Chương 1 TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU, CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ KHÁI QUÁT VỀ NGƯỜI MƯỜNG Ở PHÚ THỌ Sự đa dạng trong âm thanh văn hóa dân gian, nét phong phú trong những nếp sinh hoạt của cuộc sống, người Mường và văn hóa dân gian Mường ở Phú Thọ đã tạo nên nhiều ấn tượng nổi bật. Vấn đề của công trình này là xác định cho được sự tồn tại và phát triển của dân ca người Mường trong bối cảnh đương đại. Do đó chương tổng quan vấn đề nghiên cứu sẽ khảo sát các nội dung: thứ nhất, những nghiên cứu dân ca Việt Nam nói chung, dân ca Mường và người Mường ở Phú Thọ nói riêng; thứ hai, những cách tiếp cận nghiên cứu đối tượng trong bối cảnh nhất định. Để làm rõ vấn đề dân ca Mường ở Phú thọ trong bối cảnh đương đại, chúng tôi tìm về sự hình thành và phát triển của xã hội Mường, những đặc điểm nổi bật trong đời sống văn hóa dân gian Mường.
Bên cạnh đó chúng tôi triển khai khảo sát các nguồn tài liệu về dân ca và về văn hóa dân gian Mường của những nhà nghiên cứu đi trước đồng thời điền dã thực tế để tìm hiểu tại các bản Mường ở Phú Thọ cũng như một số vùng Mường lân cận nhằm chắt lọc và đánh giá một cách chân thực nhất cho vấn đề của luận án mà mình đang nghiên cứu. Tổng quan tình hình nghiên cứu Để nhận diện cụ thể, rõ nét hơn về dân ca nói chung, dân ca Mường ở Phú Thọ nói riêng cũng như mức độ tồn tại, phát triển của nó trong xã hội hiện nay. Chúng tôi sẽ từng bước đi vào nghiên cứu, thông qua các tư liệu của những người đi trước mà cụ thể hơn là, thông qua quá trình điền dã thực tế tại các vùng Mường để từ đó, xác định dân ca hiện còn được người dân quan tâm, đồng thời nhận thức tầm ảnh hưởng, vai trò của dân ca đối với người dân trong bối cảnh đời sống hiện nay. Những công trình nghiên cứu về dân ca Dân ca nói chung từ lâu đã trở thành đối tượng được giới nghiên cứu quan tâm nhiều.
Từ những phong tục tập quán, những nếp sinh hoạt đời thường gắn với quá trình hình thành và phát triển của những làn điệu dân ca… đã dần được bóc tách, nhìn nhận và đánh giá dưới nhiều góc độ, nhiều phương thức và cách thức gắn 8 liền với sự phát triển của đời sống cộng đồng. Để nhìn nhận một cách khách quan, cụ thể đối tượng nghiên cứu hơn chúng tôi xin được đi vào tổng hợp, nghiên cứu tìm hiểu một số công trình về dân ca người Việt cũng như về dân ca các dân tộc thiểu số ở Việt Nam của những nhà nghiên cứu đi trước để từ đó có cơ sở làm rõ hơn cho đối tượng trong nghiên cứu của mình. Những nghiên cứu về dân ca nói chung Dân ca – Lối sinh hoạt cộng đồng của người dân lao động trong xã hội, luôn phản ánh chính cuộc sống của họ trong bất kì hoàn cảnh, môi trường hay sự việc nào. Những làn điệu dân ca như một thứ “ngôn ngữ” giúp người dân lao động được tự do bày tỏ tình cảm, ước mơ, niềm khát khao cũng như dễ dàng trao đổi với nhau trong các mối quan hệ xã hội.
Nghiên cứu về dân ca nói chung đã có rất nhiều nhà nghiên cứu, nhiều tài liệu với cách nhìn nhận, lý giải từ tổng quát chung đến cụ thể chi tiết từ một thể loại hay nhiều làn điệu khác nhau. Tất cả đều nhằm khẳng định giá trị của thể loại dân ca ấy trong đời sống tinh thần cộng đồng cũng như sức sống và những ảnh hưởng của nó đối với xã hội. Mức độ nhìn nhận về dân ca của các nhà nghiên cứu cả ở nước ngoài và trong nước dưới từng góc nhìn, cách nhận định cũng như sự khác biệt trong văn hóa của từng dân tộc gắn với vai trò đối tượng đều ảnh hưởng đến sự hiện hữu của các bài bản dân ca cũng như giá trị của chúng trong các mối quan hệ cộng đồng con người. Giai điệu, lời ca dân ca luôn phản ánh trực tiếp, cụ thể hoạt động cuộc sống xã hội, nó đồng thời chứa đựng những vấn đề mà trong tâm tư, tình cảm con người luôn muốn đạt được, thực hiện được.
Nghiên cứu Các điệu thức trong âm nhạc dân gian, nhà nghiên cứu V.Va- Kh’ra-mê-ép đã nhận xét “Âm nhạc cũng như các lĩnh vực nghệ thuật khác đã hình thành không giống nhau ở các dân tộc trong quá trình phát triển kéo dài nhiều thế kỷ. Những điệu thức ta gặp trong sáng tác âm nhạc dân gian cũng như những điệu thức đã bắt rễ sâu xa đã được công nhận trong hoạt động âm nhạc thế giới, đều hình thành dần dần” [127, tr. Mỗi dân tộc, mỗi quốc gia sẽ sản sinh ra những giai điệu dân ca riêng biệt phù hợp với điều kiện đời sống, với những suy nghĩ, ước mơ 9 của họ. Những cung bậc cảm xúc được thể hiện trên các âm bậc khác nhau, mỗi sự chuyển động là một nét mới âm điệu, và để hoàn thiện mình đồng thời trở nên trau chuốt hơn thì bản thân những giai điệu dân ca ấy sẽ được gọt dũa, được bồi đắp bởi chính nhu cầu của người dân cùng quá trình thay đổi thực tế của đời sống xã hội.
Dân ca luôn tồn tại và phát triển theo dòng chảy xã hội. Những giai điệu dân gian như một thứ quan trọng trong đời sống tinh thần của con người. Lời ca, điệu thức, mức độ, giá trị ảnh hưởng… tất cả đều hiện lên theo những cung bậc chuyển động không ngừng của thời gian và sự hiện hữu của đời sống cộng đồng. Nghiên cứu về Âm nhạc dân gian tại các nước vùng Đông Nam Á, tác giả Trần Văn Khê đã khẳng định “Âm nhạc dân gian dính liền với đời sống con người” [22, tr.
Những thể loại trong âm nhạc dân gian như Anh hùng ca, đối ca nam nữ đều là những câu hát được hình thành từ trong tập tục, trong các mối quan hệ và tình cảm con người. Bên cạnh đó, sự giao thoa trong các mối quan hệ, mức độ gắn kết khi cùng sinh sống, tính chất địa phương, phong tục tập quán cũng phần nào có sự ảnh hưởng và tạo nên tính khác biệt giữa những giai điệu dân ca của các tộc người ở các vùng, miền. Âm nhạc dân gian luôn “có sức sống bền vững nhất” [54, tr.5] trong nhu cầu của con người với những nếp sinh hoạt đời thường, những mối quan hệ giao tiếp cộng đồng, những suy nghĩ, tư duy mà từ đời này lưu truyền lại cho các thế hệ tiếp sau. Dân ca là mạch cảm xúc nổi bật nhất, cụ thể nhất khi thực hiện “vai trò” trong hệ thống âm nhạc dân gian chung ấy.
Sử dụng phương pháp truyền khẩu từ vị trí vai trò của người sáng tác đến người biểu diễn, thậm chí cả trong cách truyền bá lại cho nhau giữa các thế hệ con người là cách thức phổ biến nhất trong dân ca. Nhà nghiên cứu Nguyễn Bình Định trong Các phương thức ký âm trên thế giới và vấn đề ký âm nhạc truyền thống Việt Nam đã cho rằng: “Xuất phát từ nguyên lý cấu tạo, phương pháp trình diễn… mà việc sử dụng phương pháp truyền khẩu trong cả khâu sáng tác, biểu diễn, đào tạo đã tỏ ra phù hợp và trở thành một trong những đặc trưng thường gặp âm nhạc các nước phương Đông” [24, tr. Sức sống của dân ca nói chung vẫn luôn bền vững cùng đời sống cộng đồng các dân tộc, trải qua các giai 10 đoạn phát triển xã hội, sự thay đổi của môi trường sống, những suy nghĩ và cả nhu cầu con người thì dân ca vẫn trường tồn trong tâm trí người dân. Khi âm nhạc dân gian nói chung trong đó có dân ca có được vị trí quan trọng trong đời sống tinh thần của con người, thì nó sẽ là thứ ngôn ngữ giúp con người dễ dàng giao tiếp với các hoạt động mang tính chung cộng đồng, là sợi dây nối mạch liên hoàn giữa các thế hệ cũng như trở thành điểm tựa, gốc rễ xuyên suốt trong mọi vấn đề phát triển của đời sống tinh thần con người.
Ngôn ngữ tiếng nói con người được coi là khởi nguồn hình thành nên dân ca, là thứ “ngôn ngữ có âm thanh” giúp cho cách thức giao tiếp xã hội thêm dễ dàng hơn. Mỗi dân tộc khác nhau có ngôn ngữ riêng đặc trưng, lưu giữ bản sắc cộng đồng riêng biệt, do đó giai điệu dân ca luôn mang tính nổi bật, khác biệt, phát triển cùng dòng chảy đời sống của tộc người ấy. Nhà nghiên cứu Yves Goudineau trong bài viết “Bảo tồn nền di sản của những người đang sống: nền văn hóa phi vật chất và các chuẩn mực” đã nhận định: “Mọi sản phẩm, tác phẩm đều nằm trong một bối cảnh xã hội và văn hóa toàn thể. Các câu hát, điệu múa, bài ca đều được gắn liền với các nghi thức và nhịp sống của dân làng” [79, tr.
Như vậy, xã hội phát triển, đời sống con người phát triển thì dân ca nói riêng cũng đồng hành biến đổi theo nhu cầu con người nhằm đáp ứng, phù hợp với hoàn cảnh sống trong bối cảnh cụ thể. “Cội nguồn của nền âm nhạc hiện thực bao giờ cũng là sáng tác dân gian” [127, tr. Do vậy, dù ở góc độ nhìn nhận nào, mức độ tiếp nhận hay tiếp nối thì những giá trị cổ truyền luôn là sự kết nối trân trọng tiếp diễn trong hành trình cuộc sống con người đi từ quá khứ đến hiện tại. Những tập tục xã hội được hình thành trong quá trình phát triển của đời sống, những hoạt động nghi lễ được ra đời trong nhu cầu của con người, tất cả đều nhằm phản ánh giá trị bản sắc dân tộc do chính con người xây đắp, gây dựng nên.
Nếp nghĩ, cách làm, sự định hình nên tính địa phương riêng biệt luôn được gắn kết trong các mối quan hệ tộc người nổi bật. Văn hóa truyền thống luôn được coi là sợi dây gắn kết các thế hệ người dân, là thứ giúp họ dễ dàng thích nghi và biến đổi để hòa nhập với thời cuộc, với tương lai, làm cho cuộc sống của họ thêm nhiều màu sắc, đa dạng hơn.