Luận án tiến sĩ nghiên cứu đặc điểm lâm sàng và kết quả trắc nghiệm tâm lý tat ở bệnh nhân nghiện rượu mạn tính có hoang tưởng ảo giác

Luận án tiến sĩ phân tích đặc điểm lâm sàng và kết quả trắc nghiệm tâm lý TAT ở bệnh nhân nghiện rượu mạn tính có hoang tưởng ảo giác.

• Tác giả: Nguyễn Hữu Thắng
• Người hướng dẫn: Nguyễn Sinh Phúc
• Trường học: Học Viện Quân Y
• Chuyên ngành: Khoa học thần kinh
• Đề tài: Nghiên cứu đặc điểm lâm sàng và kết quả trắc nghiệm tâm lý TAT ở bệnh nhân nghiện rượu mạn tính có hoang tưởng, ảo giác
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ y học
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 1.1. Những vấn đề chung về nghiện rượu mạn tính
• 1.2. Loạn thần do rượu
• 1.3. Hình ảnh tổn thương não trên phim MRI sọ não ở bệnh nhân nghiện rượu mạn tính
• 1.4. Hình ảnh teo não và tiểu não
• 1.5. Sự phục hồi về hình thể và chức năng của não sau cai rượu
• 1.6. Phương pháp TAT
• 1.7. Mô tả TAT
• 1.8. Những chủ đề, câu chuyện thường gặp
• 1.9. Một số nghiên cứu về ứng dụng TAT trong lâm sàng
• 1.10. Rối loạn nhân cách ở bệnh nhân nghiện rượu và các trắc nghiệm tâm lý
• 2. CHƯƠNG 2: ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Đối tượng nghiên cứu
• 2.2. Mẫu nghiên cứu
• 2.3. Tiêu chuẩn chọn nhóm đối tượng nghiên cứu
• 2.4. Tiêu chuẩn loại trừ
• 2.5. Phương pháp nghiên cứu
• 2.6. Cỡ mẫu nghiên cứu
• 2.7. Chia nhóm bệnh nhân nghiên cứu
• 2.8. Thu thập thông tin
• 2.9. Thiết kế nghiên cứu
• 2.10. Khám lâm sàng tâm thần
• 2.11. Đánh giá các triệu chứng cơ thể
• 2.12. Chụp cộng hưởng từ sọ não
• 2.13. Trắc nghiệm TAT
• 2.14. Các thông số nghiên cứu
• 2.15. Phương pháp xử lý số liệu
• 2.16. Vấn đề đạo đức trong nghiên cứu
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 3.1. Đặc điểm chung của đối tượng nghiên cứu
• 3.2. Đặc điểm lâm sàng và hình ảnh tổn thương não trên phim MRI sọ não ở bệnh nhân nghiện rượu mạn tính
• 3.3. Đặc điểm lâm sàng ở bệnh nhân nghiện rượu mạn tính
• 3.4. Hình ảnh MRI sọ não ở bệnh nhân nghiện rượu mạn tính có loạn thần
• 3.5. Kết quả TAT và mối liên quan với các biểu hiện lâm sàng ở bệnh nhân nghiện rượu có loạn thần
• 3.6. Kết quả TAT
• 3.7. Mối liên quan giữa kết quả TAT với các biểu hiện lâm sàng ở bệnh nhân nghiện rượu mạn tính
• 4. CHƯƠNG 4: BÀN LUẬN
• 4.1. Đặc điểm chung của đối tượng nghiên cứu
• 4.2. Đặc điểm lâm sàng và hình ảnh MRI sọ não ở bệnh nhân nghiện rượu mạn tính
• 4.3. Đặc điểm lâm sàng ở bệnh nhân nghiện rượu mạn tính
• 4.4. Hình ảnh MRI sọ não ở bệnh nhân nghiện rượu mạn tính
• 4.5. Kết quả TAT và mối liên quan với các biểu hiện lâm sàng ở bệnh nhân nghiện rượu mạn tính
• 4.6. Kết quả TAT ở bệnh nhân nghiện rượu mạn tính
• 4.7. Mối liên quan giữa kết quả TAT với các biểu hiện lâm sàng ở bệnh nhân nghiện rượu mạn tính
• HẠN CHẾ CỦA ĐỀ TÀI
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU CỦA ĐỀ TÀI LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Nghiên cứu đặc điểm lâm sàng

Nghiên cứu đặc điểm lâm sàng tập trung vào việc mô tả các triệu chứng và biểu hiện của bệnh nhân nghiện rượu mạn tính có hoang tưởng và ảo giác. Các triệu chứng lâm sàng bao gồm run tay, mất ngủ, lo lắng quá mức, kích động, và các cơn co giật kiểu động kinh. Hoang tưởng và ảo giác thường xuất hiện đột ngột, với cường độ mạnh, chi phối hành vi của bệnh nhân, gây nguy hiểm cho bản thân và người xung quanh. Nghiên cứu cũng chỉ ra rằng nghiện rượu mạn tính gây tổn thương não, đặc biệt là teo não, được phát hiện qua hình ảnh MRI sọ não. Những tổn thương này liên quan trực tiếp đến các rối loạn tâm thần ở bệnh nhân.

1.1. Đặc điểm lâm sàng ở bệnh nhân nghiện rượu mạn tính

Đặc điểm lâm sàng ở bệnh nhân nghiện rượu mạn tính bao gồm các triệu chứng như run tay, mất ngủ, lo lắng quá mức, và kích động. Hoang tưởng và ảo giác xuất hiện vào ngày thứ 3 đến thứ 5 sau khi cai rượu, với cường độ mạnh, chi phối hành vi của bệnh nhân. Các triệu chứng này thường đi kèm với rối loạn thần kinh thực vật như mạch nhanh, huyết áp cao, và tăng thân nhiệt. Nghiên cứu cũng chỉ ra rằng nghiện rượu mạn tính gây tổn thương não, đặc biệt là teo não, được phát hiện qua hình ảnh MRI sọ não.

1.2. Hình ảnh MRI sọ não ở bệnh nhân nghiện rượu mạn tính

Hình ảnh MRI sọ não ở bệnh nhân nghiện rượu mạn tính cho thấy các tổn thương não như teo não, mất myelin, và giãn rộng não thất. Những tổn thương này liên quan trực tiếp đến các rối loạn tâm thần, bao gồm hoang tưởng và ảo giác. Nghiên cứu cũng chỉ ra rằng các vùng não bị tổn thương, đặc biệt là vùng thái dương đỉnh, có liên quan đến các triệu chứng lâm sàng như rối loạn nhận thức và hành vi.

II. Kết quả TAT

Kết quả TAT (Thematic Apperception Test) được sử dụng để đánh giá nhân cách và các rối loạn tâm thần ở bệnh nhân nghiện rượu mạn tính. Nghiên cứu chỉ ra rằng TAT có giá trị cao trong việc phát hiện các đặc điểm vô thức và cấu trúc sâu của nhân cách. Kết quả TAT cho thấy mối liên quan giữa các dấu hiệu bất thường trên TAT với các biểu hiện lâm sàng như giảm khí sắc, cảm xúc hằn học, và bận tâm lo lắng. Nghiên cứu cũng chỉ ra rằng TAT có thể được sử dụng như một công cụ hỗ trợ trong chẩn đoán và điều trị nghiện rượu mạn tính.

2.1. Kết quả TAT ở bệnh nhân nghiện rượu mạn tính

Kết quả TAT ở bệnh nhân nghiện rượu mạn tính cho thấy các dấu hiệu bất thường như giảm khí sắc, cảm xúc hằn học, và bận tâm lo lắng. Những dấu hiệu này có mối liên quan chặt chẽ với các biểu hiện lâm sàng như hoang tưởng và ảo giác. Nghiên cứu cũng chỉ ra rằng TAT có thể phát hiện các đặc điểm vô thức và cấu trúc sâu của nhân cách, giúp hỗ trợ trong chẩn đoán và điều trị nghiện rượu mạn tính.

2.2. Mối liên quan giữa kết quả TAT và biểu hiện lâm sàng

Nghiên cứu chỉ ra mối liên quan giữa kết quả TAT và các biểu hiện lâm sàng ở bệnh nhân nghiện rượu mạn tính. Các dấu hiệu bất thường trên TAT như giảm khí sắc, cảm xúc hằn học, và bận tâm lo lắng có liên quan đến các triệu chứng lâm sàng như hoang tưởng và ảo giác. Kết quả TAT cũng cho thấy sự tương quan giữa các dấu hiệu trên TAT với mức độ nghiêm trọng của nghiện rượu mạn tính và các tổn thương não được phát hiện qua MRI.

III. Bệnh nhân nghiện rượu mạn tính có hoang tưởng ảo giác

Bệnh nhân nghiện rượu mạn tính có hoang tưởng ảo giác là đối tượng chính của nghiên cứu. Các triệu chứng lâm sàng bao gồm hoang tưởng ghen tuông, ảo giác thị giác và thính giác, và các cơn co giật kiểu động kinh. Nghiên cứu chỉ ra rằng nghiện rượu mạn tính gây tổn thương não, đặc biệt là teo não và mất myelin, được phát hiện qua hình ảnh MRI sọ não. Những tổn thương này liên quan trực tiếp đến các rối loạn tâm thần, bao gồm hoang tưởng và ảo giác. Nghiên cứu cũng nhấn mạnh tầm quan trọng của việc sử dụng TAT trong đánh giá và điều trị bệnh nhân nghiện rượu mạn tính có hoang tưởng ảo giác.

3.1. Đặc điểm của bệnh nhân nghiện rượu mạn tính có hoang tưởng ảo giác

Bệnh nhân nghiện rượu mạn tính có hoang tưởng ảo giác thường có các triệu chứng như hoang tưởng ghen tuông, ảo giác thị giác và thính giác, và các cơn co giật kiểu động kinh. Những triệu chứng này thường xuất hiện vào ngày thứ 3 đến thứ 5 sau khi cai rượu, với cường độ mạnh, chi phối hành vi của bệnh nhân. Nghiên cứu cũng chỉ ra rằng nghiện rượu mạn tính gây tổn thương não, đặc biệt là teo não và mất myelin, được phát hiện qua hình ảnh MRI sọ não.

3.2. Mối liên quan giữa hoang tưởng ảo giác và tổn thương não

Nghiên cứu chỉ ra mối liên quan giữa hoang tưởng ảo giác và tổn thương não ở bệnh nhân nghiện rượu mạn tính. Các tổn thương não như teo não, mất myelin, và giãn rộng não thất có liên quan trực tiếp đến các rối loạn tâm thần, bao gồm hoang tưởng và ảo giác. Những tổn thương này được phát hiện qua hình ảnh MRI sọ não và có liên quan đến mức độ nghiêm trọng của nghiện rượu mạn tính.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Lạm dụng và nghiện rượu là vấn đề sức khỏe tâm thần và xã hội nghiêm trọng trên phạm vi toàn cầu. Theo số liệu của Tổ chức Y tế Thế giới (2015) được trích dẫn trong luận án, toàn cầu có khoảng 140 triệu người lạm dụng rượu và 400 triệu người uống rượu quá mức. Tác hại do rượu gây ra đối với sức khỏe thể chất và tâm thần chỉ đứng sau các bệnh lý tim mạch và ung thư; khoảng 30% số vụ giết người và 25% số trường hợp tự sát có liên quan trực tiếp đến việc sử dụng rượu. Ở người nghiện rượu mạn tính, việc ngừng hoặc giảm đột ngột lượng rượu đưa vào cơ thể sẽ dẫn đến hội chứng cai rượu với các rối loạn thần kinh, cơ thể và tâm thần đa dạng, trong đó nguy hiểm nhất là sự xuất hiện của các triệu chứng hoang tưởng, ảo giác và trạng thái sảng rượu.

Mặc dù các biểu hiện lâm sàng của loạn thần do rượu đã được mô tả nhiều trong y văn, việc kết hợp đồng thời giữa thăm khám lâm sàng tâm thần, chẩn đoán hình ảnh tổn thương cấu trúc não bộ bằng chụp cộng hưởng từ (MRI) và đánh giá cấu trúc nhân cách sâu kín qua trắc nghiệm phóng chiếu Thematic Apperception Test (TAT) tại Việt Nam vẫn còn là một khoảng trống nghiên cứu. Đa số các ứng dụng TAT tại Việt Nam trước đây chủ yếu tập trung trên đối tượng học sinh, sinh viên hoặc người bình thường, chưa được triển khai một cách hệ thống trên nhóm bệnh nhân nghiện rượu mạn tính có rối loạn tâm thần nặng. Luận án tiến sĩ y học của tác giả Nguyễn Hữu Thắng, chuyên ngành Khoa học thần kinh (mã số 9720159), thực hiện tại Học viện Quân y dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS.TS. Nguyễn Sinh Phúc và PGS.TS. Bùi Quang Huy, được triển khai nhằm giải quyết khoảng trống này.

Luận án xác định hai mục tiêu nghiên cứu cụ thể được đánh số như sau:

1. Mô tả đặc điểm lâm sàng và hình ảnh tổn thương não trên phim MRI sọ não ở bệnh nhân nghiện rượu mạn tính có hoang tưởng, ảo giác.
2. Phân tích kết quả TAT và mối liên quan với các biểu hiện lâm sàng ở bệnh nhân nghiện rượu mạn tính có hoang tưởng, ảo giác.

Đối tượng nghiên cứu là những bệnh nhân được chẩn đoán nghiện rượu mạn tính có xuất hiện triệu chứng hoang tưởng và/hoặc ảo giác. Phạm vi nghiên cứu tập trung vào việc khảo sát toàn diện các triệu chứng tâm thần, tổn thương hình thái não trên phim chụp MRI sọ não và các biến số tâm lý phóng chiếu thu nhận từ trắc nghiệm TAT.

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Tổng quan tài liệu của luận án hệ thống hóa các công trình nghiên cứu trong và ngoài nước xoay quanh ba trục nội dung chính: bệnh học lâm sàng nghiện rượu, chẩn đoán hình ảnh thần kinh và ứng dụng trắc nghiệm tâm lý phóng chiếu TAT.

Về mặt lâm sàng và cơ chế bệnh sinh, luận án điểm lại các công trình kinh điển và hiện đại:

• Sadock B. và cộng sự (2015) mô tả hội chứng cai rượu xuất hiện khi ngừng uống đột ngột, với các biểu hiện kịch phát như run tay, mất ngủ, lo âu quá mức, kích động, co giật kiểu động kinh và các trạng thái hoang tưởng, ảo giác chi phối hành vi.
• Myrick H. và cộng sự (2015), Brust J.C. và cộng sự (2014) phân tích các mức độ nặng của hội chứng cai rượu, chỉ ra rằng sảng rượu thường xuất hiện sau 48 giờ kể từ khi ngừng rượu và là một cấp cứu tâm thần tối khẩn cấp với tỷ lệ tử vong từ 22% đến 33% nếu không được can thiệp kịp thời.
• Razvodovsky Y. (2011, 2015) ghi nhận sảng rượu chiếm 69% đến 82% và ảo giác do rượu chiếm 14% đến 27% trong tổng số các ca loạn thần do rượu. Tác giả nhấn mạnh khoảng 30% bệnh nhân sảng rượu và ảo giác do rượu có tiền sử gia đình nghiện rượu hoặc rối loạn tâm thần.
• Kaplan H. và cộng sự (1994) cùng Sadock B. và cộng sự (2015) phân loại chi tiết các bệnh não thực tổn do rượu bao gồm chứng mất trí bền vững do rượu, chứng quên bền vững và hội chứng Wernicke - Korsakoff do thiếu hụt thiamine (vitamin B1).

Về hình ảnh học thần kinh sọ não:

• Bùi Quang Huy (2016) tổng hợp các dạng tổn thương não trên phim MRI ở bệnh nhân nghiện rượu, bao gồm hoại tử thể trai, thoái hóa/mất myelin, tăng sinh tế bào thần kinh đệm, thiếu hụt chất trắng vùng thái dương - đỉnh, teo chất xám rải rác vỏ não, giãn rộng não thất bên, não thất III và các khe cuộn não.
• Oscar-Berman M. và cộng sự (2010), Kawarabuki K. và cộng sự khảo sát hiện tượng teo vỏ não lan tỏa, đặc biệt là vùng trước trán và thùy trán, cũng như tình trạng teo tiểu não (thùy nhộng) gây rối loạn thăng bằng và dáng đi.
• Các công trình đo thể tích não của Pfefferbaum A., Sullivan E.V. và cộng sự chứng minh tổn thương thể tích chất trắng, chất xám và sự phục hồi một phần kích thước các tổ chức não sau một thời gian cai rượu.

Về phương pháp trắc nghiệm tâm lý TAT:

• Henry Murray (1943) đặt nền móng lý thuyết cho trắc nghiệm phóng chiếu chủ đề TAT nhằm bộc lộ các nhu cầu, xung đột vô thức, động lực nhân cách và cơ chế tự vệ thông qua việc xây dựng câu chuyện từ các bức tranh chuẩn hóa.
• Avila-Espada chuẩn hóa các chỉ số định lượng thời gian và độ dài câu chuyện (ESI, ERI) trên quần thể người Tây Ban Nha. Luke A. (2010) sử dụng bộ 10 tranh TAT (1, 2, 3BM, 4, 6BM, 7GF, 8BM, 9GF, 10, 13MF) để lượng giá và dự báo mức độ trầm cảm.
• Ackerman S. và cộng sự (1999) chứng minh sự tương đồng giữa kết quả đánh giá TAT với tiêu chuẩn DSM-IV trong chẩn đoán các rối loạn nhân cách ranh giới, chống đối xã hội và ái kỷ.
• Tại Việt Nam, Nguyễn Hữu Cầu (2002) tiến hành nghiên cứu sự thích nghi của TAT trong đánh giá nhân cách học sinh trung học phổ thông.

Vị trí của luận án được xác lập thông qua việc kết hợp các chỉ dấu lâm sàng tâm thần học, chỉ dấu tổn thương thực thể trên phim MRI sọ não và các chỉ dấu phóng chiếu nhân cách TAT trên cùng một nhóm bệnh nhân nghiện rượu mạn tính có hoang tưởng, ảo giác tại Việt Nam.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý thuyết và tiêu chuẩn chẩn đoán

Nghiên cứu dựa trên các khái niệm và tiêu chuẩn bệnh học tâm thần quốc tế:

• Tiêu chuẩn nghiện rượu mạn tính: Tiêu chuẩn thực hành lâm sàng xác định đối tượng uống rượu hàng ngày liên tục từ 10 năm trở lên, lượng tiêu thụ tối thiểu mỗi ngày tương đương 300ml rượu có nồng độ cồn 40 độ.
• Cơ chế chuyển hóa và sinh học thần kinh: Quá trình oxy hóa ethanol bởi enzym alcohol dehydrogenase (ADH) thành acetaldehyd và acid acetic; sự kết hợp giữa acetaldehyd với các monoamin tạo chất giống morphin nội sinh (tetraisoquinolin); sự suy giảm nồng độ acid gamma-aminobutyric (GABA) và biến đổi tính thấm màng phospholipid tế bào thần kinh khi nghiện rượu mạn tính dẫn đến phản ứng mất ức chế thần kinh trung ương khi ngừng rượu.
• Tiêu chuẩn chẩn đoán loạn thần và hội chứng cai: Phân loại bệnh quốc tế ICD-10 và Cẩm nang Thống kê Chẩn đoán Rối loạn Tâm thần (DSM-IV, DSM-5) đối với hội chứng cai rượu, sảng rượu, hoang tưởng do rượu và ảo giác do rượu.
• Lý thuyết phóng chiếu nhân cách: Hệ thống diễn giải trắc nghiệm TAT của Henry Murray và các khung phân tích hội chứng tâm lý lâm sàng (dấu hiệu trầm cảm, paranoid, xung động, hung tính kìm nén, lệ thuộc/nghiện).
• Phân loại rối loạn nhân cách: Khung biến đổi nhân cách 4 kiểu của Bleykher (1986) ở bệnh nhân nghiện rượu mạn tính (Hướng nội - không ổn định, Hướng ngoại - không ổn định, Hướng ngoại - mất nhận thức bệnh, Tan rã nhân cách).

Phương pháp nghiên cứu thực tế

Luận án sử dụng thiết kế nghiên cứu mô tả cắt ngang kết hợp theo dõi lâm sàng và lượng giá tâm lý thực nghiệm:

Thành phần phương pháp	Nội dung triển khai
Tiêu chuẩn lựa chọn mẫu	Bệnh nhân nam/nữ đáp ứng tiêu chuẩn nghiện rượu mạn tính (uống $\ge 10$ năm, $\ge 300\text{ml}$ rượu 40 độ/ngày), đang trong giai đoạn có biểu hiện hoang tưởng và/hoặc ảo giác nhập viện điều trị.
Tiêu chuẩn loại trừ	Bệnh nhân có tiền sử chấn thương sọ não nặng trước khi nghiện rượu, mắc các bệnh lý thoái hóa thần kinh nguyên phát độc lập, bệnh lý tâm thần phân liệt có từ trước khi lạm dụng rượu, hoặc bệnh nhân không đủ khả năng thực hiện trắc nghiệm tâm lý sau khi qua giai đoạn cấp.
Khám lâm sàng tâm thần	Khám và ghi nhận triệu chứng theo bệnh án nghiên cứu thống nhất: hội chứng cai, các rối loạn cảm xúc - lo âu, đặc điểm ảo giác (ảo thanh, ảo thị, ảo xúc giác), hoang tưởng (ghen tuông, bị hại), rối loạn tư duy, ý chí, bản năng, giấc ngủ và trí nhớ.
Chẩn đoán hình ảnh	Chụp cộng hưởng từ sọ não (MRI) để xác định các tổn thương thực thể: tình trạng teo vỏ não, teo tiểu não, giãn các rãnh liên bán cầu, khe Sylvius, não thất bên, não thất III và tình trạng thoái hóa/mất myelin chất trắng.
Trắc nghiệm tâm lý TAT	Thực hiện bộ tranh chuẩn TAT sau khi bệnh nhân đã qua giai đoạn sảng cấp tính và ý thức tỉnh táo trở lại; ghi nhận nội dung câu chuyện, thời gian tiềm tàng, thời gian hoàn thành và giải mã các dấu hiệu lâm sàng (dấu hiệu paranoid, dấu hiệu xung động, dấu hiệu nghiện/lệ thuộc, giảm khí sắc).
Xử lý số liệu	Nhập liệu và phân tích thống kê y học bằng phần mềm chuyên dụng, kiểm định mối liên quan giữa các biến số lâm sàng, tổn thương MRI và kết quả trắc nghiệm TAT.

---

Nội dung chính theo từng chương

CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU

Chương 1 trình bày hệ thống lý luận và thực nghiệm về nghiện rượu mạn tính, các biến chứng thần kinh - tâm thần và cơ sở trắc nghiệm TAT:

• Dược động học và chuyển hóa của rượu: Ethanol hấp thu chủ yếu tại tá tràng và hỗng tràng (hấp thu nhanh nhất ở nồng độ 10–30 độ cồn). Khoảng 95% chuyển hóa tại gan thông qua hệ enzym ADH tạo acetaldehyd và acetat; 5% đào thải nguyên vẹn qua hơi thở, nước tiểu và mồ hôi. Chuyển hóa ethanol làm tăng lactat máu, ức chế chu trình Krebs, dẫn đến gan nhiễm mỡ và xơ gan.
• Cơ chế bệnh sinh loạn thần: Rượu làm biến đổi màng tế bào thần kinh, làm giảm nồng độ GABA trong não và tăng thụ thể GABA. Khi ngừng uống rượu đột ngột, hệ thống GABAergic bị suy giảm chức năng đột ngột gây mất ức chế trung ương, dẫn đến bùng phát các triệu chứng cai kịch phát (mạch nhanh, vã mồ hôi, tăng huyết áp dao động, co giật, lú lẫn). Acetaldehyd kết hợp với monoamin tạo tetraisoquinolin tác động lên thụ thể morphin não duy trì sự lệ thuộc.
• Đặc điểm lâm sàng các thể loạn thần do rượu:
  • Hội chứng cai rượu: Lý do ngừng rượu gồm bệnh nội khoa (75%), ngoại khoa (20%) và tự cai (5%). Triệu chứng gồm thèm rượu mãnh liệt (100%), run ngọn chi (xuất hiện sau 2-3 giờ), nôn/buồn nôn, mất ngủ nặng (đạt đỉnh ngày 3–5), rối loạn thần kinh thực vật, hoang tưởng và ảo giác (xuất hiện ngày 3–5; 85% có ảo thanh thật, 65% có hoang tưởng) và co giật kiểu động kinh.
  • Sảng rượu: Khởi phát cấp sau 1–4 ngày ngừng rượu, toàn phát ngày 3–5 với tam chứng kinh điển: mất ngủ hoàn toàn, rối loạn định hướng không gian/thời gian và hoang tưởng - ảo giác rầm rộ chi phối hành vi.
  • Hoang tưởng và ảo giác kéo dài do rượu: Thường gặp nhất là ảo thanh thật mang tính chất đe dọa, bình phẩm và hoang tưởng ghen tuông, hoang tưởng bị hại xuất hiện trên nền ý thức sáng sủa, dễ nhầm lẫn với bệnh tâm thần phân liệt.
• Hình ảnh tổn thương thần kinh trên MRI: Rượu gây teo não lan tỏa, mất chất trắng vùng thái dương - đỉnh, teo chất xám vỏ não, giãn rộng hệ thống não thất và rãnh cuộn não; teo thân thể trai; teo thùy nhộng tiểu não gây thất điều vận động. Sau cai rượu, thể tích nhu mô não có sự phục hồi một phần.
• Kỹ thuật trắc nghiệm TAT: Nguyên lý phóng chiếu, cấu trúc bộ tranh (30 tranh và 1 bìa trắng phân loại theo Boy, Girl, Male, Female), các chủ đề phóng chiếu chuẩn hóa và phương pháp quy đổi nội dung phóng chiếu sang các chỉ dấu tâm lý lâm sàng (paranoid, trầm cảm, ám ảnh, xung động hung tính, lệ thuộc).
• Rối loạn nhân cách ở bệnh nhân nghiện rượu: Diễn tiến qua 3 giai đoạn (suy nhược thần kinh, hội chứng cai, tổn thương não thực tổn) tương ứng với 4 kiểu biến đổi nhân cách theo Bleykher (1986).

CHƯƠNG 2: ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

Chương 2 mô tả chi tiết quy trình tổ chức nghiên cứu và các kỹ thuật thu thập dữ liệu:

• Đối tượng và tiêu chuẩn chọn mẫu: Bệnh nhân điều trị nội trú được chẩn đoán nghiện rượu mạn tính có biến chứng loạn thần (hoang tưởng, ảo giác), đáp ứng tiêu chuẩn thời gian uống $\ge 10$ năm và lượng uống $\ge 300\text{ml}$ cồn 40 độ/ngày. Áp dụng đầy đủ các tiêu chuẩn loại trừ các tổn thương thực tổn ngoài rượu.
• Quy trình khám và thu thập thông tin lâm sàng: Đánh giá toàn diện các triệu chứng cơ thể, thần kinh, bảng kiểm triệu chứng hội chứng cai, rối loạn cảm xúc - khí sắc, các đặc tính của ảo giác (loại ảo giác, tính chất, số lượng ảo giác), các dạng hoang tưởng (tính chất, số loại hoang tưởng), rối loạn hình thức tư duy, hoạt động ý chí và bản năng, chú ý, trí nhớ và giấc ngủ.
• Quy trình chụp và phân tích MRI sọ não: Xác định tỷ lệ bệnh nhân có tổn thương não, phân loại dạng tổn thương (thoái hóa/mất myelin, teo nhu mô não, giãn các rãnh cuộn não, giãn não thất), định vị các vùng não bị tổn thương (vỏ não, thùy trán, thùy thái dương, đỉnh, thân thể trai, tiểu não).
• Quy trình thực hiện trắc nghiệm TAT: Tiến hành trong môi trường chuẩn hóa khi bệnh nhân đã ổn định ý thức; ghi nhận phản ứng ngôn ngữ và cảm xúc; phân tích định tính và định lượng các dấu hiệu bất thường (dấu hiệu paranoid, dấu hiệu xung động, dấu hiệu nghiện, rối loạn khí sắc).
• Phân tích thống kê và y đức: Xử lý số liệu bằng các thuật toán thống kê mô tả và thống kê suy luận; kiểm định mối liên quan giữa các biến số lâm sàng, hình ảnh MRI và chỉ số TAT; đảm bảo các quy định đạo đức nghiên cứu y sinh học.

CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU

Chương 3 trình bày các kết quả nghiên cứu thực nghiệm được cấu trúc theo hệ thống bảng và biểu đồ:

1. Đặc điểm chung và lâm sàng của đối tượng nghiên cứu

• Thống kê về phân bố lứa tuổi, trình độ học vấn, nghề nghiệp, thời gian nghiện rượu và lượng rượu tiêu thụ hàng ngày của nhóm bệnh nhân nghiên cứu.
• Tỷ lệ các triệu chứng của hội chứng cai: run tay chân, rối loạn thần kinh thực vật, rối loạn giấc ngủ, lo âu, thèm rượu.
• Đặc điểm rối loạn tri giác và tư duy:
  • Tần suất các loại ảo giác: Ảo thanh chiếm tỷ lệ cao nhất (chủ yếu là ảo thanh thật bình phẩm, đe dọa), tiếp theo là ảo thị (nhìn thấy động vật nhỏ, ma quỷ) và ảo xúc giác.
  • Phân tích số lượng ảo giác đồng thời và tính chất kết hợp giữa ảo giác với hoang tưởng.
  • Phân loại hoang tưởng: Chiếm ưu thế tuyệt đối là hoang tưởng ghen tuông (gắn liền với tình trạng suy giảm chức năng tình dục và mâu thuẫn gia đình) và hoang tưởng bị hại; phân tích số loại hoang tưởng trên cùng một bệnh nhân.
  • Rối loạn hình thức tư duy, biến đổi hoạt động ý chí, hoạt động bản năng, suy giảm chú ý và trí nhớ ngắn hạn.
• Thống kê số lần vào viện vì hội chứng cai rượu có loạn thần và mức độ biến đổi nhân cách của bệnh nhân.

2. Đặc điểm hình ảnh tổn thương não trên phim MRI sọ não

• Tỷ lệ bệnh nhân có tổn thương não thực thể trên phim chụp MRI sọ não.
• Phân loại tổn thương: Tỷ lệ thoái hóa/mất myelin chất trắng, tỷ lệ teo vỏ não và teo tiểu não.
• Định vị tổn thương: Tỷ lệ tổn thương chất trắng vùng thái dương - đỉnh, vùng trán; mức độ giãn khe liên bán cầu, khe Sylvius và giãn các não thất (não thất bên, não thất III).
• Mối liên quan giữa tổn thương MRI và triệu chứng lâm sàng:
  • Tương quan giữa sự xuất hiện của hoang tưởng với tổn thương thoái hóa myelin và teo não.
  • Tương quan giữa ảo giác với thoái hóa myelin và teo não.
  • Mối liên quan giữa trạng thái bận tâm lo lắng, hoạt động chậm chạp và hành vi kích động bạo lực với các dạng tổn thương phát hiện trên phim MRI.

3. Kết quả trắc nghiệm tâm lý TAT và mối liên quan lâm sàng

• Kết quả chung của trắc nghiệm TAT ở bệnh nhân nghiện rượu mạn tính có loạn thần: Tần suất xuất hiện các dấu hiệu tâm lý bất thường trong nội dung câu chuyện phóng chiếu.
• Phân bố các dấu hiệu bất thường trên TAT theo mức độ tiêu thụ lượng rượu hàng ngày.
• Mối liên quan giữa kết quả TAT và các biểu hiện lâm sàng tâm thần:
  • Mối liên quan giữa triệu chứng giảm khí sắc với dấu hiệu paranoid, dấu hiệu xung động và dấu hiệu nghiện trên TAT.
  • Mối liên quan giữa cảm xúc hằn học với dấu hiệu paranoid và dấu hiệu nghiện.
  • Tương quan giữa trạng thái bận tâm lo lắng, cảm xúc không ổn định, cảm xúc căng thẳng với dấu hiệu xung động và dấu hiệu paranoid.
  • Tương quan giữa hoang tưởng ghen tuông với dấu hiệu nghiện/lệ thuộc trên TAT.
  • Mối liên quan giữa các dạng ảo giác (ảo thị giác, ảo xúc giác) với dấu hiệu nghiện và dấu hiệu xung động.
  • Tương quan giữa hành vi kích động trên lâm sàng với các dấu hiệu paranoid, dấu hiệu xung động và dấu hiệu nghiện bộc lộ qua trắc nghiệm TAT.

CHƯƠNG 4: BÀN LUẬN

Chương bàn luận phân tích, so sánh các kết quả thu được với y văn trong nước và quốc tế:

• Về đặc điểm nhân khẩu học và lâm sàng: Bàn luận về độ tuổi, thời gian nghiện rượu kéo dài, lượng cồn tiêu thụ cao và tính chất tái phát nhiều lần của hội chứng cai có loạn thần. Phân tích cơ chế xuất hiện ảo thanh thật, ảo thị đặc trưng và tính chất hoang tưởng ghen tuông, hoang tưởng bị hại dưới tác động nhiễm độc mạn tính của ethanol lên các cấu trúc dẫn truyền thần kinh.
• Về hình ảnh tổn thương MRI sọ não: Luận giải cơ chế thoái hóa myelin và teo nhu mô não (chất xám, chất trắng) do tác động độc thần kinh trực tiếp của cồn kết hợp tình trạng thiếu hụt thiamine. Bàn luận về sự tương quan có ý nghĩa giữa mức độ teo não, mất myelin với mức độ trầm trọng của các rối loạn tri giác, tư duy (hoang tưởng, ảo giác) và các rối loạn hành vi kích động, chậm chạp vận động.
• Về kết quả TAT và mối liên quan lâm sàng: Phân tích giá trị của trắc nghiệm TAT trong việc phát hiện các xung đột nội tâm sâu kín, cơ chế tự vệ phóng chiếu, xu hướng hung tính bị kìm nén và nhu cầu lệ thuộc ở bệnh nhân nghiện rượu. Luận giải sự tương thích giữa các chỉ dấu tâm lý trên TAT (dấu hiệu paranoid, xung động, nghiện) với các biểu hiện lâm sàng thực tế như hoang tưởng ghen tuông, khí sắc hằn học, lo âu và hành vi kích động bạo lực.

---

Kết quả và những đóng góp mới

Luận án mang lại các đóng góp cụ thể về mặt lý luận và thực tiễn lâm sàng thần kinh - tâm thần học:

1. Về mặt lý luận và khoa học:

   • Cung cấp dữ liệu khoa học toàn diện tại Việt Nam về mối liên hệ ba chiều giữa triệu chứng lâm sàng tâm thần, tổn thương cấu trúc não bộ trên phim chụp MRI sọ não và cấu trúc nhân cách sâu kín qua trắc nghiệm tâm lý phóng chiếu TAT trên bệnh nhân nghiện rượu mạn tính có hoang tưởng, ảo giác.
   • Làm rõ cơ sở thực tổn của các biểu hiện loạn thần do rượu thông qua các bằng chứng hình ảnh học về thoái hóa myelin, teo vỏ não, giãn não thất và khe cuộn não.
   • Khẳng định giá trị ứng dụng của trắc nghiệm phóng chiếu TAT trong việc giải mã các rối loạn nhân cách, cơ chế xung động và các chủ đề hoang tưởng (đặc biệt là hoang tưởng ghen tuông và paranoid) ở bệnh nhân nghiện rượu mạn tính.

2. Về mặt thực tiễn và ứng dụng lâm sàng:

   • Giúp các bác sĩ tâm thần và chuyên gia tâm lý lâm sàng có thêm cơ sở chẩn đoán toàn diện, kết hợp giữa triệu chứng lâm sàng, chẩn đoán hình ảnh MRI và trắc nghiệm tâm lý để đánh giá chính xác mức độ nặng của bệnh.
   • Chỉ ra mối liên quan giữa các dấu hiệu trên TAT (paranoid, xung động, nghiện) với nguy cơ kích động bạo lực và hoang tưởng trên thực tế, hỗ trợ dự báo hành vi nguy hiểm và xây dựng phác đồ can thiệp tâm lý - hành vi phù hợp bên cạnh việc dùng thuốc chống loạn thần (như haloperidol, olanzapin) và điều trị cắt cơn cai rượu.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Dựa trên nội dung và phạm vi nghiên cứu được trình bày trong luận án:

• Hạn chế:
  • Mẫu nghiên cứu tập trung vào nhóm bệnh nhân nghiện rượu mạn tính nặng đã xuất hiện biến chứng hoang tưởng, ảo giác điều trị nội trú, chưa bao quát toàn bộ các giai đoạn sớm của nghiện rượu trong cộng đồng.
  • Trắc nghiệm TAT là phương pháp phóng chiếu đòi hỏi người đánh giá phải được đào tạo chuyên sâu và phụ thuộc vào khả năng hợp tác, ngôn ngữ của bệnh nhân sau khi qua giai đoạn loạn thần cấp tính.
• Hướng nghiên cứu tiếp:
  • Mở rộng nghiên cứu theo dõi dọc (longitudinal study) để đánh giá sự phục hồi của hình ảnh MRI sọ não và sự thay đổi các chỉ số TAT sau các khoảng thời gian cai rượu dài hạn (6 tháng, 1 năm, 2 năm).
  • Ứng dụng cộng hưởng từ chức năng (fMRI) kết hợp với các thang đo tâm lý để khảo sát sâu hơn về chuyển hóa và hoạt hóa các vùng vỏ não thùy trán trong quá trình phục hồi chức năng nhận thức ở người cai nghiện rượu.

---

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu chuyên khảo có giá trị chuyên môn đối với:

• Bác sĩ chuyên khoa Tâm thần và Thần kinh: Tham khảo bức tranh lâm sàng chi tiết của loạn thần do rượu, các đặc điểm phân biệt giữa ảo giác/hoang tưởng do rượu với bệnh tâm thần phân liệt, cũng như các dạng tổn thương thực thể trên phim chụp MRI sọ não để đưa ra phác đồ điều trị nội khoa thích hợp.
• Chuyên gia Tâm lý học lâm sàng: Cung cấp khung hướng dẫn phân tích câu chuyện phóng chiếu TAT quy đổi sang các hội chứng lâm sàng (trầm cảm, paranoid, xung động, ám ảnh cưỡng bức, nghiện), làm tài liệu tham khảo cho việc đánh giá nhân cách người bệnh.
• Học viên sau đại học, nghiên cứu sinh ngành Thần kinh - Tâm thần: Tham khảo mô hình thiết kế nghiên cứu kết hợp giữa lâm sàng tâm thần, chẩn đoán hình ảnh thần kinh học và trắc nghiệm tâm lý thực nghiệm.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Tiêu chuẩn xác định bệnh nhân nghiện rượu mạn tính trong luận án là gì?
Luận án áp dụng tiêu chuẩn: bệnh nhân có tiền sử uống rượu hàng ngày liên tục trong thời gian từ 10 năm trở lên, và mỗi ngày tiêu thụ lượng rượu tối thiểu tương đương 300ml rượu có nồng độ cồn 40 độ.

2. Các dạng hoang tưởng và ảo giác nào chiếm ưu thế ở bệnh nhân nghiện rượu mạn tính?
Về ảo giác, hay gặp nhất là ảo thanh thật (tiếng chửi rủa, đe dọa, bình phẩm) xuất hiện khi ý thức tỉnh táo hoặc trong hội chứng cai, tiếp theo là ảo thị giác (thấy động vật nhỏ, ma quỷ) và ảo xúc giác. Về hoang tưởng, phổ biến nhất là hoang tưởng ghen tuông (thường đi kèm suy giảm khả năng tình dục) và hoang tưởng bị hại (kết hợp với ảo giác tạo thành hội chứng paranoid).

3. Những tổn thương não điển hình nào được ghi nhận trên phim chụp MRI của bệnh nhân?
Hình ảnh MRI sọ não ghi nhận các tổn thương gồm: teo vỏ não lan tỏa (đặc biệt là thùy trán và vùng thái dương - đỉnh), teo tiểu não (thùy nhộng), thoái hóa/mất myelin chất trắng, teo thân thể trai, giãn rộng hệ thống não thất (não thất bên, não thất III) và giãn các rãnh cuộn não (khe liên bán cầu, khe Sylvius).

4. Trắc nghiệm TAT đóng vai trò gì trong việc đánh giá bệnh nhân nghiện rượu có loạn thần?
Trắc nghiệm phóng chiếu TAT giúp bộc lộ cấu trúc nhân cách sâu kín, các nhu cầu và xung đột vô thức không thể quan sát trực tiếp qua thăm khám thông thường. Luận án sử dụng TAT để xác định các dấu hiệu tâm lý bất thường như dấu hiệu paranoid, dấu hiệu xung động, dấu hiệu nghiện và trạng thái giảm khí sắc, từ đó chỉ ra mối tương quan chặt chẽ với các triệu chứng lâm sàng như hoang tưởng ghen tuông, cảm xúc hằn học và hành vi kích động bạo lực.

---

Kết luận

Luận án tiến sĩ y học của tác giả Nguyễn Hữu Thắng đã nghiên cứu một cách hệ thống và toàn diện các đặc điểm lâm sàng tâm thần, tổn thương hình thái học não bộ trên phim MRI sọ não và các chỉ dấu nhân cách phóng chiếu qua trắc nghiệm TAT ở bệnh nhân nghiện rượu mạn tính có hoang tưởng, ảo giác. Kết quả nghiên cứu chứng minh mối liên hệ mật thiết giữa tình trạng nghiện rượu kéo dài với tổn thương thoái hóa myelin, teo vỏ não trên MRI và các biến đổi nhân cách thể hiện qua các dấu hiệu paranoid, xung động trên TAT. Công trình cung cấp cơ sở khoa học và thực tiễn có giá trị, đóng góp vào công tác chẩn đoán, tiên lượng và định hướng điều trị toàn diện cho bệnh nhân nghiện rượu mạn tính có biến chứng loạn thần tại Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Những vấn đề chung về nghiện rượu mạn tính 1. Khái niệm Uống rượu với số lượng lớn trong một thời gian dài sẽ dẫn đến nghiện rượu. Theo Tổ chức Y tế Thế giới, nghiện rượu là nhu cầu thèm muốn, đòi hỏi thường xuyên đồ uống có cồn, hình thành thói quen, gây rối loạn nhân cách, giảm khả năng lao động và ảnh hưởng đến sức khỏe.

Có 7 triệu chứng chính của hội chứng nghiện rượu, đó là: - Cảm giác thôi thúc phải uống rượu: người nghiện rượu khi đã bắt đầu uống rượu thì không thể ngừng lại được. Nếu họ bỏ rượu, họ cảm thấy thèm mãnh liệt. - Thói quen uống rượu hàng ngày: người uống rượu uống hết ngày này sang ngày khác. Họ uống rượu sau các khoảng thời gian nhất định để tránh hoặc làm nhẹ hội chứng cai rượu.

- Uống rượu được ưu tiên hơn các hành vi khác: với người nghiện rượu, uống rượu là ưu tiên hàng đầu, hơn cả sức khỏe, gia đình, xã hội, nghề nghiệp. - Có hiện tượng dung nạp rượu: với một nồng độ rượu trong máu bình thường, người nghiện rượu không bị ảnh hưởng. Lượng rượu uống của bệnh nhân ngày càng tăng dần. Đến giai đoạn cuối của nghiện rượu, sự dung nạp rượu tụt xuống, bệnh nhân mất năng lực chỉ sau khi uống một lượng rượu nhỏ.

- Lặp đi, lặp lại hội chứng cai rượu: các triệu chứng của hội chứng cai rượu xuất hiện khi nồng độ rượu trong máu tụt xuống. Vì vậy hội chứng cai rượu thường xuất hiện vào buổi sáng sớm, sau một đêm không uống rượu. 4 - Uống rượu vào buổi sáng: người nghiện rượu phải uống rượu vào buổi sáng sớm, ngay sau khi thức giấc để chặn hội chứng cai rượu. Ở hầu hết các nền văn hóa, uống rượu buổi sáng được coi là nghiện rượu.

- Tái nghiện rượu: sau một thời gian cai rượu, người nghiện rượu dễ dàng tái nghiện chỉ sau vài ngày uống rượu. Ngày nay, hầu hết các tác giả đều sử dụng tiêu chuẩn sau để xác định nghiện rượu: - Uống rượu hàng ngày trong thời gian từ 10 năm trở lên. - Mỗi ngày uống tối thiểu 300ml rượu 40 độ cồn. Hấp thu và chuyển hóa của rượu - Sự hấp thu của rượu Rượu uống là rượu etylic, được bào chế từ nhiều nguồn nguyên liệu khác nhau trong tự nhiên bằng phương pháp cổ truyền hoặc công nghiệp.

Nguồn nguyên liệu chính để sản xuất rượu là ngũ cốc và sản phẩm cuối cùng để chế ra rượu là glucoza. Đường glucoza qua nhiều giai đoạn lên men để được sản phẩm cuối cùng là etylic. Rượu sau khi uống, được hấp thu ở tất cả các đoạn của ống tiêu hóa, nhưng chủ yếu là ở tá tràng và hỗng tràng. Thời gian hấp thu của rượu phụ thuộc vào tình trạng thức ăn có trong dạ dày.

Nếu dạ dày đầy thức ăn thì rượu được hấp thu chậm do thức ăn mất nhiều thời gian nằm trong dạ dày hơn là khi dạ dày rỗng. Các thức ăn chứa nhiều mỡ sẽ làm rượu chậm hấp thu so với thức ăn chứa nhiều bột. Rượu sau khi được hấp thụ sẽ dễ dàng đi qua màng tế bào, tốc độ hấp thu phụ thuộc vào 3 yếu tố: + Sự chênh lệch về nồng độ. + Tính thấm của màng tế bào.

+ Tốc độ lưu chuyển của máu. Nồng độ của rượu cũng ảnh hưởng đến sự hấp thu của rượu. Rượu được hấp thu nhanh nhất khi nồng độ của rượu là 10 đến 30 độ cồn. Rượu đến 5 các cơ quan trong cơ thể qua đường máu, sau đó khuếch tán đến các mô qua các màng sinh học.

Tốc độ khuếch tán của rượu vào các mô có sự khác nhau phụ thuộc vào sự tưới máu của các mô đó. Rượu tập trung rất nhanh ở tim, phổi và não, nhưng chậm ở xương. Rượu khuếch tán vào phế nang với hệ số trao đổi cao. Khoảng 5% lượng rượu được thải trừ nguyên vẹn qua nước tiểu, mồ hôi và khí thở ra.

95% lượng rượu còn lại được chuyển hóa ở gan. Sau khi đạt nồng độ đỉnh trong máu thì nồng độ rượu giảm dần phụ thuộc vào tốc độ chuyển hóa ở gan và bài tiết của rượu [12]. - Chuyển hóa rượu tại gan Rượu được oxy hóa tại các ty lạp thể ở các tế bào gan làm giảm lượng pyruvat và tăng lượng lactat. Lactat dễ dàng ngấm vào máu, gây tăng nồng độ lactat trong máu.

Sự tăng lactat máu dẫn đến co cơ và tăng urê máu, có thể làm bùng phát các cơn goutte của bệnh nhân. Sự tăng lactat máu còn thúc đẩy quá trình tăng tạo sợi collagen, gây ra xơ gan. Chu trình Krebs bị ức chế do rượu làm rối loạn hô hấp tế bào ở gan. Sự ức chế này làm giảm lượng CO2 thải ra, nhưng không làm giảm lượng tiêu thụ oxy.

Ngoài ra, rượu còn gây rối loạn chuyển hóa các chất glucid, lipid và protid, tạo ra chứng gan nhiễm mỡ ở bệnh nhân nghiện rượu mạn tính. Chuyển hóa rượu tại gan tạo ra năng lượng, nhưng năng lượng này không dự trữ được mà phải dùng ngay. Chính vì thế mà người nghiện rượu có thể chỉ uống rượu mà không cần ăn gì [20]. Cơ chế bệnh sinh của nghiện rượu Phần lớn rượu chuyển hóa trong gan thành 2 giai đoạn: - Alcool chuyển hóa thành acetaldehyd dưới xúc tác của enzym alcool degydrogenase (ADH).

- Acetaldehyd chuyển hóa thành acetat. 6 Chất acetaldehyd liên kết với các monoamin trong não để chuyển thành tetraisoquinolin. Chất này có tác dụng như một morphin nội sinh, gắn với các thụ cảm thể morphin ở não, gây ra sảng khoái khi uống rượu. Mặt khác, rượu tác động lên phospholipid ở màng tế bào.

Khi nghiện rượu mạn tính, màng tế bào trở lên kém linh hoạt hơn, gây ra “màng cứng”. Nghiện rượu mạn tính gây giảm lượng GABA trong não và tăng số lượng thụ cảm thể GABA. Người sảng rượu có số lượng GABA thấp hơn hẳn so với người bình thường. Khi cai rượu, sự kích thích lên các thụ cảm thể GABA bị đình chỉ đột ngột gây ra suy giảm đột ngột chức năng hệ GABAnergic, kết quả là mất ức chế trung ương và là nguồn gốc của nhiều triệu chứng cai rượu như tăng tiết mồ hôi, tăng huyết áp, mạch nhanh, run tay, cơn co giật kiểu động kinh… Ngoài ra, khi cai rượu, trục dưới đồi-tiền yên-thượng thận cũng bị tác động làm tăng tiết corticoid, gây ra các triệu chứng mệt mỏi, cảm giác kiệt sức, cơn co giật kiểu động kinh, lú lẫn [12].

Loạn thần do rượu Theo Sadock B. Hội chứng cai rượu Nguyên nhân của hội chứng cai rượu Theo Myrick H và CS ( 2015), hội chứng cai rượu xuất hiện ở người nghiện rượu nhưng đã ngừng uống đột ngột hoặc giảm đáng kể lượng rượu uống hàng ngày [21]. và CS (2011) cho rằng uống rượu quá mức kích thích hệ thống thần kinh. Nếu bệnh nhân uống hàng ngày, theo thời gian cơ thể của bệnh nhân trở nên phụ thuộc vào rượu.

Khi điều này xảy ra, hệ thống thần kinh trung ương của bệnh nhân không dễ dàng thích ứng với sự thiếu rượu 7 [22]. Nhiều tác giả cho rằng nếu bệnh nhân đột nhiên ngừng uống, hoặc giảm đáng kể số lượng rượu uống, nó có thể gây ra một số triệu chứng của hội chứng cai rượu như lo âu, mất ngủ, thay đổi nhịp tim, tăng huyết áp và sảng [23], [24]. Các tác giả khác cũng cùng quan điểm và cho rằng, các triệu chứng của hội chứng cai rượu bao gồm run, kích động, buồn nôn, ra mồ hôi, nôn, ảo giác, mất ngủ, tim đập nhanh, tăng huyết áp, sảng rượu và cơn co giật kiểu động kinh [26], [27], [28]. và CS (2014), các triệu chứng của hội chứng cai rượu ở các mức độ từ nhẹ đến sảng rượu.

Triệu chứng run, ảo giác và co giật thường xảy ra trong vòng 48 giờ sau khi cai rượu [29]. Lý do ngừng uống rượu - Bệnh nội khoa: chiếm 75% các lý do gây ngừng uống rượu ở bệnh nhân nghiện rượu. Các bệnh hay gặp là nhiễm trùng, cao huyết áp, loét dạ dày, tá tràng, viêm gan, xơ gan, viêm cầu thận mạn. - Bệnh ngoại khoa: chiếm 20% số trường hợp cai rượu.

Đó là các chấn thương, các bệnh đòi hỏi phải vào viện phẫu thuật như viêm ruột thừa, viêm tụy cấp. - Tự cai: chỉ chiếm 5% số trường hợp cai rượu. Triệu chứng của hội chứng cai rượu - Thèm rượu mãnh liệt: đây là triệu chứng bắt buộc có ở tất cả các bệnh nhân cai rượu. Bệnh nhân thèm rượu đến mức mọi suy nghĩ và hành động chỉ tập trung vào việc sao cho có rượu uống để giảm bớt cơn thèm rượu.

- Run tay, chân: triệu chứng này xuất hiện rất sớm sau khi ngừng uống rượu khoảng 2-3 giờ. Bệnh nhân run tay biên độ nhỏ, đi đứng loạng choạng. Họ không làm được các nghiệm pháp giữ thăng bằng. Run có thể xuất hiện ở miệng, ở mặt của bệnh nhân.

8 - Ăn ít, nôn, buồn nôn: bệnh nhân luôn trong tình trạng chán ăn, thậm chí không ăn gì. Bệnh nhân có cảm giác buồn nôn, nôn khan hoặc nôn hết thức ăn vừa ăn được [27], [30]. - Mất ngủ: đây là triệu chứng rất hay gặp trong cai rượu. Mất ngủ xuất hiện vào tối đầu tiên sau khi cai rượu.

Bệnh nhân rất khó vào giấc ngủ, ngủ không sâu và nhiều ác mộng. Giấc ngủ của bệnh nhân rất ngắn, hay thức giấc giữa chừng và cảm thấy rất mệt mỏi sau khi thức dậy. Mất ngủ tăng dần và đạt đến đỉnh vào ngày thứ 3 đến thứ 5 sau cai rượu, khi đó bệnh nhân có thể mất ngủ hoàn toàn [22]. và CS (2015) đã nghiên cứu rối loạn giấc ngủ trong cai nicotine, caffeine, rượu, cocaine, opioid và sử dụng cần sa.

Tác giả nhận thấy cai rượu gây mất ngủ giống như cai các chất nói trên [31]. Các tác giả cho rằng, cai rượu sau một thời gian dài nghiện rượu thường gây ra chứng mất ngủ trầm trọng. Do vậy, người nghiện rượu thường tái uống rượu để ngủ được. Tác giả cho rằng để điều trị mất ngủ do cai rượu, cần sử dụng thuốc chống co giật và thuốc chống trầm cảm kết hợp với liệu pháp nhận thức hành vi [31], [32].

- Rối loạn thần kinh thực vật: bệnh nhân có mạch nhanh trên 100 lần/phút. Mồ hôi của bệnh nhân ra như tắm mặc dù thời tiết không nóng. Kèm theo, bệnh nhân có huyết áp cao và huyết áp tối đa có thể đạt tới 180-200 mm Hg. Tuy nhiên, huyết áp không cao thường xuyên mà giao động, lúc cao, lúc về bình thường.

Thân nhiệt của bệnh nhân có thể tăng tới 38-39 độ C do run cơ gây ra tình trạng mất nước, mất điện giải [33]. - Lo lắng quá mức: bệnh nhân lo lắng nhiều vào ngày thứ 2 của cai rượu.