Tổng quan luận án

Bệnh lý gan hiện là một trong những thách thức y tế lớn trên phạm vi toàn cầu. Theo báo cáo về gánh nặng bệnh tật thế giới năm 2019, bệnh gan là nguyên nhân gây ra khoảng 2 triệu ca tử vong mỗi năm, trong đó tỷ lệ tử vong do xơ gan và ung thư gan chiếm khoảng 3,5% tổng số ca tử vong trên thế giới. Tại Việt Nam, số liệu năm 2020 của Cơ quan Nghiên cứu Ung thư Quốc tế (IARC) ghi nhận ung thư gan có tỷ lệ mắc mới cao nhất trong các bệnh ung thư với 26.418 ca, đồng thời dẫn đầu về số ca tử vong do ung thư với 25.272 ca (chiếm 21% tổng số ca tử vong do ung thư, gấp 3,8 lần số ca tử vong do tai nạn giao thông). Có nhiều nguyên nhân dẫn đến viêm gan mạn tính, xơ gan và ung thư gan như nhiễm virus viêm gan, lạm dụng rượu bia, tiếp xúc hóa chất độc hại và ngộ độc thuốc. Trong cơ chế bệnh sinh của tổn thương gan, hiện tượng stress oxy hóa và phản ứng viêm kéo dài đóng vai trò then chốt dẫn đến hoại tử tế bào nhu mô gan và xơ hóa gan.

Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), khoảng 60 - 90% dân số các nước đang phát triển sử dụng y học cổ truyền trong chăm sóc sức khỏe ban đầu. Việt Nam sở hữu nguồn dược liệu phong phú với kinh nghiệm sử dụng cây thuốc lâu đời. Vismisco là sản phẩm phối hợp ba vị thuốc gồm vỏ hạt đậu xanh, thổ phục linh và cam thảo đất – những dược liệu đã được dùng trong dân gian với tác dụng thanh nhiệt, giải độc và đã có một số công trình nghiên cứu đơn lẻ ghi nhận tác dụng bảo vệ gan, chống oxy hóa. Tuy nhiên, việc đánh giá toàn diện về tính an toàn và hiệu quả điều trị bệnh lý gan của dạng phối hợp này theo các quy chuẩn thực nghiệm hiện đại vẫn chưa được thực hiện đầy đủ.

Luận án tiến sĩ chuyên ngành Dược lý và Độc chất (mã số 9720118) của nghiên cứu sinh Bùi Thị Quỳnh Nhung, thực hiện tại Trường Đại học Y Hà Nội năm 2023 dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. Phạm Thị Vân Anh và PGS. Nguyễn Trọng Thông, tập trung giải quyết các mục tiêu sau:

  1. Xác định độc tính cấp và độc tính bán trường diễn của sản phẩm Vismisco trên động vật thực nghiệm.
  2. Đánh giá tác dụng chống tổn thương gan cấp, chống viêm gan mạn, chống oxy hóa và chống viêm của sản phẩm Vismisco trên động vật thực nghiệm.

Đối tượng nghiên cứu là sản phẩm cao đặc Vismisco (độ ẩm 10,8%) do Khoa Dược - Trường Đại học Y Dược Thái Nguyên chiết xuất. Động vật thực nghiệm bao gồm chuột nhắt trắng và chuột cống trắng. Địa điểm nghiên cứu được tiến hành tại Bộ môn Dược lý và Trung tâm Dược lý lâm sàng, Trường Đại học Y Hà Nội.

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Luận án hệ thống hóa cơ sở giải phẫu, sinh lý và bệnh lý học của gan. Gan là cơ quan nội tạng lớn nhất (trọng lượng trung bình khoảng 2 kg, chiếm 3% trọng lượng cơ thể), đảm nhiệm các chức năng chuyển hóa glucid, lipid, protein; chức năng khử độc qua hai pha (Pha I thông qua hệ enzym Cytochrome P450, đặc biệt là isoenzym CYP2E1; Pha II thông qua các phản ứng liên hợp với acid glucuronic, acid sulfuric, glutathion); chức năng bài tiết mật và tạo/hủy hồng cầu. Viêm gan cấp tính thường do ba nhóm nguyên nhân: virus (A, B, C, D, E), thuốc (điển hình là paracetamol gây tổn thương gan nội tại thông qua chất chuyển hóa trung gian độc hại NAPQI khi cạn kiệt glutathion) và nhiễm độc hóa chất (điển hình là carbon tetraclorid - CCl4 tạo gốc tự do CCl3• và CCl3OO•). Tổn thương gan do thuốc (DILI) phân chia thành hai cơ chế: gây độc trực tiếp (nội tại) và gián tiếp (đặc ứng, qua trung gian miễn dịch hoặc chuyển hóa sai lạc). Viêm gan mạn tính đặc trưng bởi sự viêm và hoại tử kéo dài trên 6 tháng, dẫn đến hoạt hóa tế bào sao (HSC), tăng sinh chất nền ngoại bào (ECM) gấp 6 lần bình thường, mất cân bằng giữa men ức chế tiêu protein mô (TIMP-1) và men tiêu protein chất nền (MMP), gây xơ hóa gan.

Tác giả đã điểm luận các công trình nghiên cứu trong và ngoài nước về tác dụng bảo vệ gan của nhiều loại dược liệu tự nhiên:

Tên dược liệu Tên khoa học Tác dụng ghi nhận trong y văn Nguồn trích dẫn
Khúng khéng Hovenia dulcis Thunb. Cao cồn và phân đoạn ethyl acetat liều 200 và 500 mg/kg bảo vệ gan trên mô hình paracetamol. Công trình số 36
Cây ban Hooker Hypericum hookerianum Cao chiết dọn gốc tự do DPPH, superoxid, tăng hoạt tính enzym SOD ở liều 250 và 500 mg/kg. Công trình số 37
Cây gạo Bombax malabaricum DC. Cao lỏng CLG2 liều 1,5 và 3,0 ml/kg giảm AST, ALT huyết thanh và MDA gan trên chuột ngộ độc paracetamol. Công trình số 38
Rong câu chỉ Gracilaria tenuistipiata Liều 600 mg/kg bảo vệ gan chuột bị gây độc bằng paracetamol và chống oxy hóa in vitro. Công trình số 39
Hồng chi Đà Lạt DL1 Ganoderma lucidum Cao lỏng liều 6 g/kg giảm AST, ALT và cải thiện tổn thương mô bệnh học gan do paracetamol. Công trình số 40
Mã đề Plantago asiatica L. Chế phẩm F1 bảo vệ chức năng gan (giảm AST, bilirubin), chống oxy hóa (giảm MDA), ức chế tích tụ collagen trên mô hình CCl4. Công trình số 41
Nghệ Curcuma longa Hoạt chất curcuminoid kích thích tế bào gan bài tiết mật, thông mật, bảo vệ và phục hồi tổn thương gan cấp. Công trình số 42
Chè đắng Ilex kaushue S.Hu Chế phẩm SF giảm 28,03% hoạt độ AST, 30,6% hàm lượng collagen gan và 24,34% lượng MDA trên mô hình xơ gan. Công trình số 43
Thạch châu Trung Bộ Pyrenaria jonqueriana Chống oxy hóa mạnh, giảm quá trình oxy hóa tế bào gan chuột gây bởi CCl4. Công trình số 44
Nhó đông Psychotria morindoides Giảm AST, ALT huyết thanh trên cả hai mô hình gây tổn thương gan bằng CCl4 và paracetamol. Công trình số 45
Chùm ngây Moringa oleifera Dịch chiết liều 0,5 ml/kg/ngày làm giảm nồng độ AST, ALT, LDH, MDA và hạn chế tổn thương gan do CCl4 trên chuột BALB/c. Công trình số 45
Kế sữa (Cúc gai) Silybum marianum Hoạt chất Silymarin ổn định màng tế bào gan, ức chế peroxy hóa lipid, giảm tiêu thụ glutathion, kích thích tổng hợp protein và phục hồi tế bào gan (đối chứng kinh điển). Công trình số 47
Giảo cổ lam Gynostemma pentaphyllum Saponin liều 200 và 600 mg/kg hạn chế tăng trọng lượng gan tương đối, giảm hoạt độ AST, ALT và MDA gan trên mô hình paracetamol. Công trình số 48
Cà gai leo Solanum procumbens Chế phẩm cao chiết liều 10 g bột/kg/ngày làm giảm AST, ALT và cholesterol toàn phần trên mô hình paracetamol. Công trình số 49

Về thành phần của sản phẩm Vismisco:

  • Vỏ hạt Đậu xanh (Vigna radiata (L.) Wilczek): chiếm 58,8% công thức cao; chứa 0,8% flavonoid toàn phần gồm vitexin (90,5%) và isovitexin (9,5%) theo các nghiên cứu của Trần Vân Hiền, Nguyễn Thị Hương, Nguyễn Đình Dũng.
  • Thân rễ Thổ phục linh (Smilax glabra Roxb.): chiếm 11,8% công thức cao; chứa đến 32% polysaccharid trong dịch chiết nước cùng khoảng 40 hợp chất đã phân lập.
  • Toàn cây Cam thảo đất (Scoparia dulcis L.): chiếm 29,4% công thức cao.

Khoảng trống nghiên cứu mà luận án xác định là việc thiếu vắng một công trình thực nghiệm hoàn chỉnh, đánh giá đồng bộ từ độc tính cấp, độc tính bán trường diễn đến hiệu lực chống tổn thương gan cấp (mô hình ngộ độc paracetamol), chống viêm gan mạn/xơ hóa gan (mô hình CCl4), hoạt tính chống oxy hóa sinh học (MDA, SOD, GPx) và tác dụng kháng viêm (viêm cấp do carrageenin, viêm mạn cấy u hạt, cytokine TNF-α) của bài thuốc phối hợp Vismisco.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Luận án dựa trên lý thuyết dược lý thực nghiệm và độc chất học hiện đại, kết hợp mô hình bệnh lý mô phỏng trên động vật sống (in vivo). Khung phân tích tổn thương mô học áp dụng thang điểm đánh giá hoạt tính mô bệnh học (HAI - Histologic Activity Index) của Knodell và Ishak gồm 4 thành phần: hoại tử quanh khoảng cửa (0-10 điểm), hoại tử tiểu thùy (0-4 điểm), viêm khoảng cửa (0-4 điểm) và xơ hóa (0-4 điểm), tổng điểm tối đa 22 điểm.

Phương pháp nghiên cứu thực nghiệm bao gồm:

1. Phương pháp nghiên cứu độc tính

  • Độc tính cấp: Thực hiện trên chuột nhắt trắng theo đường uống nhằm xác định liều gây chết 50% động vật thực nghiệm (LD50) hoặc xác định liều dung nạp tối đa nếu không gây chết chuột ở liều cao nhất có thể bơm vào dạ dày.
  • Độc tính bán trường diễn: Thực hiện trên chuột cống trắng, cho uống Vismisco liên tục hàng ngày với hai mức liều thử nghiệm (lô trị 1 và lô trị 2) so với lô chứng không dùng thuốc. Các chỉ số theo dõi gồm:
    • Trọng lượng cơ thể chuột.
    • Các chỉ số huyết học: số lượng hồng cầu, hàm lượng hemoglobin, hematocrit, thể tích trung bình hồng cầu (MCV), số lượng bạch cầu, công thức bạch cầu (lympho, mono, hạt trung tính, acid), số lượng tiểu cầu.
    • Các chỉ số sinh hóa máu: Bilirubin toàn phần, Albumin, Cholesterol toàn phần, Creatinin, hoạt độ enzym AST và ALT.
    • Mô bệnh học: Đánh giá đại thể và vi thể mô gan, thận nhuộm hematoxylin - eosin (HE).

2. Phương pháp nghiên cứu tác dụng bảo vệ gan, chống oxy hóa và chống viêm

  • Mô hình gây tổn thương gan cấp bằng Paracetamol (PAR): Chuột nhắt trắng được uống Vismisco ở hai mức liều (0,6 g/kg và 1,8 g/kg thể trọng) hoặc Silymarin (thuốc đối chứng dương) trước khi gây độc bằng PAR liều cao. Đánh giá hoạt độ AST, ALT huyết thanh sau 2 ngày và 4 ngày; đo trọng lượng gan tương đối; định lượng hàm lượng malondialdehyd (MDA) trong dịch đồng thể gan; phân tích hình ảnh vi thể gan nhuộm HE.
  • Mô hình gây viêm gan mạn và xơ hóa gan bằng CCl4: Chuột nhắt trắng được gây tổn thương gan kéo dài bằng CCl4 kết hợp điều trị bằng Vismisco (0,6 g/kg và 1,8 g/kg) hoặc Silymarin. Đánh giá hoạt độ AST, ALT; nồng độ Albumin, Cholesterol, Bilirubin toàn phần; các chỉ số đông máu gồm thời gian prothrombin (PT), thời gian thromboplastin từng phần hoạt hóa (APTT), hàm lượng fibrinogen; định lượng nồng độ Hydroxyprolin trong dịch đồng thể gan (chỉ số đánh giá mức độ tích tụ collagen mô gan); định lượng MDA, hoạt độ enzym chống oxy hóa superoxide dismutase (SOD) và glutathione peroxidase (GPx); đánh giá mô bệnh học theo thang điểm HAI Knodell - Ishak.
  • Mô hình khảo sát tác dụng chống viêm:
    • Viêm cấp: Mô hình gây phù lòng bàn chân chuột cống trắng bằng carrageenin (đo thể tích chân tại các thời điểm V0, V2, V4, V6 giờ); mô hình gây rỉ dịch viêm (đo thể tích dịch rỉ, đếm số lượng bạch cầu và định lượng protein trong dịch rỉ viêm).
    • Viêm mạn: Mô hình cấy u hạt thực nghiệm (xác định trọng lượng u hạt); đếm số lượng bạch cầu và công thức bạch cầu; định lượng nồng độ cytokine tiền viêm TNF-α trong huyết thanh bằng kỹ thuật miễn dịch gắn enzym (ELISA).

Số liệu thu thập được phân tích thống kê y sinh học, tính giá trị trung bình và độ lệch chuẩn, so sánh sự khác biệt giữa các lô thực nghiệm bằng các thuật toán thống kê thích hợp (Student's t-test, ANOVA) với ngưỡng ý nghĩa thống kê p < 0,05.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan tài liệu

Chương này tổng kết toàn diện cơ sở lý luận về cấu trúc, chức năng sinh lý của gan và cơ chế bệnh sinh của các dạng tổn thương gan. Tác giả phân tích chi tiết cơ chế tổn thương gan trực tiếp và gián tiếp do thuốc/hóa chất, vai trò của stress oxy hóa trong việc bẻ gãy màng phospholipid, tổn thương ty thể và phân mảnh ADN tế bào gan. Hệ thống chống oxy hóa nội sinh tại gan được làm rõ với các enzym chủ chốt như SOD (chuyển hóa anion superoxid O2•- thành H2O2), GPx (khử peroxid hữu cơ và vô cơ bằng cách oxy hóa GSH thành GSSG). Chương 1 cũng trình bày tổng quan các mô hình dược lý in vivo kinh điển (gây độc bằng PAR và CCl4), các chỉ tiêu hóa sinh đánh giá hoại tử tế bào gan (AST, ALT), chức năng bài tiết/khử độc (Bilirubin), chức năng tổng hợp (Albumin, đông máu PT, APTT, Fibrinogen), cùng thang điểm mô bệnh học Knodell - Ishak. Cuối chương là tổng quan về công thức phối hợp Vismisco (vỏ hạt đậu xanh 58,8%, thổ phục linh 11,8%, cam thảo đất 29,4%; liều dự kiến trên người 2,5 g cao/ngày) và các bằng chứng dược lý của từng thành phần.

Chương 2: Đối tượng và phương pháp nghiên cứu

Chương này mô tả chi tiết nguồn gốc nguyên liệu cao đặc Vismisco (độ ẩm 10,8%), tiêu chuẩn chọn động vật thực nghiệm (chuột nhắt trắng, chuột cống trắng khỏe mạnh), các hóa chất và thuốc đối chứng chuẩn (Paracetamol, CCl4, Silymarin, Carrageenin, bộ kit xét nghiệm sinh hóa, kháng thể ELISA). Chương 2 thiết kế chi tiết quy trình thực nghiệm cho từng mục tiêu:

  1. Thử độc tính cấp theo đường uống trên chuột nhắt.
  2. Thử độc tính bán trường diễn trên chuột cống trắng (chia lô chứng và các lô trị uống Vismisco hàng ngày), theo dõi các thông số thể trọng, huyết học, sinh hóa chức năng gan, thận và cấu trúc mô bệnh học gan, thận.
  3. Thiết kế mô hình bảo vệ gan cấp chống ngộ độc PAR trên chuột nhắt.
  4. Thiết kế mô hình chống viêm gan mạn và xơ hóa do CCl4 trên chuột nhắt.
  5. Thiết kế các mô hình kháng viêm cấp (phù chân do carrageenin, dịch rỉ viêm) và viêm mạn (u hạt thực nghiệm, nồng độ TNF-α).
  6. Quy trình đọc tiêu bản mô bệnh học gan và thận nhuộm HE, phương pháp tính điểm HAI và xử lý thống kê dữ liệu.

Chương 3: Kết quả nghiên cứu

Chương 3 trình bày các kết quả thực nghiệm đạt được:

  • Độc tính cấp và bán trường diễn:
    • Vismisco dùng đường uống trên chuột nhắt trắng ở mức liều dung nạp cao nhất không gây chết động vật thực nghiệm, không xác định được giá trị LD50.
    • Nghiên cứu độc tính bán trường diễn trên chuột cống trắng cho thấy: Vismisco ở các mức liều thử nghiệm không làm thay đổi có ý nghĩa thống kê về sự tăng trọng lượng cơ thể; các chỉ số huyết học (hồng cầu, hemoglobin, hematocrit, MCV, số lượng bạch cầu, công thức bạch cầu, tiểu cầu) duy trì trong giới hạn sinh lý bình thường; các chỉ số sinh hóa đánh giá chức năng gan (Bilirubin toàn phần, Albumin, Cholesterol, hoạt độ AST, ALT) và chức năng thận (Creatinin) không có sự biến đổi bệnh lý so với lô chứng; hình ảnh mô bệnh học vi thể gan và thận của chuột ở các lô dùng thuốc không ghi nhận tổn thương cấu trúc tế bào hay hoại tử mô.
  • Tác dụng chống tổn thương gan cấp do Paracetamol:
    • Vismisco ở hai mức liều (0,6 g/kg và 1,8 g/kg) làm giảm có ý nghĩa thống kê hoạt độ AST và ALT trong huyết thanh chuột sau 2 ngày và 4 ngày bị gây độc bằng PAR so với lô mô hình.
    • Vismisco làm giảm trọng lượng gan tương đối và giảm rõ rệt hàm lượng MDA trong dịch đồng thể gan chuột ngộ độc PAR.
    • Tiêu bản mô bệnh học cho thấy Vismisco làm giảm mức độ thoái hóa nước, hạn chế hoại tử tế bào gan và thâm nhiễm viêm so với lô mô hình, hiệu quả tương đương nhóm đối chứng dùng Silymarin.
  • Tác dụng chống viêm gan mạn, chống xơ hóa và chống oxy hóa do CCl4:
    • Vismisco (0,6 g/kg và 1,8 g/kg) làm giảm hoạt độ AST, ALT huyết thanh; cải thiện nồng độ Albumin, Cholesterol và Bilirubin toàn phần.
    • Cải thiện các rối loạn đông máu: rút ngắn thời gian PT, APTT và phục hồi nồng độ Fibrinogen huyết thanh.
    • Làm giảm rõ rệt hàm lượng Hydroxyprolin trong dịch đồng thể gan chuột, chứng minh tác dụng ức chế tổng hợp và lắng đọng collagen quá mức.
    • Tăng cường hoạt độ các enzym chống oxy hóa nội sinh SOD và GPx, đồng thời làm giảm hàm lượng MDA trong mô gan.
    • Điểm mô bệnh học theo thang Knodell - Ishak (HAI) ở các lô uống Vismisco giảm rõ rệt so với lô mô hình CCl4 (giảm hoại tử mối gặm, hoại tử cầu nối, giảm viêm khoảng cửa và mức độ xơ hóa bè tế bào gan).
  • Tác dụng chống viêm:
    • Viêm cấp: Vismisco làm giảm độ phù lòng bàn chân chuột cống do carrageenin tại các thời điểm 2, 4 và 6 giờ; làm giảm thể tích dịch rỉ viêm, giảm số lượng bạch cầu và hàm lượng protein trong dịch rỉ viêm.
    • Viêm mạn: Vismisco làm giảm trọng lượng u hạt thực nghiệm, điều hòa số lượng và công thức bạch cầu máu ngoại vi, đồng thời ức chế sự gia tăng nồng độ cytokine tiền viêm TNF-α huyết thanh chuột.

Chương 4: Bàn luận

Tác giả phân tích và bàn luận về tính an toàn của Vismisco: kết quả thử nghiệm độc tính cấp và bán trường diễn khẳng định sản phẩm có phổ an toàn rộng khi dùng đường uống, không gây độc tích lũy lên hệ tạo máu, chức năng gan, chức năng lọc cầu thận hay cấu trúc mô học gan thận. Về cơ chế tác dụng bảo vệ gan, tác giả lập luận rằng sự phối hợp của ba vị thuốc (vỏ hạt đậu xanh chứa flavonoid vitexin/isovitexin, thổ phục linh chứa polysaccharid và cam thảo đất) đã tạo ra tác động hiệp đồng đa cơ chế:

  1. Trực tiếp dọn dẹp gốc tự do và phục hồi hệ thống chống oxy hóa nội sinh (tăng SOD, GPx, hạ MDA), từ đó bảo vệ màng tế bào gan khỏi sự tấn công của các chất chuyển hóa độc hại như NAPQI hay gốc tự do CCl3•.
  2. Ngăn ngừa hoại tử tế bào gan, giảm phóng thích các enzym nội bào AST, ALT vào máu tuần hoàn.
  3. Ức chế phản ứng viêm mạn tính và dòng thác cytokine (hạ nồng độ TNF-α, giảm dịch rỉ viêm và u hạt), từ đó ức chế quá trình hoạt hóa tế bào sao gan, làm giảm nồng độ hydroxyprolin và ngăn chặn quá trình xơ hóa nhu mô gan.
  4. Bảo tồn và phục hồi các chức năng tổng hợp protein (Albumin, Fibrinogen), các yếu tố đông máu và chức năng bài tiết mật của gan.

Kết quả và những đóng góp mới

Luận án mang lại các đóng góp cụ thể về mặt khoa học thực nghiệm và thực tiễn ứng dụng:

  • Về tính an toàn: Đã xác định sản phẩm cao đặc Vismisco không thể hiện độc tính cấp theo đường uống trên chuột nhắt trắng (không xác định được LD50 ở liều tối đa). Trong thử nghiệm bán trường diễn trên chuột cống trắng, Vismisco không gây độc tính trên hệ tạo máu, không làm suy giảm chức năng gan, thận và không gây biến đổi bệnh lý mô bệnh học đại thể, vi thể của gan và thận.
  • Về hiệu lực bảo vệ gan cấp tính: Chứng minh thực nghiệm Vismisco ở hai mức liều 0,6 g/kg và 1,8 g/kg có tác dụng bảo vệ gan rõ rệt trên mô hình ngộ độc cấp paracetamol: hạ hoạt độ transaminase (AST, ALT), giảm nồng độ MDA mô gan và giảm thoái hóa, hoại tử tế bào gan trên tiêu bản mô bệnh học.
  • Về hiệu lực chống viêm gan mạn và xơ hóa gan: Chứng minh Vismisco có khả năng phục hồi chức năng gan bị tổn thương mạn tính do CCl4 thông qua việc cải thiện nồng độ albumin, bilirubin, cholesterol; phục hồi các chỉ số đông máu (PT, APTT, fibrinogen); giảm hàm lượng hydroxyprolin trong mô gan; nâng cao hoạt tính enzym chống oxy hóa (SOD, GPx), hạ MDA và cải thiện cấu trúc vi thể gan theo thang điểm HAI Knodell - Ishak.
  • Về tác dụng kháng viêm: Chứng minh tác dụng ức chế viêm cấp tính (giảm phù chân do carrageenin, giảm thể tích và protein dịch rỉ viêm) và ức chế viêm mạn tính (giảm trọng lượng u hạt thực nghiệm, giảm nồng độ TNF-α huyết thanh).
  • Khuyến nghị thực tiễn: Cung cấp cơ sở dữ liệu tiền lâm sàng vững chắc về tính an toàn và hiệu lực sinh học của bài thuốc phối hợp Vismisco (vỏ đậu xanh, thổ phục linh, cam thảo đất), làm tiền đề khoa học để tiến hành các nghiên cứu lâm sàng tiếp theo và định hướng ứng dụng sản phẩm hỗ trợ điều trị viêm gan, bảo vệ gan trên người với liều dùng dự kiến 2,5 g cao/ngày.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

  • Hạn chế: Các kết quả của luận án hoàn toàn được thực hiện trên động vật thực nghiệm (in vivo trên chuột nhắt và chuột cống trắng) với các mô hình gây tổn thương gan nhân tạo bằng hóa chất (Paracetamol, CCl4, Carrageenin). Luận án chưa thực hiện các thử nghiệm can thiệp trên người bệnh và chưa đánh giá tác dụng trực tiếp trên mô hình viêm gan do virus thực nghiệm do giới hạn phạm vi đề tài.
  • Hướng nghiên cứu tiếp:
    • Tiếp tục triển khai các nghiên cứu thử nghiệm lâm sàng có kiểm soát trên bệnh nhân mắc các bệnh lý gan (viêm gan do thuốc, viêm gan mạn) nhằm đánh giá hiệu quả điều trị và tính dung nạp trên người.
    • Phân tích sâu hơn cơ chế phân tử và sự đóng góp dược lý chi tiết của từng hoạt chất đơn lẻ (như vitexin, isovitexin từ vỏ đậu xanh, các polysaccharid từ thổ phục linh) trong phức hợp Vismisco.
    • Nghiên cứu tiêu chuẩn hóa quy trình công nghệ bào chế nhằm ổn định chất lượng sản phẩm Vismisco ở quy mô sản xuất công nghiệp.

Giá trị tham khảo

Luận án có giá trị tham khảo hữu ích cho nhiều nhóm đối tượng:

  • Nghiên cứu sinh, học viên cao học và nhà nghiên cứu chuyên ngành Dược lý, Độc chất học, Dược học cổ truyền: Luận án cung cấp một quy trình mẫu mực, hoàn chỉnh về phương pháp thiết kế nghiên cứu đánh giá độc tính cấp, độc tính bán trường diễn và các mô hình dược lý in vivo khảo sát tác dụng bảo vệ gan cấp (PAR), viêm gan mạn/xơ gan (CCl4), chống oxy hóa (SOD, GPx, MDA) và kháng viêm (phù carrageenin, u hạt, TNF-α).
  • Giảng viên và nhà khoa học Y Dược: Cung cấp nguồn tài liệu học thuật giá trị về cơ chế bệnh sinh của stress oxy hóa trong tổn thương gan, các phương pháp xét nghiệm sinh hóa enzym gan, đông máu, kỹ thuật định lượng hydroxyprolin và phương pháp chấm điểm mô bệnh học gan theo thang HAI Knodell - Ishak.
  • Các nhà phát triển dược phẩm và cơ quan quản lý y tế: Cung cấp bằng chứng thực nghiệm đầy đủ về độc tính và tác dụng sinh học của sự phối hợp ba vị dược liệu bản địa (vỏ đậu xanh, thổ phục linh, cam thảo đất), phục vụ cho việc thẩm định, cấp phép và phát triển sản phẩm thuốc từ dược liệu.

Câu hỏi thường gặp

1. Thành phần và tỷ lệ phối hợp của sản phẩm Vismisco gồm những dược liệu nào?

Sản phẩm Vismisco được chiết xuất dưới dạng cao đặc (độ ẩm 10,8%) tại Khoa Dược - Trường Đại học Y Dược Thái Nguyên với thành phần gồm 3 vị thuốc: Vỏ hạt Đậu xanh (Vigna radiata (L.) Wilczek) chiếm 58,8%; Thân rễ Thổ phục linh (Smilax glabra Roxb.) chiếm 11,8%; và Toàn bộ cây Cam thảo đất (Scoparia dulcis L.) chiếm 29,4%. Liều dùng dự kiến trên người là 2,5 g cao/ngày.

2. Tác dụng bảo vệ gan cấp của Vismisco trên mô hình ngộ độc Paracetamol được thể hiện qua những chỉ số nào?

Trên mô hình chuột bị gây tổn thương gan cấp bằng Paracetamol, Vismisco (ở hai mức liều 0,6 g/kg và 1,8 g/kg) làm giảm có ý nghĩa thống kê hoạt độ men gan AST và ALT trong huyết thanh sau 2 ngày và 4 ngày; giảm trọng lượng gan tương đối; giảm nồng độ sản phẩm peroxy hóa lipid MDA trong dịch đồng thể gan; đồng thời làm giảm mức độ thoái hóa nước và hoại tử tế bào gan trên tiêu bản mô bệnh học vi thể nhuộm HE.

3. Vismisco chống viêm gan mạn và ngăn ngừa xơ hóa gan trên mô hình CCl4 bằng những cơ chế nào?

Trên mô hình gây tổn thương gan mạn bằng CCl4, Vismisco làm giảm hoạt độ AST, ALT; phục hồi nồng độ Albumin, Cholesterol và Bilirubin; cải thiện các thông số đông máu (rút ngắn thời gian PT, APTT, tăng Fibrinogen); giảm nồng độ Hydroxyprolin (chỉ số lắng đọng collagen); tăng cường hoạt tính enzym chống oxy hóa nội sinh (SOD, GPx) và giảm hàm lượng MDA gan; đồng thời làm giảm tổng điểm tổn thương mô bệnh học theo thang điểm HAI của Knodell - Ishak.

4. Bằng chứng thực nghiệm nào chứng minh tác dụng kháng viêm của Vismisco?

Tác dụng chống viêm của Vismisco được chứng minh trên cả hai mô hình:

  • Viêm cấp: Làm giảm thể tích phù lòng bàn chân chuột do carrageenin tại các thời điểm 2, 4, 6 giờ; làm giảm thể tích dịch rỉ viêm, giảm số lượng bạch cầu và nồng độ protein trong dịch rỉ viêm.
  • Viêm mạn: Làm giảm trọng lượng trung bình của khối u hạt thực nghiệm, điều hòa số lượng và công thức bạch cầu, đồng thời làm giảm nồng độ cytokine tiền viêm TNF-α trong huyết thanh định lượng bằng phương pháp ELISA.

5. Kết quả đánh giá độc tính cấp và bán trường diễn của Vismisco cho thấy điều gì về độ an toàn của sản phẩm?

Nghiên cứu độc tính cấp trên chuột nhắt trắng theo đường uống cho thấy Vismisco không gây chết động vật ở liều dung nạp tối đa (không xác định được LD50). Thử nghiệm độc tính bán trường diễn trên chuột cống trắng uống thuốc kéo dài cho thấy Vismisco không làm thay đổi bất thường về thể trọng, không làm biến đổi các chỉ số huyết học và sinh hóa chức năng gan, thận, cũng như không gây tổn thương vi thể trên cấu trúc mô bệnh học của gan và thận.

Kết luận

Luận án tiến sĩ của Bùi Thị Quỳnh Nhung đã thực hiện nghiên cứu toàn diện, có hệ thống về độc tính và tác dụng dược lý của sản phẩm cao đặc Vismisco trên động vật thực nghiệm. Kết quả nghiên cứu chứng minh Vismisco có độ an toàn cao trong cả thử nghiệm độc tính cấp và độc tính bán trường diễn, không gây tác dụng bất lợi lên hệ tạo máu, chức năng và cấu trúc mô học gan, thận. Đồng thời, công trình khẳng định hiệu lực bảo vệ gan rõ rệt của Vismisco thông qua khả năng chống tổn thương gan cấp do Paracetamol, chống viêm gan mạn và xơ hóa gan do CCl4, tăng cường hệ thống enzym chống oxy hóa nội sinh (SOD, GPx), hạ nồng độ MDA và ức chế các phản ứng viêm cấp, viêm mạn (hạ TNF-α). Đây là luận cứ khoa học thực nghiệm quan trọng làm nền tảng cho việc tiếp tục thử nghiệm lâm sàng và phát triển sản phẩm Vismisco trong hỗ trợ điều trị các bệnh lý về gan.