩn nghèo tiếp cận đa chiều là hỗ trợ cho người nghèo nâng cao thu nhập, cải thiện đời sống, đồng thời tăng cường cơ hội để họ có thể tiếp cận được các dịch vụ xã hội cơ bản.

II. Thách Thức Giảm Nghèo Đa Chiều Ở Quảng Ngãi 6 Rào Cản

Công cuộc giảm nghèo của Việt Nam nói chung và Quảng Ngãi nói riêng còn nhiều khó khăn, tăng thêm do tác động của biến đổi khí hậu và dịch COVID-19. Quảng Ngãi, mặc dù có Khu kinh tế Dung Quất, nhưng phần lớn tỉnh, đặc biệt vùng sâu, vùng xa, miền núi, vẫn đối mặt nhiều thách thức. Mục tiêu giảm nghèo 2,5% - 2%/năm giai đoạn 2016 – 2020 chưa đạt (chỉ 1,6%/năm). Các dịch vụ xã hội cơ bản như y tế, giáo dục có cải thiện về mạng lưới nhưng chất lượng còn hạn chế. Hạ tầng giao thông, nước sạch và chất lượng đời sống còn nhiều bất cập. Theo kết quả rà soát đánh giá nghèo năm 2020, tỷ lệ nghèo ở khu vực miền núi cao hơn hẳn so với đồng bằng, tạo ra sự không đồng đều về mức sống và tiếp cận dịch vụ xã hội. Điều này đòi hỏi chính quyền địa phương quan tâm hơn trong phân bổ nguồn lực. Quảng Ngãi luôn là một trong 03 tỉnh có số hộ nghèo cao nhất khu vực duyên hải Miền Trung. Cần có nghiên cứu khuyến nghị chính sách giảm nghèo phù hợp hơn với chuẩn nghèo mới và mục tiêu phát triển bền vững.

2.1. Chính Sách Giảm Nghèo Hiện Tại Điểm Mạnh Hạn Chế

Thực hiện đo lường và thực thi chính sách giảm nghèo theo cách tiếp cận đa chiều đòi hỏi toàn diện hơn trên tất cả các lĩnh vực và phải đảm bảo các yếu tố như: Giáo dục, y tế, điều kiện về nhà ở, nguồn nước sinh hoạt, thông tin. Tuy nhiên, phương pháp đánh giá nghèo đa chiều theo chuẩn của Chính phủ Việt Nam giai đoạn 2016 – 2020 vẫn còn một số hạn chế bởi các chỉ thị lựa chọn vẫn chưa phản ánh được toàn diện các khía cạnh cuộc sống (Đặng Hữu Liệu & Nguyễn Thị Hà Thành, 2017). Việc đo lường mức độ nghèo cần có những lựa chọn chuẩn mực, theo đó một phần của thước đo cơ bản để đánh giá nghèo đa chiều đòi hỏi phải xem xét kỹ lưỡng các tùy chọn thực nghiệm.

2.2. Vùng Nghèo Quảng Ngãi Giải Quyết Bất Bình Đẳng Vùng Miền

Theo kết quả rà soát đánh giá nghèo năm 2020, tỷ lệ nghèo của các địa phương thuộc khu vực miền núi là khá cao và cao hơn hẳn so với các địa phương thuộc khu vực đồng bằng. Sự không đồng đều đã trở thành vấn đề nổi bật, không chỉ với mức sống tiền tệ, mà còn ở sự tiếp cận các dịch vụ xã hội cơ bản, an sinh xã hội và những lĩnh vực khác của cuộc sống. Điều này gợi ý chính quyền địa phương cần có sự quan tâm trong phân bổ nguồn lực cho công tác giảm nghèo, đảm bảo không tạo nên khoảng cách điều kiện sống quá cách biệt ở từng vùng khác nhau.

III. Phương Pháp Đo Lường Nghèo Đa Chiều Áp Dụng Tại Quảng Ngãi

Luận án này tập trung nghiên cứu phương pháp đo lường nghèo đa chiều và ứng dụng nó trong bối cảnh Quảng Ngãi. Cần có những lựa chọn chuẩn mực để đo lường mức độ nghèo. Thước đo cơ bản để đánh giá nghèo đa chiều đòi hỏi phải xem xét kỹ lưỡng các tùy chọn thực nghiệm (Alkire & Kanagaratnam, 2020). Ngày 07 tháng 01 năm 2021, Chính phủ ban hành Nghị định số 07/2021/NĐ-CP quy định chuẩn nghèo đa chiều giai đoạn 2021 – 2025, theo đó bổ sung thêm một chiều đo lường là “Việc làm” với hai chỉ số thành phẩn (việc làm, người phụ thuộc trong hộ gia đình); đồng thời nâng tiêu chí thu nhập lên mức cao hơn và bắt đầu áp dụng từ năm 2022. Điều này cho thấy sự thay đổi liên tục trong cách tiếp cận và đo lường nghèo đói của Việt Nam.

3.1. Tiêu Chí Nghèo Đa Chiều Đánh Giá Toàn Diện Hơn Về Nghèo

Thực hiện đo lường và thực thi chính sách giảm nghèo theo cách tiếp cận đa chiều đòi hỏi toàn diện hơn trên tất cả các lĩnh vực và phải đảm bảo các yếu tố như: Giáo dục, y tế, điều kiện về nhà ở, nguồn nước sinh hoạt, thông tin. Cần phải xem xét các tiêu chí nghèo đa chiều một cách cẩn thận để có thể đánh giá chính xác mức độ nghèo của người dân. Điều này đòi hỏi sự nghiên cứu kỹ lưỡng và phân tích dữ liệu để đưa ra những kết luận chính xác và đáng tin cậy.

3.2. Đo Lường Nghèo Đa Chiều theo AF Ưu Điểm và Ứng Dụng

Luận án tiến sĩ kinh tế này đã nghiên cứu phương pháp đo lường nghèo đa chiều theo Alkire & Foster (AF). Đánh giá thực trạng nghèo và giảm nghèo đa chiều, xác định các yếu tố ảnh hưởng đến nghèo đa chiều; trên cơ sở đó, khuyến nghị hàm ý chính sách, đề xuất giải pháp giảm nghèo đa chiều ở tỉnh Quảng Ngãi.Hệ thống hóa cơ sở lý thuyết về nghèo; tổng thuật tài liệu và tổng quan nghiên cứu liên quan đến giảm nghèo đa chiều ở cả trong và ngoài nước. Xây dựng mô hình phân tích và đánh giá thực trạng nghèo đa chiều ở tỉnh Quảng Ngãi; phân tích các yếu tố ảnh hưởng đến nghèo đa chiều.

IV. Giải Pháp Giảm Nghèo Đa Chiều Hướng Đến Phát Triển Bền Vững Quảng Ngãi

Luận án tiến sĩ kinh tế này sẽ đề xuất giải pháp giảm nghèo đa chiều bền vững cho Quảng Ngãi. Chính sách giảm nghèo cần phù hợp hơn với chuẩn nghèo mới và mục tiêu phát triển bền vững. Mục tiêu lớn của tỉnh là hỗ trợ người nghèo nâng cao thu nhập, cải thiện đời sống và tiếp cận các dịch vụ xã hội cơ bản. Cần đánh giá tình hình giảm nghèo đa chiều giai đoạn 2016 - 2020 để có giải pháp nâng cao hiệu quả trong những năm tới. Nghị quyết Đại hội tỉnh Đảng bộ nhiệm kỳ 2020 – 2025 xác định giảm nghèo bền vững là một trong bốn nhiệm vụ trọng tâm.

4.1. Phát Triển Kinh Tế Đi Đôi Với An Sinh Xã Hội Quảng Ngãi

Cần phát triển kinh tế đi đôi với an sinh xã hội để giảm nghèo bền vững. Mục tiêu chung của tỉnh Quảng Ngãi trong giai đoạn 2021 – 2025 là đẩy mạnh giảm nghèo cho khu vực miền núi và đồng bào dân tộc thiểu số nên đã xây dựng kế hoạch giảm nghèo khu vực miền núi là 4% - 4,5%/năm, trong khi vùng đồng bằng là 0,4% - 0,8%/năm. Sự phát triển trên các mặt kinh tế - xã hội tỉnh Quảng Ngãi thời gian qua được đánh giá là theo những chính sách chung và xu hướng phát triển của nền kinh tế Việt Nam, chưa phát huy hết tiềm năng nội lực của địa phương.

4.2. Hỗ Trợ Giảm Nghèo Tập Trung vào Dân Tộc Thiểu Số

Luận án xem xét cần có sự ưu tiên trong việc hỗ trợ giảm nghèo cho đồng bào dân tộc thiểu số, giúp họ có cơ hội tiếp cận các dịch vụ cơ bản và nâng cao chất lượng cuộc sống. Với mục tiêu kế hoạch giảm từ 2,5% - 2%/năm, nhưng kết quả tốc độ giảm nghèo bình quân giai đoạn 2016 – 2020 là 1,6%/năm, chưa đạt mục tiêu giảm nghèo mà tỉnh Quảng Ngãi xác định. Các dịch vụ xã hội cơ bản như y tế, giáo dục đều có những cải thiện về mạng lưới nhưng luôn gặp các giới hạn về chất lượng; hạ tầng giao thông, nước sạch và chất lượng đời sống của một bộ phận dân cư còn nhiều bất cập.

V. Ứng Dụng Kết Quả Nghiên Cứu Giảm Nghèo Tại Quảng Ngãi

Phân tích dữ liệu và bằng chứng thực tế về nghèo đa chiều ở Quảng Ngãi là yếu tố quan trọng. Cần so sánh nghèo đa chiều ở Quảng Ngãi với các tỉnh thành khác. Tác động của các yếu tố bên ngoài (biến đổi khí hậu, dịch bệnh) đến nghèo đa chiều cần được xem xét. Vai trò của các tổ chức xã hội và cộng đồng trong giảm nghèo cũng cần được đánh giá. Các mô hình giảm nghèo thành công (trong nước và quốc tế) và khả năng áp dụng tại Quảng Ngãi sẽ được phân tích.

5.1. Phân Tích Nghèo Quảng Ngãi Dữ Liệu Thực Tế Quan Trọng

Luận án tiến sĩ kinh tế sẽ phân tích dữ liệu thực tế về nghèo đa chiều tại Quảng Ngãi. Cần có những nghiên cứu và đánh giá cụ thể để xác định các yếu tố ảnh hưởng đến tình trạng nghèo đói, từ đó đưa ra những giải pháp phù hợp. Nghiên cứu sinh chọn đề tài "Nghiên cứu giảm nghèo đa chiều ở tỉnh Quảng Ngãi" làm luận án tiến sĩ. Mục tiêu chung của luận án là đánh giá thực trạng nghèo và giảm nghèo đa chiều, xác định các yếu tố ảnh hưởng đến nghèo đa chiều; trên cơ sở đó, khuyến nghị hàm ý chính sách, đề xuất giải pháp giảm nghèo đa chiều ở tỉnh Quảng Ngãi.

5.2. Tác Động Của Giảm Nghèo Đến Kinh Tế Xã Hội Quảng Ngãi

Luận án sẽ đánh giá tác động của giảm nghèo đến sự phát triển kinh tế xã hội của tỉnh Quảng Ngãi. Việc nghiên cứu và phân tích các yếu tố ảnh hưởng đến giảm nghèo, cũng như đánh giá hiệu quả của các chính sách và chương trình đã triển khai, đóng vai trò quan trọng trong việc đưa ra các quyết định và giải pháp phù hợp nhằm thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội của tỉnh.

VI. Kết Luận Tương Lai Của Giảm Nghèo Tại Quảng Ngãi

Luận án hướng đến một tương lai giảm nghèo bền vững cho Quảng Ngãi. Phát triển du lịch cộng đồng và tạo sinh kế bền vững cho người nghèo là một hướng đi tiềm năng. Cần nâng cao năng lực cho cán bộ làm công tác giảm nghèo. Ứng dụng công nghệ thông tin trong công tác giảm nghèo cũng là một giải pháp hiệu quả. Cần có cái nhìn tổng quan và phân tích sâu sắc về vấn đề nghèo đói để xây dựng những chính sách và giải pháp phù hợp, nhằm cải thiện đời sống của người dân và thúc đẩy sự phát triển bền vững của tỉnh.

6.1. Sinh Kế Bền Vững Chìa Khóa Cho Giảm Nghèo Lâu Dài

Luận án nhấn mạnh tầm quan trọng của việc tạo ra sinh kế bền vững cho người dân nghèo. Cần có những chính sách và chương trình hỗ trợ phù hợp để giúp họ có thể tự chủ và thoát khỏi cảnh nghèo đói. Bên cạnh đó, cần tạo điều kiện thuận lợi để người dân tiếp cận các nguồn lực và dịch vụ cần thiết để phát triển kinh tế và cải thiện chất lượng cuộc sống.

6.2. Chính Sách Giảm Nghèo Cần Thay Đổi Để Hiệu Quả Hơn

Luận án sẽ đưa ra những khuyến nghị về việc điều chỉnh chính sách giảm nghèo để phù hợp với tình hình thực tế và đạt hiệu quả cao hơn. Cần có sự tham gia của cộng đồng và các tổ chức xã hội trong quá trình xây dựng và thực hiện chính sách, nhằm đảm bảo tính minh bạch và trách nhiệm giải trình.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ kinh tế với đề tài "Nghiên cứu giảm nghèo đa chiều ở tỉnh Quảng Ngãi", chuyên ngành Kinh tế học (mã số: 62.310101), do nghiên cứu sinh Huỳnh Đinh Phát thực hiện dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. TS Đinh Phi Hổ tại Trường Đại học Kinh tế - Luật, Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh (năm 2022).

Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu

Từ năm 2007, phương pháp đo lường nghèo đa chiều do Alkire và Foster (AF) đề xuất đã được Chương trình Phát triển Liên Hợp Quốc (UNDP) áp dụng để tính toán Chỉ số nghèo đa chiều (MPI) trong Báo cáo Phát triển con người năm 2010. Tiếp cận này được xác định trong Mục tiêu Phát triển Bền vững (SDGs) số 1 thuộc Chương trình nghị sự 2030 về việc chấm dứt nghèo đói dưới mọi hình thức. Tại Việt Nam, phương pháp đo lường nghèo đã chuyển đổi từ đơn chiều sang đa chiều theo Quyết định số 1614/QĐ-TTg ngày 15/9/2015 và Quyết định số 59/2015/QĐ-TTg ngày 19/11/2015 của Thủ tướng Chính phủ cho giai đoạn 2016 - 2020, tiếp đó là Nghị định số 07/2021/NĐ-CP quy định chuẩn nghèo đa chiều giai đoạn 2021 - 2025.

Tại tỉnh Quảng Ngãi, giai đoạn 2010 - 2015 áp dụng chuẩn nghèo thu nhập ghi nhận tỷ lệ hộ nghèo giảm từ 23,92% xuống còn 9,22%. Tuy nhiên, khi chuyển sang chuẩn nghèo tiếp cận đa chiều năm 2016, tỷ lệ hộ nghèo của tỉnh tăng lên 13,06%, riêng khu vực miền núi có 25.392 hộ nghèo (chiếm tỷ lệ 41,93%), trong đó huyện Tây Trà đạt 75,08% và huyện Sơn Tây đạt 55,07%. Đến năm 2020, tỷ lệ hộ nghèo giảm xuống còn 6,41%, đạt tốc độ giảm bình quân giai đoạn 2016 - 2020 là 1,6%/năm, chưa đạt chỉ tiêu kế hoạch đề ra là giảm từ 2,0% - 2,5%/năm. Quảng Ngãi liên tục là địa phương có tỷ lệ nghèo cao nhất khu vực Duyên hải Miền Trung; đến năm 2020, tỉnh xếp thứ 7/63 tỉnh thành về số lượng hộ nghèo và xếp thứ 16/63 về tỷ lệ nghèo trên phạm vi cả nước. Khoảng trống nghiên cứu được xác định là: phương pháp đánh giá của Chính phủ giai đoạn 2016 - 2020 chưa phản ánh đầy đủ các chiều cạnh cuộc sống tại địa phương; số liệu thống kê hành chính mới chỉ phản ánh thực trạng thiếu hụt mà chưa phân tích nguyên nhân chiều sâu; chưa có công trình nào kết hợp định lượng nguồn dữ liệu thứ cấp (2016 - 2020) và sơ cấp (500 hộ khảo sát năm 2020) để kiểm chứng vai trò của yếu tố tiếp cận thông tin trong nghèo đa chiều tại Quảng Ngãi.

Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu

• Mục tiêu chung: Đánh giá thực trạng nghèo và giảm nghèo đa chiều, xác định các yếu tố ảnh hưởng đến nghèo đa chiều; trên cơ sở đó khuyến nghị hàm ý chính sách và đề xuất giải pháp giảm nghèo đa chiều ở tỉnh Quảng Ngãi.
• Nhiệm vụ nghiên cứu:
  1. Hệ thống hóa cơ sở lý thuyết về nghèo; tổng thuật tài liệu và tổng quan nghiên cứu liên quan đến giảm nghèo đa chiều.
  2. Đánh giá thực trạng nghèo theo cách tiếp cận đa chiều và công tác giảm nghèo đa chiều ở tỉnh Quảng Ngãi giai đoạn 2016 – 2020.
  3. Phân tích, đánh giá những hạn chế và nguyên nhân của hạn chế trong công tác giảm nghèo đa chiều ở tỉnh Quảng Ngãi.
  4. Hình thành bộ thang đo nghèo đa chiều; xây dựng khung phân tích, xác định các yếu tố ảnh hưởng đến nghèo đa chiều đối với hộ gia đình ở tỉnh Quảng Ngãi.
  5. Tổng hợp kết quả nghiên cứu, phân tích và luận giải để đề xuất một số hàm ý chính sách, giải pháp giảm nghèo đa chiều ở tỉnh Quảng Ngãi.

Câu hỏi nghiên cứu

1. Thang đo nghèo đa chiều với những chỉ số nào cấu thành là phù hợp để đo lường, đánh giá nghèo đa chiều ở tỉnh Quảng Ngãi?
2. Những yếu tố điển hình nào tác động đến nghèo đa chiều và mức độ tác động của chúng đối với tình trạng nghèo đa chiều của hộ gia đình ở tỉnh Quảng Ngãi?
3. Thực trạng nghèo đa chiều và công tác giảm nghèo đa chiều ở tỉnh Quảng Ngãi trong giai đoạn 2016 – 2020 như thế nào?
4. Công tác giảm nghèo đa chiều ở tỉnh Quảng Ngãi còn có những hạn chế nào? Nguyên nhân của những hạn chế ấy là gì?
5. Giảm nghèo đa chiều ở tỉnh Quảng Ngãi phải dựa trên hệ thống giải pháp được xây dựng trên nền tảng lý luận, thực tiễn và vận dụng từ kết quả nghiên cứu như thế nào?

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

• Đối tượng nghiên cứu: Giảm nghèo đa chiều ở tỉnh Quảng Ngãi.
• Phạm vi nội dung: Chọn lọc các chỉ số cấu thành thang đo nghèo đa chiều phù hợp với đặc điểm kinh tế - xã hội địa phương; phân tích các yếu tố nhân khẩu, đặc điểm vùng địa lý và đặc điểm kinh tế - xã hội tác động đến nghèo đa chiều.
• Phạm vi không gian: Các hộ gia đình được chọn mẫu ngẫu nhiên trên địa bàn tỉnh Quảng Ngãi.
• Phạm vi thời gian: Số liệu sơ cấp thu thập năm 2020; số liệu thứ cấp thu thập trong giai đoạn 2016 – 2020 (thời kỳ thực hiện Đề án chuyển đổi phương pháp đo lường nghèo theo Quyết định số 1614/QĐ-TTg và Quyết định số 59/2015/QĐ-TTg).

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Tổng quan tài liệu của luận án phân loại các công trình nghiên cứu trong và ngoài nước theo hai hướng tiếp cận chính:

Các hướng nghiên cứu chính được điểm luận

• Hướng tiếp cận nhận diện và đánh giá mức độ thiếu hụt các chiều:
  • Nghiên cứu quốc tế: Wagle (2005, 2008) tại Nepal và Hoa Kỳ; Alkire và Seth (2008) với chỉ số thiếu hụt đa chiều BPL (13 chỉ tiêu) tại Ấn Độ; Batana (2008) tại 14 quốc gia châu Phi cận Sahara; Santos và Ura (2008) tại Bhutan; Zahra và Zafar (2015) tại Pakistan; Wang và Wang (2016) kết hợp GIS và RS tại Hà Trì, Trung Quốc; Mohanty và cộng sự (2018) tại Myanmar (5 chiều, 12 chỉ số, $k=20%$); Lu, Routray và Ahmad (2019) tại Vân Nam, Trung Quốc (5 chiều, 15 chỉ số).
  • Nghiên cứu trong nước: Asselin và Anh (2005) sử dụng PCA/MCA xây dựng chỉ số CIP từ dữ liệu VNLSS; Trần Tiến Khai và Nguyễn Ngọc Danh (2014) xây dựng 16 biến tài sản sinh kế đại diện cho 10 chiều đo lường từ VHLSS 2010; Le, Nguyen và Phung (2014a) đo lường 5 chiều từ VHLSS 2010 và 2012; Trịnh Thị Nghĩa (2016) nghiên cứu chỉ số MPI tại Thái Nguyên; Pham, Mukhopadhaya và Vu (2020) phân tích 7 chiều nghèo đói theo cấp khu vực hành chính ở Việt Nam.
• Hướng tiếp cận đánh giá các yếu tố ảnh hưởng đến nghèo đa chiều:
  • Nghiên cứu quốc tế: Betti, D’Agostino và Neri (2002); Deutsch và Silber (2005); Dewilde (2008) dùng Binary Logistic tại châu Âu; Ningaye, Ndjanyou và Saakou (2011) tại Cameroon; Akhtar (2015) tại Punjab, Pakistan; Maity và Buysse (2017) tại Ấn Độ; Alkire, Roche và cộng sự (2015) sử dụng Logistic dữ liệu bảng tại Indonesia; Chen, Leu và Wang (2019) tại Đài Loan; Forgeto, Abera và Mekonen (2021) tại Ethiopia.
  • Nghiên cứu trong nước: Hồ Quang Thanh, Hoàng Trọng Vinh và Trần Tuấn (2017) sử dụng mô hình BMA và hồi quy bội tại Lâm Đồng; Đặng Hữu Liệu và Nguyễn Thị Hà Thành (2017) tiếp cận sinh kế bền vững tại Hòa Bình; Nguyễn Đức Lộc, Nguyễn Văn Hiệp và Nguyễn Thị Tuyết Thanh (2019) tại Bình Dương; Bùi Thị Thanh Tâm, Hà Quang Trung và Đỗ Xuân Luận (2018) tại Thái Nguyên; Nguyễn Hồng Hà và Nguyễn Văn Nhân (2019), Nguyễn Hồng Hà và Hà Văn Dũng (2019) tại Trà Vinh; Tran, Alkire và Klasen (2015) phân tích dữ liệu bảng VHLSS 2007, 2008, 2010; Lê Thị Thanh Loan và Nguyễn Thanh Bình (2018) dùng Binary Logistic với dữ liệu VHLSS 2014.

Hướng nghiên cứu	Tác giả tiêu biểu (Quốc tế)	Tác giả tiêu biểu (Việt Nam)	Phương pháp / Mô hình phổ biến
Đo lường & Đánh giá thiếu hụt	Wagle (2005), Alkire & Seth (2008), Batana (2008), Mohanty et al. (2018), Lu et al. (2019)	Asselin & Anh (2005), Trần Tiến Khai & Nguyễn Ngọc Danh (2014), Pham et al. (2020)	Phương pháp Alkire - Foster (AF), PCA, MCA, phân tích không gian GIS
Xác định yếu tố ảnh hưởng	Betti et al. (2002), Dewilde (2008), Ningaye et al. (2011), Forgeto et al. (2021)	Hồ Quang Thanh et al. (2017), Bùi Thị Thanh Tâm et al. (2018), Lê Thị Thanh Loan & Nguyễn Thanh Bình (2018)	Hồi quy Binary Logistic, Probit, BMA, hồi quy dữ liệu bảng

Khoảng trống nghiên cứu được lựa chọn giải quyết

1. Các công trình trong nước chủ yếu áp dụng khung đo lường cố định của Trung ương hoặc dữ liệu thứ cấp quốc gia (VHLSS), chưa hiệu chỉnh thang đo nghèo đa chiều bám sát các đặc trưng kinh tế - xã hội và văn hóa của địa bàn cấp tỉnh như Quảng Ngãi.
2. Thang đo của Chính phủ giai đoạn 2016 - 2020 bỏ qua một số chỉ số phản ánh chất lượng sống quan trọng (dinh dưỡng, tử vong trẻ em, nhiên liệu đun nấu, sở hữu tài sản phục vụ sinh kế).
3. Đa số các nghiên cứu định lượng chưa đưa yếu tố "Tiếp cận thông tin" (gồm mức độ tiếp cận và tính hữu ích của thông tin) vào mô hình thực nghiệm để đo lường mức độ tác động tới xác suất nghèo đa chiều của hộ.
4. Thiếu công trình kết hợp đồng bộ dữ liệu thứ cấp toàn diện 5 năm (2016 - 2020) và dữ liệu sơ cấp 500 hộ gia đình (năm 2020) tại tỉnh Quảng Ngãi để đề xuất hệ thống giải pháp gắn với Chương trình mục tiêu quốc gia giai đoạn 2021 - 2025.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý thuyết và khung phân tích

• Lý thuyết nền tảng:
  • Lý thuyết sinh kế bền vững (DFID): Tiếp cận giảm nghèo dựa trên 5 nguồn vốn sinh kế (vốn con người, vốn tự nhiên, vốn vật chất, vốn tài chính, vốn xã hội).
  • Lý thuyết “3 trụ cột” tác động giảm nghèo: Tăng trưởng kinh tế tạo cơ hội, phát triển xã hội mở rộng tiếp cận dịch vụ công, và an sinh xã hội bảo vệ nhóm yếu thế.
  • Lý thuyết hiện đại hóa: Quá trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế, đô thị hóa và nâng cao năng lực sản xuất.
  • Tiếp cận năng lực của Amartya Sen: Xác định nghèo đói là sự thiếu hụt các năng lực cơ bản để đạt được những chức năng sống tối thiểu, thay vì chỉ thiếu hụt thu nhập thuần túy.
• Phương pháp đo lường nghèo đa chiều Alkire & Foster (AF):
  • Sử dụng phương pháp đếm kép (dual-cutoff): ngưỡng thiếu hụt của từng chỉ số ($z_j$) và ngưỡng nghèo đa chiều ($k$).
  • Tính toán tỷ lệ nghèo đa chiều ($H$), cường độ nghèo ($A$), và chỉ số nghèo đa chiều tổng hợp ($MPI = H \times A$).

Phương pháp nghiên cứu

Luận án áp dụng phương pháp nghiên cứu hỗn hợp (kết hợp định tính và định lượng):

• Nghiên cứu định tính: Tổng quan tài liệu, tham vấn ý kiến chuyên gia để điều chỉnh và hoàn thiện bộ thang đo nghèo đa chiều phù hợp với đặc thù kinh tế - xã hội tỉnh Quảng Ngãi.
• Nghiên cứu định lượng:
  • Thống kê mô tả: Phân tích diễn biến tỷ lệ nghèo, cơ cấu thiếu hụt các dịch vụ xã hội cơ bản của 500 hộ khảo sát và dữ liệu hành chính toàn tỉnh.
  • Phân tích kinh tế lượng: Sử dụng mô hình hồi quy Binary Logistic để xác định các yếu tố ảnh hưởng đến xác suất rơi vào trạng thái nghèo đa chiều của hộ ($Y = 1$ là hộ nghèo đa chiều, $Y = 0$ là hộ không nghèo đa chiều).
  • Công cụ và kỹ thuật xử lý: Sử dụng phần mềm SPSS; thực hiện các kiểm định độ phù hợp mô hình (Omnibus Tests, Hosmer and Lemeshow Test), hệ số xác định ($R^2$ Cox & Snell, Nagelkerke), bảng dự báo chính xác (Classification Table) và kiểm định Wald cho từng hệ số hồi quy.

Mô hình Binary Logistic tổng quát:
Logit(P) = ln[P / (1 - P)] = β0 + β1*X1 + β2*X2 + ... + βk*Xk
Trong đó:
- P: Xác suất hộ gia đình rơi vào tình trạng nghèo đa chiều.
- Xi: Nhóm biến đặc điểm chủ hộ, hộ gia đình, kinh tế - xã hội, địa lý và tiếp cận thông tin.

Nguồn tư liệu và dữ liệu

• Dữ liệu thứ cấp: Thu thập từ niên giám thống kê, báo cáo tổng kết giai đoạn 2016 – 2020 của Sở Lao động - Thương binh và Xã hội (LĐTBXH), Sở Kế hoạch và Đầu tư, Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn (NN&PTNT), và Ủy ban nhân dân (UBND) tỉnh Quảng Ngãi.
• Dữ liệu sơ cấp: Khảo sát trực tiếp bằng bảng hỏi cấu trúc trên cỡ mẫu 500 hộ gia đình tại các vùng đồng bằng và miền núi thuộc tỉnh Quảng Ngãi trong năm 2020.

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu giảm nghèo đa chiều

Chương này tổng thuật chi tiết các công trình nghiên cứu trong và ngoài nước liên quan đến giảm nghèo đa chiều. Tác giả phân tích tiến trình phát triển từ các thước đo thu nhập truyền thống sang khung đo lường năng lực và nghèo đa chiều; hệ thống hóa các chỉ số đo lường qua các giai đoạn và xác lập các khoảng trống lý luận, thực nghiệm cần giải quyết tại địa bàn Quảng Ngãi.

Chương 2: Cơ sở lý thuyết và mô hình nghiên cứu

Chương 2 trình bày có hệ thống các lý thuyết nền tảng (Lý thuyết sinh kế bền vững, Lý thuyết 3 trụ cột, Lý thuyết hiện đại hóa, Tiếp cận khả năng của Sen) và nguyên lý đo lường Alkire - Foster. Trên cơ sở đó, chương này thiết kế mô hình nghiên cứu gồm hai nội dung trọng tâm:

1. Hiệu chỉnh thang đo nghèo đa chiều áp dụng riêng cho địa bàn tỉnh Quảng Ngãi (bổ sung/tinh chỉnh các chỉ số về giáo dục, y tế, nhà ở, điều kiện sống và tiếp cận thông tin).
2. Xây dựng mô hình các yếu tố ảnh hưởng đến tình trạng nghèo đa chiều của hộ gia đình với các nhóm biến: đặc điểm nhân khẩu học của chủ hộ và hộ gia đình, nguồn lực sản xuất, tiếp cận tín dụng chính thức, tiếp cận thông tin và khoảng cách địa lý.

Chương 3: Phương pháp nghiên cứu

Chương 3 trình bày chi tiết quy trình nghiên cứu, cách tiếp cận đa chiều, phương pháp chọn mẫu khảo sát hộ gia đình tại Quảng Ngãi ($N = 500$), quy trình lấy ý kiến chuyên gia và phương pháp xử lý dữ liệu. Chương nêu rõ quy trình kiểm định mô hình Binary Logistic, các tiêu chuẩn đánh giá mức độ phù hợp và kỹ thuật xây dựng kịch bản dự báo xác suất nghèo.

Chương 4: Đánh giá thực trạng giảm nghèo đa chiều ở tỉnh Quảng Ngãi giai đoạn 2016 – 2020

Chương này sử dụng nguồn dữ liệu thứ cấp giai đoạn 2016 – 2020 để phân tích bức tranh kinh tế - xã hội và nghèo đa chiều của tỉnh Quảng Ngãi:

• Tình hình chung: Tỷ lệ hộ nghèo đa chiều toàn tỉnh giảm từ 13,06% (năm 2016) xuống còn 6,41% (năm 2020), bình quân mỗi năm giảm 1,6%, không đạt chỉ tiêu kế hoạch giai đoạn (2,0% - 2,5%/năm).
• Phân hóa không gian: Khoảng cách giữa đồng bằng và miền núi rất lớn. Năm 2016, khu vực miền núi có 25.392 hộ nghèo (41,93%); một số huyện có tỷ lệ hộ nghèo rất cao như Tây Trà (75,08%) và Sơn Tây (55,07%).
• Phân tích các chiều thiếu hụt: Tỷ lệ thiếu hụt các dịch vụ xã hội cơ bản có sự chuyển biến nhưng không đồng đều giữa các chiều (giáo dục, y tế, nhà ở, điều kiện sống, tiếp cận thông tin).
• Hạn chế và nguyên nhân: Các chính sách còn chồng chéo, mức hỗ trợ trực tiếp thấp; hạ tầng y tế, giáo dục vùng sâu vùng xa còn bất cập về chất lượng; nguồn kinh phí còn dàn trải và việc huy động nguồn lực xã hội hóa còn hạn chế.

Chỉ tiêu / Năm	2016	2017	2018	2019	2020	Giai đoạn 2016 - 2020
Tỷ lệ hộ nghèo đa chiều toàn tỉnh (%)	13,06	11,19	9,51	7,98	6,41	Giảm 6,65 điểm %
Tốc độ giảm nghèo bình quân (%/năm)	-	-	-	-	-	1,60%/năm (Kế hoạch: 2,0 - 2,5%)
Tỷ lệ hộ nghèo khu vực miền núi (%)	41,93	-	-	-	Cao	Cao vượt trội so với đồng bằng
Huyện có tỷ lệ nghèo cao nhất (2016)	Tây Trà (75,08%), Sơn Tây (55,07%)	-	-	-	-	Tập trung vùng đồng bào DTTS

Chương 5: Kết quả nghiên cứu các yếu tố ảnh hưởng đến nghèo đa chiều ở tỉnh Quảng Ngãi

Từ bộ dữ liệu sơ cấp 500 hộ gia đình năm 2020, chương này thực hiện đo lường nghèo đa chiều và ước lượng mô hình hồi quy Binary Logistic:

• Thực trạng mẫu khảo sát: Mô tả các đặc điểm về học vấn, chuyên môn chủ hộ, lĩnh vực lao động, cơ cấu dân tộc, mức độ tiếp cận thông tin và tình trạng thiếu hụt các chỉ số cấu thành thang đo.
• Kết quả ước lượng Binary Logistic:
  • Mô hình đạt độ phù hợp thống kê cao thông qua các kiểm định Omnibus và Hosmer-Lemeshow.
  • Các yếu tố có tác động làm giảm xác suất nghèo đa chiều (có ý nghĩa thống kê): Trình độ chuyên môn của chủ hộ, trình độ học vấn cao nhất của thành viên trong hộ, khả năng tiếp cận vốn vay từ định chế chính thức, khả năng tiếp cận đất sản xuất, cơ hội việc làm phi nông nghiệp, và đặc biệt là biến Tiếp cận thông tin (mức độ tiếp cận và tính hữu ích của thông tin đối với hộ).
  • Các yếu tố làm tăng xác suất nghèo đa chiều: Tỷ lệ người phụ thuộc trong hộ, khoảng cách từ hộ đến các trung tâm dịch vụ/hạ tầng cơ bản, thành phần dân tộc thiểu số.
  • Phát hiện khác biệt: Các biến số về khu vực sinh sống (đồng bằng/miền núi sau khi đã kiểm soát các yếu tố hạ tầng/kinh tế), quy mô hộ, độ tuổi và giới tính của chủ hộ không có ý nghĩa thống kê đối với xác suất nghèo đa chiều trong mẫu khảo sát.
• Xây dựng kịch bản dự báo: Mô phỏng sự thay đổi xác suất nghèo đa chiều của hộ gia đình khi có sự cải thiện đồng thời các yếu tố tiếp cận thông tin, vốn vay chính thức và nâng cao trình độ đào tạo nghề.

Chương 6: Hàm ý chính sách và giải pháp giảm nghèo đa chiều ở tỉnh Quảng Ngãi

Trên cơ sở kết hợp kết quả định lượng và đánh giá thực trạng giai đoạn 2016 – 2020, chương này đề xuất hai nhóm nội dung chính:

• Hàm ý chính sách:
  • Giảm tỷ lệ người phụ thuộc trong hộ gia đình thông qua chính sách dân số và kế hoạch hóa gia đình.
  • Rút ngắn khoảng cách tiếp cận từ hộ nghèo đến các thiết chế hạ tầng và dịch vụ xã hội cơ bản.
  • Nâng cao trình độ chuyên môn của chủ hộ và các thành viên lao động trong gia đình.
  • Nâng cao năng lực và kỹ năng sinh kế cho đồng bào dân tộc thiểu số.
  • Tăng cường khả năng tiếp cận vốn vay chính thức và nâng cao hiệu quả sử dụng vốn vay ưu đãi.
  • Tạo cơ hội việc làm phi nông nghiệp và hỗ trợ bảo đảm đất sản xuất.
• Giải pháp nâng cao hiệu quả thực thi:
  • Ưu tiên nguồn lực cải thiện các chiều thiếu hụt nghiêm trọng tại từng địa bàn.
  • Phổ cập hóa và nâng cao chất lượng dịch vụ giáo dục, y tế cơ sở.
  • Tích hợp, thực hiện đồng bộ các Chương trình mục tiêu quốc gia giai đoạn 2021 – 2025 (Giảm nghèo bền vững, Xây dựng nông thôn mới, Phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi).
  • Đổi mới cơ chế thiết kế chính sách theo hướng giảm hỗ trợ trực tiếp, tăng hỗ trợ có điều kiện, có hoàn trả; nâng cao hiệu quả phân bổ và sử dụng ngân sách giảm nghèo.

---

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp về mặt lý luận và khoa học

1. Luận án đã hệ thống hóa cơ sở lý luận về tiếp cận nghèo đa chiều, làm rõ mối quan hệ giữa sinh kế bền vững và các chiều thiếu hụt phi thu nhập.
2. Hoàn thiện và hiệu chỉnh bộ chỉ số đo lường nghèo đa chiều cấp địa phương trên cơ sở tham vấn chuyên gia, phù hợp với điều kiện kinh tế - xã hội đặc thù của tỉnh Quảng Ngãi.
3. Đưa yếu tố "Tiếp cận thông tin" (bao gồm mức độ tiếp cận và tính hữu ích của thông tin) vào mô hình kinh tế lượng Binary Logistic và chứng minh bằng thực nghiệm rằng yếu tố này có tác động làm giảm đáng kể xác suất rơi vào nghèo đa chiều của hộ gia đình.
4. Chỉ ra điểm khác biệt thực nghiệm tại Quảng Ngãi: các yếu tố nhân khẩu truyền thống như giới tính, độ tuổi chủ hộ, quy mô hộ và vị trí phân vùng địa lý đơn thuần không có ý nghĩa thống kê khi đã kiểm soát các biến về nguồn lực, trình độ chuyên môn, tiếp cận tín dụng và thông tin.

Đóng góp về mặt thực tiễn

1. Cung cấp bức tranh dữ liệu toàn diện về nghèo đa chiều tỉnh Quảng Ngãi trong trọn vẹn giai đoạn thực hiện Chương trình mục tiêu quốc gia 2016 – 2020, chỉ ra nguyên nhân của việc không đạt mục tiêu tốc độ giảm nghèo (1,6%/năm so với kế hoạch 2,0% - 2,5%/năm).
2. Xây dựng bộ cơ sở dữ liệu sơ cấp 500 hộ gia đình năm 2020 phản ánh chi tiết thực trạng thiếu hụt, nhận thức và đánh giá của người dân đối với chính sách giảm nghèo.
3. Đề xuất hệ thống khuyến nghị và giải pháp có tính khả thi cho UBND tỉnh Quảng Ngãi, Sở LĐTBXH và các cơ quan quản lý trong việc thiết kế, phân bổ nguồn lực và triển khai chính sách giảm nghèo giai đoạn 2021 – 2025, đặc biệt là định hướng giảm nghèo vùng miền núi và đồng bào dân tộc thiểu số (với mục tiêu giảm 4,0% - 4,5%/năm).

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Hạn chế của luận án

• Dữ liệu sơ cấp được thu thập thông qua khảo sát cắt ngang tại một thời điểm (năm 2020) với quy mô 500 hộ gia đình trên địa bàn một tỉnh, do đó chưa theo dõi được sự dịch chuyển động thái nghèo (poverty dynamics) của cùng một nhóm hộ qua nhiều năm.
• Việc lựa chọn các chỉ số thành phần trong thang đo nghèo đa chiều chịu ràng buộc bởi nguồn lực nghiên cứu và tính sẵn có của dữ liệu tại địa phương, chưa thể bao quát toàn bộ các khía cạnh phúc lợi chủ quan hoặc các cú sốc biến đổi khí hậu bất thường.

Hướng nghiên cứu tiếp theo

• Thực hiện các nghiên cứu theo dõi dạng dữ liệu bảng (panel data) để đánh giá sự biến động thoát nghèo và nguy cơ tái nghèo đa chiều của hộ gia đình theo thời gian.
• Mở rộng phạm vi nghiên cứu so sánh liên tỉnh trong vùng Duyên hải Miền Trung hoặc đánh giá tác động sâu rộng của các yếu tố ngoại cảnh như dịch bệnh COVID-19 và biến đổi khí hậu đối với các chiều thiếu hụt sinh kế.

---

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo chuyên khảo có giá trị đối với các nhóm đối tượng:

• Nghiên cứu sinh, học viên cao học và giảng viên: Chuyên ngành Kinh tế học, Kinh tế phát triển, Chính sách công và Xã hội học. Phần tổng quan tài liệu (Chương 1), khung lý thuyết (Chương 2) và phương pháp mô hình hóa Binary Logistic (Chương 3, Chương 5) cung cấp quy trình nghiên cứu thực nghiệm rõ ràng.
• Cơ quan quản lý nhà nước và hoạch định chính sách: Sở LĐTBXH, Sở Kế hoạch và Đầu tư, Ban Dân tộc, UBND tỉnh Quảng Ngãi và các tỉnh vùng Duyên hải Miền Trung có thể tham khảo các kết quả phân tích thực trạng (Chương 4) và hệ thống giải pháp (Chương 6) để xây dựng kế hoạch thực hiện các Chương trình mục tiêu quốc gia giai đoạn 2021 – 2025.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án đã hiệu chỉnh thang đo nghèo đa chiều cho tỉnh Quảng Ngãi như thế nào so với chuẩn nghèo của Chính phủ giai đoạn 2016 - 2020?

Luận án kế thừa phương pháp Alkire - Foster và chuẩn nghèo của Chính phủ, sau đó tiến hành tham vấn ý kiến chuyên gia để điều chỉnh các chỉ số thành phần cho sát với thực tế địa phương. Thang đo hiệu chỉnh xem xét bổ sung các yếu tố phản ánh chất lượng sống và sinh kế thực tế mà chuẩn nghèo 2016 - 2020 bỏ qua hoặc chỉ đo lường hạn chế (như tình trạng dinh dưỡng, nhiên liệu đun nấu, tài sản phục vụ tiếp cận thông tin và tư liệu sản xuất).

2. Tốc độ giảm nghèo đa chiều tại Quảng Ngãi giai đoạn 2016 – 2020 đạt kết quả ra sao so với mục tiêu đề ra?

Trong giai đoạn 2016 – 2020, tỷ lệ hộ nghèo đa chiều toàn tỉnh Quảng Ngãi giảm từ 13,06% xuống còn 6,41%, đạt tốc độ giảm bình quân 1,6%/năm. Kết quả này chưa đạt mục tiêu kế hoạch mà tỉnh đã xác định là giảm từ 2,0% - 2,5%/năm.

3. Yếu tố mới nào được đưa vào mô hình hồi quy Binary Logistic và kết quả tác động ra sao?

Luận án đã đưa biến "Tiếp cận thông tin" (bao gồm mức độ tiếp cận và tính hữu ích của thông tin) vào mô hình Binary Logistic. Kết quả ước lượng khẳng định biến này có ý nghĩa thống kê cao và tác động cùng chiều làm giảm xác suất rơi vào nghèo đa chiều của hộ gia đình.

4. Những biến số nào trong nghiên cứu không có tương quan có ý nghĩa thống kê với nghèo đa chiều tại Quảng Ngãi?

Khác với một số nghiên cứu trước đây, mô hình thực nghiệm của luận án cho thấy các biến: khu vực sinh sống (đồng bằng/miền núi), quy mô hộ, độ tuổi và giới tính của chủ hộ không có ý nghĩa thống kê đối với tình trạng nghèo đa chiều của hộ gia đình khi đã kiểm soát các biến về nguồn lực sản xuất, học vấn, việc làm và tiếp cận thông tin.

5. Luận án đề xuất trọng tâm giải pháp giảm nghèo cho khu vực nào trong giai đoạn 2021 – 2025?

Luận án nhấn mạnh ưu tiên nguồn lực cho khu vực miền núi và đồng bào dân tộc thiểu số nhằm hướng tới mục tiêu giảm nghèo 4,0% - 4,5%/năm ở miền núi (so với 0,4% - 0,8%/năm ở vùng đồng bằng), thông qua hoàn thiện hạ tầng dịch vụ xã hội cơ bản, giải quyết đất sản xuất, đào tạo nghề và nâng cao hiệu quả tín dụng chính thức.

---

Kết luận

Luận án "Nghiên cứu giảm nghèo đa chiều ở tỉnh Quảng Ngãi" của tác giả Huỳnh Đinh Phát là công trình nghiên cứu kinh tế học ứng dụng hoàn chỉnh về đo lường và nhận diện các yếu tố tác động đến nghèo đa chiều ở cấp độ địa phương. Bằng việc kết hợp phương pháp luận Alkire - Foster, phân tích thực trạng giai đoạn 2016 - 2020 và mô hình hồi quy Binary Logistic trên dữ liệu khảo sát 500 hộ gia đình năm 2020, luận án đã làm rõ vai trò quyết định của trình độ chuyên môn, tiếp cận vốn chính thức và tiếp cận thông tin đối với việc giảm nghèo. Hệ thống giải pháp đề xuất cung cấp luận cứ khoa học trực tiếp cho công tác hoạch định và thực thi chính sách giảm nghèo bền vững của tỉnh Quảng Ngãi trong giai đoạn 2021 – 2025.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 trình bày tổng quan các công trình nghiên cứu về giảm nghèo đa chiều theo hai nhóm tiếp cận phổ biến: (i) nhận diện và đánh giá mức độ thiếu hụt các chiều khác nhau, từ đó đề xuất giải pháp giảm nghèo theo hướng tập trung nguồn lực cải thiện các chiều thiếu hụt nghiêm trọng, (ii) nghiên cứu đánh giá các yếu tố ảnh hưởng đến nghèo đa chiều, từ đó khuyến nghị chính sách tác động vào các yếu tố được cho là có ảnh hưởng đến tình trạng nghèo đa chiều. Trên cơ sở tổng quan các công trình nghiên cứu có liên quan, đề tài xác định xác định những vấn đề nghiên cứu thống nhất và những khoảng trống liên quan đến nghiên cứu. CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU Ở NƯỚC NGOÀI Kể từ khi quan niệm nghèo đói là hiện tượng đa chiều được khởi xướng từ các tác phẩm Sen, cùng với dữ liệu của các quốc gia ngày càng đầy đủ thông tin về thỏa dụng nhu cầu cơ bản trong xã hội, vấn đề nghiên cứu liên quan đến nghèo đa chiều đã trở nên phổ biến và thu hút nhiều nhà nghiên cứu quan tâm. Nghiên cứu giảm nghèo đa chiều từ đầu thế kỷ 21 đến nay có hai cách tiếp cận chính: (1) Nhận diện và đánh giá mức độ thiếu hụt các chiều khác nhau, từ đó đề xuất giải pháp giảm nghèo theo hướng tập trung nguồn lực cải thiện các chiều thiếu hụt nghiêm trọng.

Các khía cạnh cấu thành chỉ số nghèo đa chiều có mối quan hệ chặt chẽ với nhau cho thấy để giải quyết vấn đề nghèo đói cần có một hệ thống chính sách hoàn chỉnh và đồng bộ. Le và cộng sự (2014a) cho rằng giải quyết vấn đề nghèo đói sẽ triệt để hơn nếu tất cả các khía cạnh của đói nghèo như giáo dục, y tế và điều kiện sống được tính đến trong việc đo lường và thiết kế các chính sách hỗ trợ xã hội. Chen, Leu, và Wang (2019) cho rằng các chính sách giảm nghèo nên được xây dựng tùy thuộc vào đặc điểm thiếu hụt của thành phần trong chỉ số nghèo đa chiều. Với cách tiếp cận này, một số các nhà nghiên cứu điển hình có thể kể đến như Wagle (2005, 2008), S.

Alkire và Seth (2008), Batana (2008), Vijaya, Lahoti, và Swaminathan (2014), Zahra và Zafar (2015), Wang và Wang (2016), Mohanty và cộng sự (2018), Lu, Routray, và Ahmad (2019). -12- Wagle (2005, 2008) sử dụng đồng thời các chỉ tiêu vật chất (phúc lợi kinh tế), năng lực và sự hòa nhập xã hội (sức khỏe, giáo dục, chất lượng cuộc sống) để xây dựng giả thiết nghèo đói đa chiều. Theo nghiên cứu “Đo lường nghèo đa chiều với khả năng kinh tế, năng lực và hòa nhập xã hội: Một trường hợp từ Kathmandu, Nepal” của Wagle (2005), chính sách quan trọng để cải thiện phúc lợi kinh tế là cần phải tăng thu nhập hộ gia đình, đưa các hộ gia đình vào thị trường lao động và các hoạt động kinh tế khác thúc đẩy các chính sách tập trung vào việc chuẩn bị nguồn nhân lực có kỹ năng, tạo cơ hội việc làm và cung cấp sự tiếp cận tài chính của các cơ quan; đồng thời coi vai trò của giáo dục là trọng tâm nhất trong xã hội, bởi lẽ thiếu giáo dục rõ ràng liên quan đến khả năng duy trì sức khỏe của một người cùng với những thực tiễn làm suy yếu tiềm năng kinh tế, ví dụ như người có học vấn hay người thông tin ít có khả năng nghèo hơn không chỉ vì họ được chuẩn bị tốt hơn cho việc làm mà còn bởi vì họ có những quyết định sáng suốt hơn trong việc mua hoặc quản lý tài nguyên cũng như đưa ra các quyết định về cuộc sống khác. Bằng việc thực hiện phân tích các đặc điểm nhân khẩu của các nhóm người nghèo khác như các cách tiếp cận truyền thống khác, Wagle (2008) trong nghiên cứu “Nghèo đa chiều: Một cách tiếp cận đo lường thay thế cho Hoa Kỳ?” đã chỉ ra người nghèo tập trung không cân đối vào các nhóm nhân khẩu học nhất định: người da đen, người gốc Tây Ban Nha, người Mỹ da đỏ, phụ nữ góa bụa, người độc thân.

có khả năng sẽ rơi vào nghèo cao hơn. Kết quả đo lường chính xác hơn và toàn diện hơn từ cách tiếp cận nghèo đa chiều sẽ giúp các nhà hoạch định chính sách tập trung nguồn lực vào các nhóm cụ thể, tuy nhiên cũng cần thiết cải tiến về khái niệm và phương pháp luận của đánh giá nghèo theo cách tiếp cận đa chiều cho các nghiên cứu ứng dụng có liên quan và rộng hơn (Wagle, 2008). Trong nghiên cứu “Đo lường nghèo đa chiều ở Ấn Độ: một đề xuất mới” S. Alkire và Seth (2008) sử dụng một chỉ số đo lường thiếu hụt cho hộ gia đình riêng lẻ dựa trên dữ liệu Khảo sát Gia đình và Sức Khỏe Quốc gia (NFHS-3) của Ấn Độ từ năm 2002 (gọi là chỉ số thiếu hụt đa chiều - BPL), kết luận một cách rõ ràng rằng đói nghèo có nhiều khía cạnh.

Cụ thể, nghiên cứu đã đưa ra cách xác định hộ gia đình có rơi vào nghèo đói hay không thông qua mười ba thông số kinh tế xã hội bao gồm: quy mô đất đai, loại nhà, an ninh lương -13- thực, quần áo, vệ sinh, học vấn, phương tiện sinh kế và nợ nần. Alkire và Seth khẳng định rằng việc xác định người nghèo bằng cách sử dụng Chỉ số BPL của họ vừa hiệu quả vừa cung cấp cái nhìn sâu hơn về các khía cạnh của đói nghèo ở các bang khác nhau, từ đó có chính sách giảm nghèo hiệu quả hơn. Theo những nghiên cứu vừa được giới thiệu ở trên, việc xác định hộ nghèo đa chiều dựa trên hệ thống chỉ tiêu phản ánh các khía cạnh khác nhau của đời sống. Tùy thuộc vào cách tiếp cận và quan điểm khác nhau mà các chỉ số sử dụng là khác nhau, ít có sự tương đồng và không có sự đồng thuận về biện pháp tốt nhất về đo lường và đánh giá nghèo đa chiều.

Bắt đầu từ năm 2007, sau khi S. Alkire và Foster (2007) công bố phương pháp đo lường đánh giá nghèo đa chiều bằng chỉ số MPI, các nghiên cứu bắt đầu có sự thống nhất cơ bản về thang đo và các chỉ số cấu thành thang đo nghèo đa chiều. Vận dụng phương pháp S. Alkire và Foster (2007), Batana (2008) ước tính đói nghèo đa chiều ở 14 nước châu Phi cận Sahara bởi thước đo nghèo được chọn từ một tập hợp các ngưỡng đủ hợp lý để sự thiếu hụt ở các chiều phản ánh được khía cạnh phúc lợi và đói nghèo, và MDGs là phù hợp để đưa ra kết quả nhận dạng nghèo.

Trên cơ sở đó, các chiều nghèo được xác định bao gồm tài sản (điện, phương tiện truyền thông, tủ lạnh, xe, sàn nhà, điện thoại, nước sạch, nhà vệ sinh), sự trao quyền, giáo dục và chỉ số sức khỏe con người. Bốn chiều được gán trọng số bằng nhau và bằng 1, và một trong số chúng (tài sản) cũng được chia đều thành tám kích thước lồng nhau. Nghiên cứu cũng đề xuất hướng nghiên cứu trong tương lai có thể bao gồm việc khám phá những ảnh hưởng của sự thay đổi về trọng số đối với kết quả đánh giá nghèo. Nhìn chung, phương pháp được đề xuất có vẻ phù hợp để đo lường đói nghèo ở các nước đang phát triển như ở các nước Châu Phi cận Sahara (Batana, 2008).

Cũng theo cách tiếp cận này, Santos và Ura (2008) sử dụng dữ liệu Điều tra mức sống của Bhutan năm 2007 để ước lượng nghèo đa chiều ở Bhutan qua các chỉ số: thu nhập, giáo dục, phòng ở, tiếp cận điện và nước uống; riêng khu vực nông thôn có đề cập thêm chỉ số về tiếp cận đường đi và tiếp cận nguồn đất sở hữu. Kết quả nghiên cứu cho thấy tình trạng nghèo đa chiều chủ yếu là một hiện tượng nông thôn, trong đó chủ yếu phản ánh sự thiếu thốn về giáo dục, điện, phòng -14- ở, thu nhập và tiếp cận với đường sá; quyền sở hữu đất và nước có đóng góp tương đối nhỏ hơn trong nghèo đa chiều. Tình trạng nghèo đa chiều cũng có tính phân bố theo vùng địa phương, cụ thể là các huyện Samtse, Mongar, Chukha, Trashigang và Samdrup Jongkhar được xác định là đóng góp cao nhất cho tình trạng nghèo đa chiều nói chung. Santos và Ura (2008) cũng kết luận rằng phương pháp luận này được gợi ý như một công thức tiềm tàng cho đo lường nghèo đói quốc gia và phân bổ ngân sách giữa các huyện và các ngành trong công cuộc giảm nghèo.

Phân tích nghèo đa chiều ở cấp độ cá nhân, Zahra và Zafar (2015) nghiên cứu “Bất bình đẳng và nghèo đa chiều: Trường hợp nghiên cứu cộng đồng Kitô giáo Lahore, Pakistan” đã thu thập thông qua cuộc khảo sát tự điều tra với một mẫu 1.800 cá nhân thuộc cộng đồng Kitô hữu của thành phố Lahore. Nghiên cứu này đã xác định bảy khía cạnh của nghèo đói bao gồm mức sống, môi trường, tài sản, giáo dục, y tế, sinh kế và trên hết là sự loại trừ xã hội. Phân tích thực nghiệm đã được thực hiện với sự trợ giúp của kỹ thuật lập bản đồ đói nghèo của Alkire và Foster (2011) và các kỹ thuật mô hình toán kinh tế Logit và Probit, qua đó tính toán mức độ nghèo đói, độ sâu và mức độ nghiêm trọng (M0, M1 và M2) đồng thời đo lường tác động của các yếu tố quyết định về kinh tế xã hội và nhân khẩu học đối với các biểu đồ nghèo đói của cộng đồng Kitô hữu. Kết quả nghiên cứu cho thấy các tầng lớp này bị mắc vào chu kỳ đói nghèo, và cơ sở hạ tầng kinh tế xã hội nghèo nàn không cho phép họ thoát khỏi đói nghèo.

Sử dụng phương pháp Alkire và Foster, Wang và Wang (2016) đã đo lường, đánh giá nghèo đa chiều bằng chỉ số MPI với các đặc tính của Trung Quốc kết hợp cách tiếp cận phân tích theo chiều dọc, phân tích không gian GIS trong các điều kiện địa lý và kinh tế xã hội khác nhau. Trên cơ sở kết hợp phân tích định lượng GIS với kỹ thuật xử lý hình ảnh kỹ thuật số RS, nghiên cứu đã đề xuất mô hình đánh giá mức nghèo đói của mỗi địa phương và phân tích các yếu tố đóng góp vào sự nghèo đói.