Luận án tiến sĩ: Nghiên cứu phẫu thuật gãy cột sống cổ kiểu giọt lệ tại Học viện Quân y

Gãy cột sống cổ kiểu giọt lệ là một dạng chấn thương nghiêm trọng, thường xảy ra do tai nạn giao thông hoặc ngã từ độ cao. 166 trang · Học viện Quân y · 2023.

• Tác giả: Ngô Quang Hùng
• Người hướng dẫn: TS. Hà Kim Trung
• Trường học: Học viện Quân y
• Chuyên ngành: Ngoại khoa
• Đề tài: Nghiên cứu đặc điểm lâm sàng, chẩn đoán hình ảnh và kết quả phẫu thuật gãy cột sống cổ kiểu giọt lệ
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ y học
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• LỜI CAM ĐOAN
• MỤC LỤC
• DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT
• DANH MỤC BẢNG
• DANH MỤC HÌNH VẼ
• DANH MỤC BIỂU ĐỒ
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN
• 1.1. Sơ lược về quá trình nghiên cứu
• 1.2. Giải phẫu ứng dụng và chức năng của cột sống cổ
• 1.3. Đặc điểm chung các đốt sống
• 1.4. Khớp, các dây chằng và đĩa đệm
• 1.5. Giải phẫu vùng cổ trước và ứng dụng
• 1.6. Giải phẫu vùng cổ sau và ứng dụng
• 1.7. Cơ sinh học của đoạn cột sống cổ
• 1.8. Khái niệm về cơ sinh học và giải phẫu cột sống cơ bản
• 1.9. Cơ sinh học và sự vững của cột sống cổ thấp
• 1.10. Cơ chế vỡ đốt sống kiểu giọt lệ
• 1.11. Cơ chế chấn thương do cột sống quá gập
• 1.12. Cơ chế chấn thương do cột sống quá ưỡn
• 1.13. Phân loại chấn thương cột sống cổ kiểu giọt lệ, cơ chế quá gập
• 1.14. Đặc điểm lâm sàng
• 1.15. Các hội chứng của tổn thương tủy không hoàn toàn
• 1.16. Phân loại tổn thương tủy trên lâm sàng
• 1.17. Thăm khám cận lâm sàng
• 1.18. XQ quy ước
• 1.19. Chụp cắt lớp vi tính
• 1.20. Chụp cộng hưởng từ
• 2. CHƯƠNG 2: ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU
• 2.2. Tiêu chuẩn lựa chọn
• 2.3. Tiêu chuẩn loại trừ
• 2.4. PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.5. Thiết kế nghiên cứu
• 2.6. Quy trình nghiên cứu
• 2.7. Nội dung nghiên cứu
• 2.8. Kỹ thuật thu thập số liệu
• 2.9. Phân tích và xử lý dữ liệu
• 2.10. ĐẠO ĐỨC TRONG NGHIÊN CỨU
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ
• 3.1. Đặc điểm lâm sàng và chẩn đoán hình ảnh của nhóm nghiên cứu
• 3.2. Phân bố theo độ tuổi
• 3.3. Phân bố theo nghề nghiệp
• 3.4. Nguyên nhân chấn thương
• 3.5. Sơ cứu ban đầu và thời gian từ khi tai nhận đến lúc nhập viện
• 3.6. Triệu chứng cơ năng
• 3.7. Rối loạn cảm giác
• 3.8. Đánh giá lâm sàng theo thang điểm ASIA
• 3.9. Phân loại hội chứng tủy cổ dựa vào mJOA
• 3.10. Thương tổn phối hợp
• 3.11. Đặc điểm trên XQ và cắt lớp vi tính
• 3.12. Đặc điểm tổn thương trên cộng hưởng từ của nhóm nghiên cứu
• 3.13. KẾT QUẢ ĐIỀU TRỊ PHẪU THUẬT
• 3.14. Kết quả trong phẫu thuật
• 3.15. Kết quả gần
• 3.16. Kết quả tại thời điểm khám lại sau 6 tháng, các yếu tố liên quan
• 3.17. Kết quả sau 18 tháng và các yếu tố liên quan
• 3.18. Liền xương và các yếu tố ảnh hưởng
• 3.19. Thay đổi mức độ đau theo thang điểm VAS
• 3.20. Đặc điểm, kết quả điều trị nhóm vỡ C2 Teardrop
• 3.21. Kết quả nhóm bệnh nhân tử vong sau phẫu thuật
• 4. CHƯƠNG 4: BÀN LUẬN
• 4.1. ĐẶC ĐIỂM LÂM SÀNG VÀ CHẨN ĐOÁN HÌNH ẢNH CỦA NHÓM NGHIÊN CỨU
• 4.2. Đặc điểm về tuổi - giới - nghề nghiệp - hoàn cảnh chấn thương
• 4.3. Đặc điểm lâm sàng và chẩn đoán hình ảnh
• 4.4. KẾT QUẢ ĐIỀU TRỊ
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH CÔNG BỐ KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU CỦA ĐỀ TÀI LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng quan về gãy cột sống cổ kiểu giọt lệ Đặc điểm và thách thức

Gãy cột sống cổ kiểu giọt lệ là một dạng chấn thương nghiêm trọng, thường xảy ra do tai nạn giao thông hoặc ngã từ độ cao. Tổn thương này được đặc trưng bởi sự gãy ở mặt trước dưới của thân đốt sống cổ, dẫn đến nguy cơ tổn thương tủy sống cao. Theo nghiên cứu, tỷ lệ gặp gãy cột sống cổ kiểu giọt lệ chiếm khoảng 23% trong tổng số các chấn thương cột sống cổ. Đặc điểm lâm sàng của tổn thương này thường không rõ ràng, dễ bị bỏ qua nếu không có chẩn đoán hình ảnh chính xác.

1.1. Đặc điểm lâm sàng của gãy cột sống cổ kiểu giọt lệ

Gãy cột sống cổ kiểu giọt lệ thường có triệu chứng như đau cổ, hạn chế vận động và có thể kèm theo rối loạn cảm giác. Các triệu chứng này có thể khác nhau tùy thuộc vào mức độ tổn thương thần kinh. Việc nhận diện sớm các triệu chứng này là rất quan trọng để có phương pháp điều trị kịp thời.

1.2. Tầm quan trọng của chẩn đoán hình ảnh trong gãy cột sống cổ

Chẩn đoán hình ảnh như X-quang, cắt lớp vi tính (CT) và cộng hưởng từ (MRI) đóng vai trò quan trọng trong việc xác định mức độ tổn thương. Những hình ảnh này giúp bác sĩ đánh giá chính xác tình trạng của cột sống và đưa ra phương pháp điều trị phù hợp.

II. Phân loại và cơ chế chấn thương gãy cột sống cổ kiểu giọt lệ

Gãy cột sống cổ kiểu giọt lệ được phân loại dựa trên cơ chế chấn thương, bao gồm cơ chế quá gập và quá ưỡn. Mỗi loại chấn thương có đặc điểm và mức độ tổn thương khác nhau. Phân loại này giúp bác sĩ đưa ra phương pháp điều trị hiệu quả hơn. Cơ chế chấn thương thường liên quan đến tai nạn từ trên cao hoặc va chạm mạnh, dẫn đến tổn thương nghiêm trọng đến cấu trúc dây chằng và thần kinh.

2.1. Phân loại gãy cột sống cổ theo cơ chế chấn thương

Phân loại gãy cột sống cổ kiểu giọt lệ bao gồm bốn loại chính, từ không di lệch đến di lệch nặng. Mỗi loại có mức độ tổn thương thần kinh khác nhau, từ không tổn thương đến tổn thương hoàn toàn. Việc phân loại này giúp xác định phương pháp điều trị phù hợp.

2.2. Cơ chế chấn thương và ảnh hưởng đến tổn thương thần kinh

Cơ chế chấn thương chủ yếu là do lực nén và lực kéo, dẫn đến tổn thương dây chằng và tủy sống. Tổn thương thần kinh có thể xảy ra ngay cả khi tổn thương xương không nghiêm trọng, do đó cần có sự đánh giá kỹ lưỡng từ bác sĩ.

III. Phương pháp phẫu thuật điều trị gãy cột sống cổ kiểu giọt lệ

Phẫu thuật là phương pháp điều trị chính cho gãy cột sống cổ kiểu giọt lệ, đặc biệt trong các trường hợp tổn thương nặng và mất vững cột sống. Các phương pháp phẫu thuật bao gồm cắt thân đốt sống và ghép xương, giúp ổn định cột sống và giảm nguy cơ tổn thương thần kinh. Việc lựa chọn phương pháp phẫu thuật phụ thuộc vào mức độ tổn thương và tình trạng sức khỏe của bệnh nhân.

3.1. Các phương pháp phẫu thuật phổ biến

Các phương pháp phẫu thuật phổ biến bao gồm phẫu thuật lối trước và lối sau. Phẫu thuật lối trước thường được ưu tiên cho các trường hợp gãy nặng, trong khi phẫu thuật lối sau được áp dụng cho các trường hợp có hẹp ống sống nhiều tầng.

3.2. Kết quả phẫu thuật và theo dõi sau mổ

Kết quả phẫu thuật thường được đánh giá qua mức độ hồi phục chức năng và giảm đau. Theo dõi sau mổ là rất quan trọng để phát hiện sớm các biến chứng và điều chỉnh phương pháp điều trị nếu cần.

IV. Kết quả nghiên cứu về gãy cột sống cổ kiểu giọt lệ

Nghiên cứu về gãy cột sống cổ kiểu giọt lệ cho thấy tỷ lệ hồi phục chức năng sau phẫu thuật khá cao, nhưng vẫn có một số trường hợp gặp biến chứng. Các yếu tố như độ tuổi, mức độ tổn thương và phương pháp phẫu thuật đều ảnh hưởng đến kết quả điều trị. Việc phân tích kết quả nghiên cứu giúp cải thiện quy trình điều trị và nâng cao chất lượng chăm sóc bệnh nhân.

4.1. Tỷ lệ hồi phục chức năng sau phẫu thuật

Tỷ lệ hồi phục chức năng sau phẫu thuật gãy cột sống cổ kiểu giọt lệ đạt khoảng 70-80%. Tuy nhiên, một số bệnh nhân vẫn gặp khó khăn trong việc phục hồi hoàn toàn, đặc biệt là những người có tổn thương thần kinh nặng.

4.2. Các yếu tố ảnh hưởng đến kết quả điều trị

Các yếu tố như độ tuổi, tình trạng sức khỏe trước phẫu thuật và mức độ tổn thương đều có ảnh hưởng lớn đến kết quả điều trị. Việc đánh giá kỹ lưỡng các yếu tố này giúp bác sĩ đưa ra phương pháp điều trị tối ưu hơn.

V. Kết luận và triển vọng nghiên cứu gãy cột sống cổ kiểu giọt lệ

Gãy cột sống cổ kiểu giọt lệ là một chấn thương phức tạp, đòi hỏi sự can thiệp kịp thời và chính xác. Nghiên cứu hiện tại đã cung cấp cái nhìn sâu sắc về đặc điểm lâm sàng, chẩn đoán hình ảnh và kết quả phẫu thuật. Tương lai của nghiên cứu này sẽ tập trung vào việc cải thiện quy trình điều trị và phát triển các phương pháp chẩn đoán mới.

5.1. Tầm quan trọng của nghiên cứu trong điều trị

Nghiên cứu về gãy cột sống cổ kiểu giọt lệ giúp nâng cao nhận thức về chấn thương này và cải thiện quy trình điều trị. Việc hiểu rõ đặc điểm lâm sàng và chẩn đoán hình ảnh là rất cần thiết để giảm thiểu biến chứng.

5.2. Triển vọng trong nghiên cứu và điều trị gãy cột sống cổ

Triển vọng trong nghiên cứu gãy cột sống cổ kiểu giọt lệ sẽ tập trung vào việc phát triển các phương pháp điều trị mới và cải thiện kỹ thuật phẫu thuật. Điều này sẽ giúp nâng cao chất lượng cuộc sống cho bệnh nhân và giảm thiểu tỷ lệ biến chứng.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ y học với đề tài "Nghiên cứu đặc điểm lâm sàng, chẩn đoán hình ảnh và kết quả phẫu thuật gãy cột sống cổ kiểu giọt lệ" do nghiên cứu sinh Ngô Quang Hùng thực hiện tại Học viện Quân y (thuộc Bộ Quốc phòng và Bộ Giáo dục và Đào tạo), chuyên ngành Ngoại khoa (mã số: 9720104), dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. TS. Vũ Văn Hòe và PGS. TS. Hà Kim Trung, hoàn thành năm 2023.

Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu

Chấn thương vỡ đốt sống cổ kiểu giọt lệ (Cervical Teardrop Fracture - CTF) được Schneider và Kahn mô tả lần đầu tiên vào năm 1956. Bản chất của tổn thương này là sự không tương xứng giữa thương tổn xương trên hình ảnh (thường chỉ biểu hiện bằng mảnh vỡ nhỏ ở bờ trước dưới thân đốt sống) và thương tổn cấu trúc dây chằng, đĩa đệm cùng cấu trúc thần kinh rất nghiêm trọng. Do đó, tổn thương dễ bị đánh giá thấp hoặc bỏ sót nếu chỉ dựa vào chẩn đoán hình ảnh thông thường mà không có chụp cắt lớp vi tính (CLVT) và chụp cộng hưởng từ (CHT). Tổn thương tủy sống hoàn toàn có thể gặp từ 38% đến 91% các trường hợp; trong nhóm tổn thương tủy không hoàn toàn, hội chứng tủy trung tâm chiếm tới 80%.

Tại Việt Nam, các nghiên cứu trước đây về gãy cột sống cổ kiểu giọt lệ còn tản mạn, quy mô mẫu hạn chế, chưa mô tả đầy đủ mối liên quan giữa lâm sàng với các phương tiện chẩn đoán hình ảnh hiện đại, đồng thời chưa có sự thống nhất rõ ràng về chỉ định phẫu thuật, lựa chọn đường mổ (lối trước, lối sau hoặc kết hợp) cũng như đánh giá kết quả theo dõi trung và dài hạn.

Mục tiêu nghiên cứu

Luận án xác định 2 mục tiêu cụ thể:

1. Mô tả một số đặc điểm lâm sàng, hình ảnh X-quang quy ước, cắt lớp vi tính và cộng hưởng từ gãy cột sống cổ kiểu giọt lệ do chấn thương được điều trị bằng phẫu thuật.
2. Đánh giá kết quả phẫu thuật điều trị gãy cột sống cổ kiểu giọt lệ.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

• Đối tượng nghiên cứu: Bệnh nhân được chẩn đoán gãy cột sống cổ kiểu giọt lệ do chấn thương và được chỉ định điều trị phẫu thuật.
• Phạm vi không gian: Đề tài được triển khai tại Khoa Phẫu thuật Thần kinh - Bệnh viện Đa khoa Xanh Pôn và Khoa Phẫu thuật Cột sống - Bệnh viện Hữu nghị Việt Đức.
• Phạm vi thời gian: Đánh giá bệnh nhân từ giai đoạn tiếp nhận cấp cứu, trong mổ, giai đoạn hậu phẫu gần (khi ra viện), và theo dõi tái khám định kỳ sau phẫu thuật tại các mốc thời gian 6 tháng và 18 tháng.

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Các hướng nghiên cứu trong và ngoài nước

• Schneider và Kahn (1956): Tác giả đầu tiên mô tả tổn thương vỡ mặt trước dưới thân đốt sống cổ có hình giọt lệ ("teardrop"), chỉ ra rằng mảnh vỡ xương tách rời là dấu hiệu gián tiếp của tổn thương dây chằng nặng và có liên quan chặt chẽ đến tình trạng liệt thần kinh nghiêm trọng.
• Argenson (1988): Ghi nhận tỷ lệ gãy kiểu giọt lệ chiếm khoảng 23% trong tổng số chấn thương cột sống cổ; cơ chế kết hợp giữa lực nén ép thân đốt và lực gập làm rách đĩa đệm cùng hệ thống dây chằng.
• Korres (1994, 2007): Báo cáo kết quả điều trị 38 trường hợp gãy giọt lệ trong 20 năm (chiếm 8,3% chấn thương cột sống cổ). Tác giả đề xuất bảng phân loại 4 nhóm dựa trên kích thước mảnh vỡ và độ di lệch của thành phần phía sau vào ống sống, khẳng định giá trị tiên lượng và định hướng điều trị qua theo dõi trên 20 năm.
• Fisher (2002): So sánh 45 trường hợp gãy cột sống cổ kiểu giọt lệ mất vững giữa điều trị bảo tồn bằng khung Halo (24 bệnh nhân) và phẫu thuật cắt thân đốt, hàn xương lối trước bằng nẹp vít (21 bệnh nhân); kết luận phẫu thuật lối trước có ưu thế vượt trội trong việc nắn chỉnh trục và duy trì độ vững.
• Hyeon Jun Kim (2009): Nghiên cứu 25 ca gãy giọt lệ (21 ca do quá gập, 4 ca do quá ưỡn); ghi nhận cơ chế quá gập có tỷ lệ tổn thương thần kinh lên tới 47,6%, trong khi cơ chế quá ưỡn không ghi nhận tổn thương thần kinh.
• Yong Hu (2016): Nghiên cứu gãy giọt lệ đốt C2 theo cơ chế quá ưỡn, chỉ ra đa số điều trị bảo tồn hiệu quả, phẫu thuật chỉ đặt ra khi có mảnh rời lớn, di lệch, gập góc, rách đĩa đệm hoặc mất vững cột sống.
• Các nghiên cứu tại Việt Nam: Hà Kim Trung (2002, 2005) thông báo phẫu thuật đường trước bên và ghi nhận gãy giọt lệ chiếm 8,1% chấn thương cột sống cổ có tổn thương thần kinh; Đặng Việt Sơn (2009) ghi nhận tỷ lệ 9,1%; Phạm Thanh Hào (2012) báo cáo 39 trường hợp phẫu thuật gãy giọt lệ với tỷ lệ tử vong 15,38%.

Khoảng trống nghiên cứu luận án giải quyết

Luận án tập trung giải quyết việc chuẩn hóa chẩn đoán bằng cách kết hợp có hệ thống ba phương tiện chẩn đoán hình ảnh (X-quang, CLVT, CHT), đối chiếu phân loại hình thái tổn thương giải phẫu theo Korres với phân loại thần kinh ASIA và chỉ số mJOA, đồng thời đánh giá toàn diện các kỹ thuật can thiệp phẫu thuật (lối trước ACCF, ACDF; lối sau nẹp vít khối bên; kết hợp hai lối) và theo dõi kết quả phục hồi thần kinh, liền xương, biến dạng cột sống tại thời điểm 6 tháng và 18 tháng sau mổ.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý thuyết và các khái niệm ứng dụng

1. Giải phẫu ứng dụng cột sống cổ:
   • Cột sống cổ chia làm 2 vùng: cổ cao (C0, C1, C2) và cổ thấp (C3 đến C7).
   • Đường kính trước sau tối thiểu của ống sống cổ bình thường là 14 mm, đường kính trước sau trung bình của tủy là 8 mm.
   • Hệ thống dây chằng và đĩa đệm: Dây chằng dọc trước (ALL), dây chằng dọc sau (PLL - gồm lớp nông và lớp sâu), dây chằng vàng (LF), phức hợp dây chằng phía sau (PLC - dây chằng trên gai, liên gai, bao khớp).
   • Mỏm móc và khớp Luschka (khoảng cách trung bình trước cắt đĩa đệm là 1 mm ở C2-C3, C6-C7 và 1,5 mm ở C4-C5; sau kéo giãn đạt 4,5 mm ở C4-C5).
   • Động mạch đốt sống đi vào lỗ mỏm ngang từ C6 (chiếm 92% trường hợp), nằm sát bờ ngoài mỏm móc (khoảng cách đỉnh mỏm móc tới động mạch là 0,8 mm ở C2-C3 và 1,6 mm ở C4-C5).
2. Cơ sinh học và định nghĩa mất vững cột sống:
   • Theo White và Panjabi (1980), mất vững lâm sàng là sự mất khả năng duy trì liên kết giữa các đốt sống dưới tải trọng sinh lý.
   • Trục quay tức thời (Instantaneous Axis of Rotation - IAR): chuyển động uốn tạo mô men uốn và chuyển động xoay quanh IAR.
   • Mất vững thực nghiệm ở cột sống cổ thấp xuất hiện khi di lệch > 3,3 mm, xoay > 3,8 độ, khoảng cách gai sau > 27 mm hoặc gập góc > 30 độ; cắt bỏ > 50% phức hợp diện khớp hoặc đứt bao khớp hai bên làm mất vững hoàn toàn.
3. Cơ chế chấn thương vỡ đốt sống kiểu giọt lệ:
   • Cơ chế quá gập (Hyperflexion): Phổ biến nhất ở đoạn C3-C7, kết hợp lực nén dọc trục và lực kéo giãn phía sau; gây vỡ bờ trước dưới thân đốt, đẩy thân đốt lùi sau vào ống tủy, đứt đĩa đệm, PLL và rách/đứt PLC.
   • Cơ chế quá ưỡn (Hyperextension): Thường gặp ở đốt C2, do lực nhổ bật của ALL tách mảnh xương nhỏ góc trước dưới; PLC và cấu trúc sau thường còn nguyên vẹn, phần lớn là tổn thương vững.

Tiêu chí phân biệt trên CLVT	Cơ chế quá gập (Hyperflexion)	Cơ chế quá ưỡn (Hyperextension)
Kích thước mảnh vỡ	Mảnh vỡ lớn, dạng tam giác hoặc tứ giác	Mảnh vỡ tam giác nhỏ
Đường vỡ thân đốt	Lan rộng cả bờ trên và bờ dưới	Thường khu trú ở góc trước dưới thân đốt
Chiều cao thân đốt	Thân đốt bị xẹp lún hoặc biến dạng hình chêm	Chiều cao thân đốt sống thường không đổi
Di lệch thân đốt	Thân đốt sống vỡ di lệch lùi ra phía sau	Không di lệch, bờ sau thân đốt bảo tồn
Trục cột sống	Biến dạng gù cột sống (kyphosis)	Đường cong sinh lý cột sống bình thường
Cột trụ phía sau	Dây chằng giãn/đứt, rộng khoảng liên gai, trật diện khớp	Cột sau bình thường hoặc bị dồn ép hẹp lại

4. Phân loại Korres (1994) cho vỡ giọt lệ cơ chế quá gập:

   • Type I: Mảnh vỡ < 3 mm, không có đường vỡ dọc thân đốt, không trật đốt sống, có tổn thương dây chằng phía sau.
   • Type II: Đường vỡ đứng ngang qua góc trước dưới, vỡ dọc phần thân sau nhưng không di lệch ra sau.
   • Type III: Có di lệch thân đốt hoặc mảnh vỡ ra phía sau vào ống sống (chia thành Type IIIa khi di lệch $\le$ 4 mm và Type IIIb khi di lệch > 4 mm).
   • Type IV: Mảnh vỡ kèm trật cài diện khớp làm đốt sống phía trên di lệch ra trước so với đốt sống tổn thương.

5. Các thang điểm lâm sàng và chức năng:

   • Thang điểm ASIA (American Spinal Injury Association): Đánh giá 10 nhóm cơ vận động (thang điểm 0–5 mỗi nhóm cơ, tổng 100 điểm cho hai bên), cảm giác nông và kim châm trên 28 khoanh da (thang điểm 0–2 mỗi khoanh, tổng 112 điểm), phân loại mức độ liệt từ A đến E.
   • Thang điểm Frankel (1969): Chia mức độ tổn thương thần kinh từ A đến E.
   • Thang điểm mJOA (Modified Japanese Orthopaedic Association): Đánh giá chức năng vận động chi trên, chi dưới, cảm giác và cơ tròn; tính tỷ lệ phục hồi thần kinh RR (Recovery Rate).
   • Thang điểm VAS (Visual Analogue Scale): Đánh giá mức độ đau từ 0 đến 10.
   • Chỉ số NDI (Neck Disability Index): Đánh giá mức độ suy giảm chức năng cột sống cổ.
   • Phân loại SLIC (Sub-axial Cervical Spine Injury Classification) và đo góc gù Cobb C2-C7.

Phương pháp nghiên cứu

• Thiết kế: Nghiên cứu lâm sàng can thiệp không đối chứng, theo dõi dọc.
• Tiêu chuẩn lựa chọn: Người bệnh được chẩn đoán xác định gãy cột sống cổ kiểu giọt lệ do chấn thương trên hình ảnh X-quang, CLVT, CHT và được phẫu thuật cố định cột sống, giải ép, ghép xương.
• Tiêu chuẩn loại trừ: Bệnh nhân không đồng ý phẫu thuật, bệnh lý chấn thương cột sống cổ không do cơ chế giọt lệ, các trường hợp chấn thương sọ não nặng kết hợp không thể đánh giá thần kinh, hoặc hồ sơ bệnh án không đầy đủ.
• Nội dung thu thập dữ liệu: Đặc điểm dịch tễ (tuổi, giới, nghề nghiệp, nguyên nhân tai nạn, sơ cứu ban đầu, thời gian đến viện); đặc điểm lâm sàng (triệu chứng cơ năng, rối loạn cảm giác, cơ lực, điểm ASIA, mJOA, thương tổn phối hợp); đặc điểm chẩn đoán hình ảnh (góc Cobb C2-C7, đường vỡ trên CLVT, tổn thương tủy, đĩa đệm, PLC trên CHT); kỹ thuật phẫu thuật (đường mổ trước/sau/phối hợp, ACDF, ACCF, vật liệu ghép xương, nẹp vít); kết quả sau mổ, 6 tháng và 18 tháng (liền xương, thay đổi VAS, NDI, phục hồi ASIA, mJOA, góc Cobb, biến chứng và tỷ lệ tử vong).
• Phân tích và xử lý số liệu: Ứng dụng các thuật toán thống kê y học xử lý biến định lượng (trung bình, độ lệch chuẩn, giá trị nhỏ nhất MIN, lớn nhất MAX) và biến định tính (tần số, tỷ lệ phần trăm), so sánh tương quan giữa các nhóm tổn thương và đường mổ.

---

Nội dung chính theo từng chương

Đặt vấn đề

Chương mở đầu nêu rõ tính chất nguy hiểm của gãy cột sống cổ kiểu giọt lệ, nhấn mạnh đây là tổn thương mất vững nghiêm trọng dễ gây liệt tứ chi và tử vong nhưng tổn thương xương ban đầu có thể kín đáo. Tác giả tổng quan tỷ lệ mắc theo y văn thế giới và Việt Nam, chỉ ra sự thiếu đồng thuận trong chiến lược điều trị ngoại khoa và đặt ra hai mục tiêu nghiên cứu của luận án.

Chương 1: Tổng quan

Chương 1 trình bày chi tiết trên 31 trang văn bản các nội dung học thuật nền tảng:

• Lịch sử nghiên cứu từ mô tả ban đầu của Schneider và Kahn (1956) đến các công trình của Argenson, Korres, Fisher, Hyeon Jun Kim, Yong Hu và các tác giả Việt Nam.
• Giải phẫu ứng dụng chi tiết vùng cột sống cổ cao và thấp; cấu trúc vi thể, liên kết hai lớp của dây chằng dọc sau; cấu trúc đĩa đệm, dây chằng vàng, lỗ liên hợp và khớp Luschka; liên quan giải phẫu đường đi 4 đoạn của động mạch đốt sống và mốc an toàn khi khoan mài mỏm móc.
• Phẫu thuật ứng dụng vùng cổ trước (liên quan bao cảnh, cơ dài cổ, thực quản, thần kinh thanh quản quặt ngược) và vùng cổ sau (ụ chẩm ngoài, gai sau C2-C7, diện khớp, bó mạch thần kinh ngoài khớp).
• Phân tích cơ sinh học cột sống, sự ổn định của phức hợp dây chằng đĩa đệm theo định nghĩa White - Panjabi, và cơ chế chuyển động quanh trục IAR.
• Phân tích cơ chế quá gập và quá ưỡn, phân loại Korres (1994), đối chiếu với phân loại Allen và thang điểm SLIC.
• Đặc điểm lâm sàng các hội chứng tủy không hoàn toàn (hội chứng tủy trước, hội chứng tủy trung tâm, hội chứng cắt ngang tủy, hội chứng Brown-Séquard, hội chứng hệ thống vận động).
• Phân tích ưu nhược điểm của các thang điểm Frankel, ASIA, mJOA.
• Hình ảnh học: Giá trị của 5 đường thẳng trên X-quang thẳng/nghiêng; các dấu hiệu CLVT đa dãy (dấu diện khớp trống, dấu bánh hamburger ngược, dấu tai nghe); chỉ định và vai trò của CHT trong phát hiện dập tủy, xuất huyết tủy, đứt đĩa đệm, tổn thương PLL và PLC.
• Các phương pháp điều trị: Bảo tồn (khung Halo, nẹp cổ) đối với gãy C2 quá ưỡn hoặc Korres Type I; chỉ định phẫu thuật lối trước (ACDF, ACCF) cho tổn thương gập nén; phẫu thuật lối sau (bắt vít khối bên theo Magerl hoặc Roy-Camille) cho hẹp ống sống nhiều tầng, dập tủy dài; và phẫu thuật kết hợp hai lối cho mất vững nặng. Phân tích các biến chứng phẫu thuật (tổn thương động mạch đốt sống, rách thực quản, tổn thương thần kinh thanh quản quặt ngược, liệt rễ C5, nuốt khó).

Chương 2: Đối tượng và phương pháp nghiên cứu

Trình bày từ trang 32 đến trang 62 về:

• Tiêu chuẩn lựa chọn và loại trừ bệnh nhân nghiên cứu tại Bệnh viện Việt Đức và Bệnh viện Đa khoa Xanh Pôn.
• Thiết kế nghiên cứu lâm sàng can thiệp, theo dõi dọc tiến cứu kết hợp hồi cứu.
• Quy trình nghiên cứu: từ khâu tiếp nhận, cố định tạm thời, chụp X-quang quy ước, chụp CLVT đa dãy dựng hình đa mặt phẳng, chụp CHT cột sống cổ; hội chẩn xác định chỉ định mổ và lựa chọn đường mổ; quy trình phẫu thuật chuẩn hóa (chuẩn bị tư thế, máy C-arm, kính vi phẫu/khoan mài cao tốc, hệ thống nẹp vít tấm khóa cổ trước, lồng titan ghép xương tự thân/nhân tạo, nẹp vít khối bên cổ sau).
• Quy trình đánh giá hậu phẫu: thời điểm ra viện, tái khám sau 6 tháng và sau 18 tháng bằng lâm sàng (ASIA, mJOA, VAS, NDI), chẩn đoán hình ảnh (liền xương, góc Cobb C2-C7, độ thẳng trục).
• Đạo đức trong nghiên cứu: Tuân thủ các nguyên tắc y đức, đảm bảo quyền lợi và sự đồng thuận của người bệnh.

Chương 3: Kết quả

Trình bày từ trang 63 đến trang 90, chia thành hai phần lớn:

1. Đặc điểm lâm sàng và chẩn đoán hình ảnh:
   • Phân bố bệnh nhân theo nhóm tuổi, giới tính, nghề nghiệp và nguyên nhân tai nạn (tai nạn giao thông, tai nạn lao động, ngã cao, tai nạn sinh hoạt).
   • Tỷ lệ và chất lượng sơ cứu ban đầu, khoảng thời gian từ khi xảy ra tai nạn đến khi nhập viện.
   • Các triệu chứng cơ năng, mức độ đau (VAS), đặc điểm rối loạn cảm giác nông/sâu.
   • Phân loại mức độ tổn thương thần kinh theo thang điểm ASIA và phân loại hội chứng tủy cổ theo mJOA trước phẫu thuật; các thương tổn phối hợp ngoài cột sống.
   • Tỷ lệ tổn thương theo vị trí đốt sống (C2 đến C7), cơ chế tổn thương (quá gập chiếm ưu thế so với quá ưỡn).
   • Mối liên quan giữa cơ chế tổn thương, phân loại giải phẫu Korres với mức độ tổn thương thần kinh theo ASIA.
   • Giá trị góc Cobb C2-C7 trước mổ ở nhóm có và không có tổn thương tủy.
   • Đặc điểm tổn thương trên CLVT (mảnh vỡ giọt lệ, trật diện khớp) và trên CHT (đụng dập tủy, tụ máu tủy, đứt ALL, PLL, rách đĩa đệm, tổn thương PLC).
2. Kết quả điều trị phẫu thuật:
   • Đặc điểm đường mổ (lối trước ACCF/ACDF, lối sau, phối hợp hai lối) và phương pháp ghép xương (xương tự thân, xương nhân tạo, lồng titan).
   • Hiệu quả nắn chỉnh giải phẫu sau phẫu thuật, mối liên quan giữa hiệu quả nắn chỉnh với phân loại Korres.
   • So sánh biến đổi góc Cobb C2-C7 trước và sau mổ giữa đường mổ cổ trước và cổ sau.
   • Đánh giá phục hồi thần kinh theo ASIA, mJOA và tỷ lệ hồi phục RR tại các thời điểm: khi ra viện, sau 6 tháng và sau 18 tháng.
   • Đánh giá mức độ cải thiện đau theo thang điểm VAS và chỉ số suy giảm chức năng cột sống cổ NDI qua các mốc thời gian.
   • Tỷ lệ liền xương sau 6 tháng và 18 tháng; mối liên quan giữa phương pháp ghép xương, hiệu quả nắn chỉnh với tỷ lệ liền xương.
   • Đặc điểm lâm sàng và kết quả phẫu thuật của nhóm bệnh nhân vỡ giọt lệ đốt C2.
   • Tỷ lệ và phân tích các trường hợp biến chứng (liệt rễ C5, nuốt khó, tổn thương thần kinh thanh quản, rò dịch não tủy) và các trường hợp tử vong sau phẫu thuật.

Chương 4: Bàn luận

Trình bày từ trang 91 đến trang 122:

• Bàn luận về đặc điểm dịch tễ học: nhóm tuổi lao động chiếm đa số, tỷ lệ nam giới cao, nguyên nhân chấn thương năng lượng cao.
• Phân tích sự phù hợp và tính ưu việt của việc phối hợp CLVT và CHT trong việc bộc lộ toàn bộ thương tổn xương - dây chằng - tủy sống; đối chiếu phân loại Korres 1994 với các nghiên cứu quốc tế.
• Bàn luận về chiến lược lựa chọn đường mổ: ưu thế giải ép trực tiếp và hàn xương vững chắc của đường mổ lối trước (ACDF, ACCF); vai trò của đường mổ lối sau trong các ca mất vững cột sau nặng hoặc hẹp ống sống phối hợp; và chỉ định đường mổ kết hợp trước - sau.
• Bàn luận về mức độ cải thiện thần kinh (thang điểm ASIA, mJOA), khả năng nắn chỉnh gù (góc Cobb), tỷ lệ liền xương và các yếu tố nguy cơ ảnh hưởng đến kết quả phục hồi hoặc gây tử vong.

---

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp về mặt lý luận và khoa học

• Hệ thống hóa toàn diện cơ chế cơ sinh học và hình thái bệnh học của gãy cột sống cổ kiểu giọt lệ, làm rõ sự khác biệt bản chất giữa cơ chế quá gập (mất vững nghiêm trọng, tổn thương ba cột, tổn thương thần kinh nặng) và cơ chế quá ưỡn (thường khu trú ở C2, tổn thương vững hơn).
• Chứng minh giá trị phối hợp bắt buộc giữa CLVT đa dãy (đánh giá chi tiết đường vỡ, mảnh giọt lệ, trật diện khớp) và CHT (đánh giá tổn thương đĩa đệm, dây chằng dọc, phức hợp dây chằng sau PLC và tính chất tổn thương trong tủy sống).
• Khẳng định tính ứng dụng và độ tin cậy của phân loại Korres (1994) trong việc phân tầng mức độ tổn thương, định hướng chỉ định phẫu thuật và tiên lượng khả năng hồi phục.

Đóng góp về mặt thực tiễn lâm sàng

• Đưa ra cơ sở dữ liệu thực chứng về hiệu quả của các phương pháp can thiệp ngoại khoa: Phẫu thuật giải ép, ghép xương và cố định cột sống lối trước (ACCF/ACDF) giúp phục hồi tốt trục giải phẫu cột sống (cải thiện góc Cobb C2-C7), đạt tỷ lệ liền xương cao và hỗ trợ phục hồi thần kinh tối đa theo thang điểm ASIA và mJOA.
• Xác lập chỉ định phù hợp cho các đường mổ lối sau hoặc phối hợp trước - sau đối với các thể tổn thương phức tạp có kèm trật cài diện khớp hai bên hoặc mất vững cột sau nặng.
• Đánh giá sự biến đổi mức độ đau theo thang điểm VAS và chỉ số tàn tật cột sống cổ NDI qua các mốc theo dõi 6 tháng và 18 tháng, cung cấp bức tranh toàn diện về chất lượng sống sau can thiệp phẫu thuật.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Hạn chế của nghiên cứu

• Nghiên cứu tập trung vào nhóm bệnh nhân có chỉ định điều trị phẫu thuật tại hai bệnh viện tuyến cuối (Bệnh viện Hữu nghị Việt Đức và Bệnh viện Đa khoa Xanh Pôn), do đó phản ánh chủ yếu nhóm bệnh nhân có tổn thương mất vững hoặc có thương tổn thần kinh nặng.
• Thời gian theo dõi dài nhất trong luận án là 18 tháng, chưa đánh giá được toàn diện các biến đổi thoái hóa đĩa đệm tầng liền kề ở giai đoạn rất xa sau hàn xương cố định cột sống.

Hướng nghiên cứu tiếp theo

• Mở rộng nghiên cứu theo dõi dài hạn (> 5 năm đến 10 năm) để đánh giá tình trạng thoái hóa tầng liền kề, độ bền vững của dụng cụ kết hợp xương và chất lượng cột sống cổ.
• Nghiên cứu sâu hơn về các yếu tố tiên lượng sinh học và hình ảnh CHT chuyên sâu (như chuỗi xung khuếch tán tủy) đối với khả năng hồi phục của nhóm tổn thương tủy hoàn toàn (ASIA A).

---

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo chuyên khảo có giá trị cao đối với:

• Bác sĩ phẫu thuật thần kinh, phẫu thuật cột sống và chấn thương chỉnh hình: Cung cấp quy trình chẩn đoán hình thái, phân loại Korres và hướng dẫn lựa chọn đường mổ (lối trước, lối sau, phối hợp) cùng kỹ thuật bắt vít khối bên, cắt thân đốt đặt lồng titan hàn xương.
• Bác sĩ chẩn đoán hình ảnh và cấp cứu: Nắm vững các dấu hiệu đặc trưng của vỡ giọt lệ trên X-quang, CLVT (dấu diện khớp trống, hướng di lệch mảnh vỡ) và CHT (đứt PLC, tổn thương tủy) để tránh bỏ sót chấn thương mất vững.
• Học viên sau đại học (Bác sĩ nội trú, Cao học, Nghiên cứu sinh chuyên ngành Ngoại khoa): Tài liệu học tập chuẩn mực về phương pháp nghiên cứu lâm sàng chấn thương cột sống cổ, cách sử dụng các thang điểm đánh giá quốc tế (ASIA, mJOA, SLIC, NDI, VAS, Cobb).

---

Câu hỏi thường gặp

1. Vỡ đốt sống cổ kiểu giọt lệ là gì và vì sao tổn thương này được coi là nặng dù tổn thương xương có thể nhỏ?

Vỡ đốt sống cổ kiểu giọt lệ (Cervical Teardrop Fracture) là tổn thương vỡ tách một mảnh xương ở góc trước dưới của thân đốt sống cổ. Tổn thương được gọi là hình giọt lệ vì tiên lượng lâm sàng rất nặng: trên phim X-quang hoặc CLVT, tổn thương xương mặt trước có thể trông không quá trầm trọng, nhưng đây là dấu hiệu gián tiếp của tình trạng đứt rách nghiêm trọng hệ thống đĩa đệm và phức hợp dây chằng (PLL, PLC), làm cột sống mất vững hoàn toàn và phần thân đốt sống còn lại di lệch lùi sau chèn ép nặng nề vào tủy sống.

2. Phân loại Korres (1994) chia vỡ đốt sống cổ kiểu giọt lệ do cơ chế quá gập thành các mức độ nào?

Phân loại Korres (1994) chia tổn thương làm 4 type:

• Type I: Mảnh vỡ < 3 mm, không có đường vỡ dọc thân đốt, không trật đốt sống, có tổn thương dây chằng sau.
• Type II: Đường vỡ đứng ngang qua góc trước dưới, vỡ dọc phần sau thân đốt nhưng không di lệch ra sau.
• Type III: Thân đốt sống hoặc mảnh vỡ di lệch ra sau vào ống sống (Type IIIa khi di lệch $\le$ 4 mm; Type IIIb khi di lệch > 4 mm).
• Type IV: Mảnh vỡ kèm trật cài diện khớp, làm đốt sống phía trên di lệch ra trước so với đốt sống tổn thương.

3. Vai trò của chụp cộng hưởng từ (CHT) trong bệnh lý này là gì?

CHT cho phép khảo sát trực tiếp các tổn thương phần mềm và thần kinh mà CLVT không đánh giá được, bao gồm: xác định mức độ đụng dập tủy, phù tủy hoặc chảy máu trong tủy (yếu tố tiên lượng rất nặng); phát hiện thoát vị đĩa đệm chèn ép tủy; xác định tình trạng đứt dây chằng dọc trước (ALL), dây chằng dọc sau (PLL) và đứt phức hợp dây chằng phía sau (PLC); phát hiện khối máu tụ ngoài màng cứng trước khi quyết định phương pháp can thiệp.

4. Đường mổ nào được ưu tiên lựa chọn trong phẫu thuật gãy cột sống cổ kiểu giọt lệ?

Phẫu thuật lối trước (ACDF hoặc ACCF có nẹp vít và ghép xương/lồng titan) là phương pháp được ưu tiên lựa chọn cho đa số các trường hợp gãy do cơ chế quá gập, vì cho phép trực tiếp giải phóng chèn ép tủy từ phía trước, loại bỏ đĩa đệm vỡ và nắn chỉnh biến dạng gù. Phẫu thuật lối sau được chỉ định khi có hẹp ống sống nhiều tầng kết hợp, phù tủy dài hoặc tổn thương cột sau cần cố định. Các trường hợp mất vững rất nặng và chèn ép cả trước lẫn sau thường được chỉ định phẫu thuật kết hợp hai lối.

5. Luận án sử dụng các công cụ nào để đánh giá kết quả điều trị của bệnh nhân?

Luận án sử dụng hệ thống đánh giá toàn diện gồm:

• Thang điểm ASIA (đánh giá sức cơ 10 nhóm cơ, cảm giác 28 khoanh da và phân độ A–E).
• Thang điểm mJOA và tỷ lệ hồi phục thần kinh RR (Recovery Rate).
• Thang điểm đau VAS (Visual Analogue Scale).
• Chỉ số suy giảm chức năng cột sống cổ NDI (Neck Disability Index).
• Đánh giá hình thái học: góc cong Cobb C2-C7 trên X-quang và tỷ lệ liền xương sau 6 tháng và 18 tháng.

---

Kết luận

Luận án của nghiên cứu sinh Ngô Quang Hùng là công trình nghiên cứu ngoại khoa chuyên sâu về chấn thương gãy cột sống cổ kiểu giọt lệ tại Việt Nam. Luận án đã mô tả chi tiết đặc điểm dịch tễ, lâm sàng và đối chiếu hình thái tổn thương trên X-quang quy ước, CLVT đa dãy và CHT theo phân loại Korres cùng thang điểm ASIA. Kết quả nghiên cứu đã chứng minh hiệu quả của can thiệp phẫu thuật giải ép, nắn chỉnh gù và cố định hàn xương trong việc phục hồi chức năng thần kinh, giảm đau và làm vững cột sống cổ sau theo dõi 6 tháng và 18 tháng. Công trình cung cấp cơ sở khoa học và thực tiễn giá trị cho công tác chẩn đoán, phân loại và điều trị phẫu thuật loại chấn thương cột sống cổ phức tạp này.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN 1. Sơ lược về quá trình nghiên cứu Năm 1956, Schneider và Kahn là hai tác giả lần đầu tiên mô tả chấn thương gây vỡ đốt sống cổ kiểu giọt lệ. Các tác giả cho biết mảnh vỡ từ phía trước dưới thân đốt sống. Trong phần lớn các trường hợp, mảnh vỡ có hình gần giống như “giọt nước mắt”, tách rời khỏi thân đốt sống, tổn thương xương có vẻ không trầm trọng vì không liên qua ống tủy, nhưng là hình ảnh gián tiếp của tổn thương dây chằng nặng và nó thường có mối liên quan với những trường hợp liệt nghiêm trọng” [1].

Thuật ngữ này đã bị sử dụng một cách khá bừa bãi khi dùng để mô tả vào hình dạng mảnh vỡ hoặc các gãy xương cột sống cổ với nhiều cơ chế khác nhau, làm giảm đi tính chính xác so với mô tả ban đầu của các tác giả [16]. Theo Argenson, tỉ lệ gặp CTF khoảng 23% trong số các chấn thương cột sống cổ, tác giả cũng nhận định tổn thương này là sự kết hợp của cả lực nén gây ra tổn thương ở thân đốt sống và do gập gây đứt hệ thống đĩa đệm và các dây chằng [2]. mô tả bốn loại CTF dựa vào độ di lệch của thân đốt sống ra phía sau gồm cơ chế quá gập bao gồm dạng ẩn (chẩn đoán dựa vào hình ảnh trên CLVT), CTF không di lệch, CTF có di lệch vừa phải, CTF có trật thân đốt sống ra sau và biến dạng kyphosis lớn hơn 20 độ. Tổn thương tủy sống tương ứng với di lệch của hai nửa thân đốt sống vỡ và sự di lệch ra sau của mảnh vỡ phía sau.

Trong trường hợp thân đốt sống trật ra phía sau và cổ có góc gù trên 20 độ, thường có biểu hiện liệt tứ chi hoàn toàn hoặc tổn thương tủy sống phía trước. Đối với những tường hợp thân sống di lệch không cân đối ra phía sau của một nửa thân đốt sống có thể dẫn đến hội chứng Brown Sequard. Tác giả nhận định CTF là tổn thương mất vững cột sống, quan điểm cần thiết phải phẫu thuật để cố định, làm vững đoạn cột sống [17]. đã báo cáo kết quả điều trị 38 trường hợp CTF trong hai mươi năm, nhận xét CTF chiếm 8.3% trong tất cả các chấn thương cột sống cổ.

Tác giả đưa ra phân loại CTF dựa vào kích thước của mảnh vỡ hình giọt lệ và di lệch của thành phần phía sau vào trong ống sống. Phân loại này giúp tiên lượng và lập kế hoạch điều trị tốt hơn [7]. Nhiều tác giả khác như Argenson, Lee, Fuentes cũng đã mô tả các tổn thương tương tự để làm rõ hơn loại tổn thương này [2], [16], [17]. Năm 2002, Fisher so sánh kết quả điều trị gãy cột sống kiểu giọt lệ mất vững giữa hai phương pháp bất động bằng khung Halo với phẫu thuật cắt thân và hàn xương liên thân đốt cột sống cổ lối trước bằng hệ thống nẹp vít.

Tác giả kết luận phẫu thuật cắt thân và hàn xương liên thân đốt cột sống cổ lối trước bằng hệ thống nẹp vít là phương pháp điều trị an toàn, hiệu quả và có nhiều ưu điểm hơn so với bất động bằng khung Halo trên phương diện nắn chỉnh trục cột sống [18]. đã đưa ra phân loại gãy thành bốn nhóm. Năm 2007, với tổng thời gian theo dõi trung bình lên đến trên hai mươi năm, tác giả khẳng định tính chính xác của phân loại trong việc tiên lượng và điều trị tổn thương này [9]. Năm 2009, Hyeon Jun Kim đánh giá 25 trường hợp gãy cột sống cổ kiểu giọt lệ, 21 trường hợp gãy theo cơ chế quá gập và 4 trường hợp có cơ chế quá ưỡn.

Tác giả nhận xét cơ chế quá gập có tỉ lệ tổn thương thần kinh lên tới 47,6%, không có trường hợp nào tổn thương theo cơ chế quá ưỡn có tổn thương thần kinh [8]. Năm 2016, Yong Hu nghiên cứu kết quả điều trị bảo tồn và phẫu thuật các trường hợp gãy cột sống cổ kiểu giọt lệ đốt trục theo cơ chế quá ưỡn, nhận xét hầu hết các trường hợp này có thể điều trị bảo tồn hiệu quả. Phẫu thuật chỉ đặt ra khi có mảnh rời lớn, di lệch, gập góc, tổn thương đĩa đệm, tổn thương thần kinh phối hợp hoặc có dấu hiệu mất vững cột sống [19]. Năm 2002, Hà Kim Trung đã thông báo bốn trường hợp được điều trị bằng phẫu thuật phía trước bên, sau đó cũng được mô tả trong các nghiên cứu về 5 chấn thương cột sống cổ vào năm 2005, với tỉ lệ khoảng 8,1% chấn thương có tổn thương thần kinh [3], [20].

Năm 2009, Đặng Việt Sơn nhận xét CTF chiếm 9,1% trong tổng số chấn thương cột sống cổ [4]. Năm 2012, Phạm Thanh Hào báo cáo 39 trường hợp CTF được phẫu thuật, tỉ lệ tử vong là 15,38% [21]. Trong nghiên cứu này tác giả mô tả một số đặc điểm về lâm sàng và cận lâm sàng, cũng như kết quả điểu trị ngắn hạn của CTF nhưng chưa nêu được rõ các vấn đề như chỉ định phẫu thuật, lựa chọn đường vào cũng như các yếu tố tiên lượng và theo dõi. Giải phẫu ứng dụng và chức năng của cột sống cổ 1.

Đặc điểm chung các đốt sống Đoạn cột sống cổ có 7 đốt từ C-C7, được chia làm hai phần chính là CSC cao từ C0 (lồi cầu chẩm), C1, C2 và CSC thấp từ C3 đến C7. Cột sống cổ nhìn nghiêng * Nguồn: Netter F., (2013) [22] 6 Chức năng chính của CSC bao gồm hỗ trợ, nâng đỡ trọng lượng của vùng đầu, cổ, cho phép xoay cổ và bảo vệ tủy cổ. Đảm bảo thực hiện các chức năng chuyên biệt, các đốt sống cổ có sự khác biệt nhau về kích thước và hình dáng, đồng thời cũng có sự thay đổi, không giống nhau ở tất cả mọi người [23]. Thành phần xung quanh ống sống gồm có thân đốt sống, cuống sống, cung sau, đĩa đệm và các dây chằng.

Kích thước và hình dáng CSC thay đổi rất nhiều, không chỉ giữa người này với người khác mà còn giữa các đốt sống cổ với nhau. Đường kính trước sau tối thiểu của ống sống cổ bình thường là 14mm, đường kính trước sau trung bình của tủy là 8mm. Các thành phần trong ống sống gồm dây chằng dọc sau, dây chằng vàng, màng tủy, tủy, dây chằng răng, rễ thần kinh, mạch máu tủy, mỡ ngoài màng tủy. Các đường kính bình thường của cột sống cổ * Nguồn: Williams K., (2017) [24] Xác định các thành phần giải phẫu cột sống cũng như kích thước của các cấu trúc cột sống đóng vai trò quan trọng trong thực hành phẫu thuật và lựa chọn kỹ thuật mổ, trong đó quan trọng nhất là lựa chọn các thông số trong quá trình bắt vít (chiều dài vít, đường kính vít, vị trí bắt vít, góc bắt vít, hướng bắt vít .) để cố định cột sống tốt nhất.

Khớp, các dây chằng và đĩa đệm Phức hợp dây chằng đĩa đệm có cấu tạo giải phẫu đảm bảo độ vững và linh hoạt của cột sống cổ [25]. Các cấu trúc này như một thành phần quan trọng đối với độ vững của cột sống trong hệ thống phân loại chấn thương cột sống cổ và ngực thắt lưng [26]. Dây chằng dọc trước Dây chằng dọc trước chạy từ trên xuống dưới dọc theo bờ trước thân các thân đốt sống từ nền sọ đến xương cùng. Dây chằng như một dải dây căng dọc ở mặt trước của cột sống, được gắn chặt vào các thân đốt sống và lỏng lẻo ở các đĩa đệm.

Mặc dù hầu hết các tài liệu mô tả dây chằng với các bờ ở trước bên, tuy nhiên cấu trúc này bao xung quanh cột sống bên dưới cơ dài cổ và kết nối với dây chằng dọc sau tạo thành một lớp liên tục bao quanh thân đốt sống. Dây chằng dọc sau Dây chằng dọc sau là một dải sợi nhẵn, mềm nằm trong ống sống ở mặt sau thân các đốt sống trài dài từ thân đốt trục, liên tiếp với màng mái và tận hết ở xương cùng. Dây chằng dọc sau bám vào bờ sau đĩa gian đốt sống và các bờ của thân đốt sống, rộng hơn ở các đốt cổ trên và hẹp hơn ở các đốt cổ dưới. Dây chằng dọc sau cấu tạo gồm hai lớp sợi: - Lớp nông: Dính vào mặt sau 3-4 đốt sống liên tiếp, lớp áo ngoài của dây chằng dọc sau dính sát vào màng cứng và liên tục như một màng tổ chức liên kết phủ lên màng cứng, rễ thần kinh, động mạch đốt sống tạo thành hàng rào bảo vệ.

- Lớp sâu: Gồm các sợi ngắn căng giữa hai đốt sống liền kề, có các sợi liên tiếp với phần vỏ xơ của đĩa đệm và liên tục sang bên lỗ tiếp hợp. Dây chằng dọc sau * Nguồn: Netter F. Chiều cao của đĩa đệm tăng dần từ trên xuống dưới. Mỗi đĩa đệm bao gồm nhân đĩa ở giữa, lớp vỏ xơ ở ngoài, ngoài cùng là đĩa sụn dính vào bề mặt thân đốt sống.

Nhân đĩa đệm đàn hồi có chức năng hấp thụ bớt các lực dồn ép lên cột sống, lớp vỏ xơ ở ngoài cùng hệ thống dây chằng và khớp tạo nên sự vững chắc của cột sống. Vòng xơ sợi bao gồm những lá mảnh lồi từ trên xuống dưới được cấu tạo bởi hai lớp, lớp ngoài là lớp sợi collagen và lớp trong là lớp sụn. Dây chằng vàng Ở CSC dây chằng vàng mỏng nhất và dày nhất là ở cột sống vùng thắt lưng. Tính đàn hồi của dây chằng vàng giảm theo tuổi.

Lỗ liên hợp Lỗ liên hợp được giới hạn bởi phía trước là mỏm móc, thân đốt sống và đĩa đệm, phía sau là mỏm khớp trên, mỏm khớp dưới và dây chằng vàng, phía trên và phía dưới là các cuống cung sau. 9 Ở CSC, các lỗ liên hợp nằm ngang mức với các đĩa đệm. Bình thường đường kính của lỗ liên hợp to gấp năm sáu lần đường kính rễ thần kinh chui qua lỗ, các tư thế ưỡn và nghiêng cổ về bên làm giảm đường kính lỗ liên hợp. Riêng lỗ liên hợp giữa C2 và C3 có đường kính nhỏ hơn các vị trí khác.

Năm 1858, Luschka tìm thấy khoang hẹp giữa mỏm móc và bờ dưới của thân đốt sống trên, được gọi là khớp Luschka. Trước khi cắt đĩa đệm khoảng cách này trung bình là 1mm ở C2-C3 và C6-C7, ở C4-C5 là 1,5mm. Sau khi cắt đĩa đệm và kéo giãn liên thân đốt khoảng cách này lớn nhất ở C4-C5 (4,5mm). Rễ thần kinh có thể ở trên hoặc dưới mỏm móc, riêng ở khoang C2-C3 rễ thần kinh luôn ở trên mỏm móc khoảng 1,7mm.

Rễ thần kinh và động mạch đốt sống dễ bị tổn thương nếu mở khớp Luschka. Động mạch Động mạch đốt sống là động mạch chính cung cấp máu cho cột sống và tủy cổ.