Luận văn nghiên cứu tính đa dạng của các loài thực vật làm cơ sở cho việc bảo tồn và phát triển nguồn gen cây rừng quý hiếm tại xã thành công thuộc khu bảo tồn thiên nhiên phia đén

Nghiên cứu tính đa dạng thực vật tại xã Thành Công nhằm bảo tồn và phát triển nguồn gen cây rừng quý hiếm khu bảo tồn thiên nhiên Phia Đén.

• Tác giả: Đinh Thị Tố Chi
• Người hướng dẫn: Th.S. Trần Thị Thanh Tâm
• Trường học: Đại học Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Quản lý tài nguyên rừng
• Đề tài: Nghiên Cứu Tính Đa Dạng Của Các Loài Thực Vật Bảo Tồn Nguồn Gen Cây Rừng Quý Hiếm Tại Cao Bằng
• Loại tài liệu: khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2014
• Địa điểm: Thái Nguyên

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. Phần 1 – MỞ ĐẦU
• 1.1. Mục đích của đề tài
• 1.2. Mục tiêu của đề tài
• 1.3. Ý nghĩa của đề tài
• 2. Phần 2 – TỔNG QUAN CÁC VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 2.1. Cơ sở khoa học của vấn đề nghiên cứu
• 2.2. Những nghiên cứu trên Thế giới
• 2.3. Những nghiên cứu ở Việt Nam
• 3. Phần 3 – ĐỐI TƯỢNG, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 3.2. Địa điểm và thời gian nghiên cứu
• 3.3. Nội dung nghiên cứu
• 3.4. Phương pháp nghiên cứu
• 4. Phần 4 – KẾT QUẢ VÀ PHÂN TÍCH KẾT QUẢ
• 4.1. Đa dạng các loài cây quý hiếm trong xã Thành Công
• 4.2. Hiện trạng các loài thực vật quý hiếm tại khu vực nghiên cứu
• 4.3. Đặc điểm sử dụng và sự hiểu biết của người dân về các loài thực vật quý hiếm tại xã Thành Công
• 4.4. Đề xuất một số biện pháp phát triển và bảo tồn các loài thực vật quý hiếm
• 5. Phần 5 – KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• 5.1. Kiến nghị
• Tài liệu tham khảo

Tóm tắt

I. Tổng Quan Nghiên Cứu Đa Dạng Thực Vật Cao Bằng Giá Trị Bảo Tồn

Việt Nam được công nhận là một trong những quốc gia có đa dạng sinh học cao nhất thế giới. Sự phong phú của các hệ sinh thái tạo môi trường sống cho nhiều loài động, thực vật, trong đó có nhiều loài cung cấp vật liệu di truyền. Hệ thực vật Việt Nam không chỉ giàu về thành phần loài mà còn độc đáo, đặc trưng cho vùng Đông Nam Á. Tuy nhiên, các hoạt động của con người và biến đổi khí hậu đang đe dọa sự đa dạng sinh học. Việc nghiên cứu và bảo tồn nguồn gen thực vật trở nên cấp thiết hơn bao giờ hết. Khóa luận này tập trung vào nghiên cứu tính đa dạng của các loài thực vật tại xã Thành Công, thuộc Khu bảo tồn thiên nhiên Phia Đén – Phia Oắc, Cao Bằng, nhằm đưa ra các giải pháp bảo tồn và phát triển nguồn gen cây rừng quý hiếm.

1.1. Tầm quan trọng của đa dạng sinh học thực vật ở Cao Bằng

Cao Bằng, với địa hình và khí hậu đặc trưng, là nơi sinh sống của nhiều loài thực vật đặc hữu. Đa dạng sinh học Cao Bằng đóng vai trò quan trọng trong việc duy trì cân bằng sinh thái, cung cấp nguồn tài nguyên cho người dân địa phương và có giá trị lớn trong nghiên cứu khoa học. Việc bảo tồn tài nguyên thực vật Cao Bằng là trách nhiệm chung của cộng đồng.

1.2. Khu bảo tồn Phia Oắc Phia Đén Ngôi nhà của cây rừng quý hiếm

Khu bảo tồn thiên nhiên Phia Đén – Phia Oắc là một trong những khu vực quan trọng trong công tác bảo tồn nguồn gen cây rừng tại Cao Bằng. Nơi đây tập trung nhiều loài cây rừng quý hiếm Việt Nam, có giá trị khoa học và kinh tế cao. Nghiên cứu tại khu vực này giúp đánh giá hiện trạng và đề xuất các biện pháp bảo tồn hiệu quả.

II. Thách Thức Bảo Tồn Nguồn Gen Cây Rừng Quý Hiếm Tại Cao Bằng

Mặc dù có giá trị to lớn, đa dạng thực vật tại Cao Bằng đang đối mặt với nhiều thách thức. Các hoạt động khai thác gỗ trái phép, mở rộng diện tích canh tác, và biến đổi khí hậu gây áp lực lớn lên các hệ sinh thái rừng. Nhiều loài thực vật nguy cấp đang đứng trước nguy cơ tuyệt chủng. Việc thiếu hụt thông tin về phân bố và sinh thái của các loài cũng gây khó khăn cho công tác bảo tồn thực vật. Cần có những giải pháp đồng bộ và hiệu quả để giải quyết những thách thức này.

2.1. Tác động của khai thác và sử dụng tài nguyên đến đa dạng thực vật

Khai thác gỗ quá mức, đặc biệt là các loài cây gỗ quý hiếm, là một trong những nguyên nhân chính dẫn đến suy giảm đa dạng thực vật. Việc sử dụng đất không bền vững, chuyển đổi rừng sang mục đích khác cũng gây mất môi trường sống của nhiều loài thực vật.

2.2. Biến đổi khí hậu và nguy cơ tuyệt chủng của các loài thực vật

Biến đổi khí hậu và bảo tồn là hai vấn đề liên quan mật thiết. Sự thay đổi về nhiệt độ, lượng mưa và các yếu tố khí hậu khác có thể ảnh hưởng đến sự sinh trưởng và phát triển của các loài thực vật, làm tăng nguy cơ tuyệt chủng, đặc biệt là đối với các loài thực vật đặc hữu Cao Bằng.

2.3. Thiếu hụt thông tin và nguồn lực cho công tác bảo tồn thực vật

Việc thiếu hụt thông tin về phân bố cây rừng quý hiếm, sinh thái và tình trạng bảo tồn của các loài thực vật gây khó khăn cho việc xây dựng kế hoạch bảo tồn hiệu quả. Bên cạnh đó, nguồn lực tài chính và nhân lực cho công tác công tác bảo tồn thực vật còn hạn chế.

III. Phương Pháp Nghiên Cứu Đánh Giá Đa Dạng Thực Vật Tại Cao Bằng

Nghiên cứu này sử dụng kết hợp nhiều phương pháp để đánh giá đa dạng thực vật tại xã Thành Công. Phương pháp điều tra tuyến được sử dụng để thu thập dữ liệu về thành phần loài, số lượng cá thể và trạng thái phân bố của các loài thực vật. Phỏng vấn người dân địa phương giúp thu thập thông tin về đặc điểm sử dụng và hiểu biết của họ về các loài cây thuốc quý hiếm Cao Bằng. Dữ liệu thu thập được phân tích thống kê để đánh giá mức độ đa dạng sinh học và xác định các loài cần ưu tiên bảo tồn.

3.1. Điều tra tuyến và ô tiêu chuẩn Kỹ thuật thu thập dữ liệu thực địa

Phương pháp điều tra tuyến và ô tiêu chuẩn (OTC) được sử dụng để thu thập dữ liệu về thành phần loài, số lượng cá thể và trạng thái phân bố của các loài thực vật. Các tuyến điều tra được thiết kế dựa trên đặc điểm địa hình và thảm thực vật của khu vực nghiên cứu.

3.2. Phỏng vấn người dân Thu thập tri thức bản địa về thực vật

Phỏng vấn người dân địa phương là một phương pháp quan trọng để thu thập thông tin về đặc điểm sử dụng và hiểu biết của họ về các loài thực vật, đặc biệt là các loài cây thuốc quý hiếm. Tri thức bản địa có giá trị lớn trong công tác bảo tồn và phát triển bền vững tài nguyên thực vật Cao Bằng.

3.3. Phân tích dữ liệu và đánh giá mức độ đa dạng sinh học

Dữ liệu thu thập được phân tích thống kê để đánh giá mức độ đa dạng sinh học, xác định các loài cần ưu tiên bảo tồn và đề xuất các giải pháp quản lý phù hợp. Các chỉ số đa dạng sinh học như chỉ số Shannon-Wiener và chỉ số Simpson được sử dụng để so sánh đa dạng thực vật giữa các khu vực khác nhau.

IV. Kết Quả Nghiên Cứu Đa Dạng Thực Vật Quý Hiếm Tại Xã Thành Công

Kết quả nghiên cứu cho thấy xã Thành Công có đa dạng thực vật phong phú, với nhiều loài cây rừng quý hiếm. Danh lục các loài thực vật được xác định, cùng với thông tin về mức độ nguy cấp theo Sách đỏ Việt Nam và IUCN. Phân tích về phân bố cây rừng quý hiếm theo độ cao và trạng thái rừng cũng được thực hiện. Nghiên cứu cũng ghi nhận sự hiểu biết và sử dụng các loài thực vật của người dân địa phương, cung cấp cơ sở cho việc xây dựng các chương trình bảo tồn dựa vào cộng đồng.

4.1. Danh lục các loài thực vật quý hiếm và mức độ nguy cấp

Nghiên cứu đã xác định danh lục các loài thực vật quý hiếm tại xã Thành Công, bao gồm cả các loài có tên trong Sách đỏ Việt Nam và IUCN. Thông tin về mức độ nguy cấp của các loài này là cơ sở quan trọng để xây dựng kế hoạch bảo tồn ưu tiên.

4.2. Phân bố thực vật theo độ cao và trạng thái rừng

Phân tích về phân bố cây rừng quý hiếm theo độ cao và trạng thái rừng cho thấy mối liên hệ giữa các yếu tố môi trường và sự phân bố của các loài thực vật. Thông tin này giúp xác định các khu vực quan trọng cần ưu tiên bảo tồn.

4.3. Tri thức bản địa về sử dụng và bảo tồn thực vật

Nghiên cứu ghi nhận sự hiểu biết và sử dụng các loài thực vật của người dân địa phương, đặc biệt là các loài cây thuốc quý hiếm. Tri thức bản địa có giá trị lớn trong việc xây dựng các chương trình bảo tồn dựa vào cộng đồng và phát triển bền vững tài nguyên thực vật Cao Bằng.

V. Giải Pháp Bảo Tồn và Phát Triển Nguồn Gen Cây Rừng Cao Bằng

Dựa trên kết quả nghiên cứu, một số giải pháp được đề xuất để giải pháp bảo tồn và phát triển nguồn gen cây rừng tại xã Thành Công. Các giải pháp bao gồm tăng cường quản lý và bảo vệ rừng, nâng cao nhận thức cộng đồng về giá trị của đa dạng sinh học, xây dựng các mô hình sinh kế bền vững dựa trên tài nguyên thực vật, và ứng dụng công nghệ GIS trong quản lý và giám sát đa dạng thực vật.

5.1. Tăng cường quản lý và bảo vệ rừng Giải pháp then chốt

Tăng cường quản lý và bảo vệ rừng là giải pháp then chốt để bảo tồn đa dạng thực vật. Các biện pháp bao gồm tuần tra, kiểm soát khai thác gỗ trái phép, ngăn chặn phá rừng và phục hồi các khu rừng bị suy thoái.

5.2. Nâng cao nhận thức cộng đồng về giá trị đa dạng sinh học

Nâng cao nhận thức cộng đồng về giá trị của đa dạng sinh học là yếu tố quan trọng để đảm bảo sự tham gia của người dân vào công tác bảo tồn. Các hoạt động tuyên truyền, giáo dục và tập huấn cần được tổ chức thường xuyên để nâng cao nhận thức và trách nhiệm của cộng đồng.

5.3. Ứng dụng GIS trong quản lý và giám sát đa dạng thực vật

Ứng dụng công nghệ GIS trong nghiên cứu thực vật giúp quản lý và giám sát đa dạng thực vật một cách hiệu quả. Các bản đồ phân bố thực vật, bản đồ hiện trạng rừng và các thông tin khác có thể được tích hợp vào hệ thống GIS để hỗ trợ công tác quản lý và bảo tồn.

VI. Kết Luận và Hướng Nghiên Cứu Tương Lai Về Thực Vật Cao Bằng

Nghiên cứu đã góp phần làm sáng tỏ bức tranh về đa dạng thực vật tại xã Thành Công, cung cấp cơ sở khoa học cho công tác bảo tồn nguồn gen cây rừng. Tuy nhiên, vẫn còn nhiều vấn đề cần được nghiên cứu sâu hơn, như đánh giá tác động của biến đổi khí hậu đến đa dạng thực vật, nghiên cứu về sinh thái học thực vật và phát triển các phương pháp bảo tồn hiệu quả hơn. Cần có sự hợp tác giữa các nhà khoa học, nhà quản lý và cộng đồng địa phương để bảo tồn và phát triển bền vững tài nguyên thực vật Cao Bằng.

6.1. Đánh giá tác động của biến đổi khí hậu đến đa dạng thực vật

Nghiên cứu cần tập trung vào đánh giá tác động của biến đổi khí hậu đến đa dạng thực vật, đặc biệt là các loài thực vật đặc hữu và thực vật nguy cấp. Các mô hình dự báo có thể được sử dụng để dự đoán sự thay đổi về phân bố và sinh trưởng của các loài thực vật trong tương lai.

6.2. Nghiên cứu sinh thái học thực vật và mối quan hệ với môi trường

Nghiên cứu về sinh thái học thực vật giúp hiểu rõ hơn về mối quan hệ giữa các loài thực vật và môi trường sống của chúng. Thông tin này có giá trị lớn trong việc xây dựng các biện pháp bảo tồn và phục hồi hệ sinh thái rừng.

6.3. Phát triển các phương pháp bảo tồn hiệu quả và bền vững

Cần phát triển các phương pháp bảo tồn hiệu quả và bền vững, dựa trên sự tham gia của cộng đồng địa phương và ứng dụng các tiến bộ khoa học kỹ thuật. Các mô hình sinh kế bền vững dựa trên tài nguyên thực vật cần được khuyến khích để giảm áp lực lên rừng và cải thiện đời sống của người dân.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Khóa luận tốt nghiệp "Nghiên cứu tính đa dạng của các loài thực vật làm cơ sở cho việc bảo tồn và phát triển nguồn gen cây rừng quý hiếm tại xã Thành Công thuộc Khu bảo tồn thiên nhiên Phia Đén – Phia Oắc, huyện Nguyên Bình, tỉnh Cao Bằng" được thực hiện bởi sinh viên Đinh Thị Tố Chi, chuyên ngành Quản lý tài nguyên rừng, Khoa Lâm nghiệp, Trường Đại học Nông Lâm – Đại học Thái Nguyên (năm 2014), dưới sự hướng dẫn của ThS. Trần Thị Thanh Tâm.

Lý do chọn đề tài và bối cảnh thực tiễn

Việt Nam là một trong những quốc gia có tính đa dạng sinh học cao trên thế giới, sở hữu hệ sinh thái phong phú với khoảng 11.373 loài thực vật bậc cao có mạch. Tuy nhiên, áp lực từ tốc độ gia tăng dân số, nhu cầu khai thác tài nguyên thiên nhiên của xã hội cùng tác động của biến đổi khí hậu đang đẩy nhiều hệ sinh thái rừng vào tình trạng suy thoái, thu hẹp sinh cảnh sống và đe dọa tuyệt chủng nhiều taxon loài quý hiếm. Khu bảo tồn thiên nhiên Phia Đén – Phia Oắc (huyện Nguyên Bình, tỉnh Cao Bằng) là khu vực rừng đặc dụng có giá trị đa dạng sinh học cao, lưu giữ nhiều nguồn gen thực vật đặc trưng của vùng núi cao Đông Bắc. Mặc dù vậy, hoạt động canh tác nương rẫy và khai thác lâm sản của cư dân bản địa tại xã Thành Công vẫn diễn ra, gây nguy cơ suy giảm các loài cây rừng nguy cấp. Do đó, việc nghiên cứu thực địa để đánh giá tính đa dạng thực vật và hiện trạng nguồn gen quý hiếm tại đây là yêu cầu cấp thiết nhằm cung cấp luận cứ khoa học cho công tác quy hoạch, bảo tồn tài nguyên rừng.

Mục đích và mục tiêu nghiên cứu

• Mục đích của đề tài: Nghiên cứu tính đa dạng sinh học của các loài thực vật quý hiếm tại khu vực thôn Bản Chang, xã Thành Công thuộc Khu bảo tồn thiên nhiên Phia Đén – Phia Oắc, huyện Nguyên Bình, tỉnh Cao Bằng.
• Mục tiêu nghiên cứu: Văn bản xác định 3 mục tiêu cụ thể:
  1. Xác định danh lục các loài thực vật quý hiếm tại xã Thành Công thuộc Khu bảo tồn thiên nhiên Phia Đén – Phia Oắc.
  2. Xác định mức độ nguy cấp của các loài thực vật nguy cấp, quý hiếm theo Sách đỏ Thế giới (IUCN), Sách đỏ Việt Nam (năm 2007) và Nghị định số 32/2006/NĐ-CP của Chính phủ.
  3. Đề xuất một số giải pháp nhằm bảo tồn và phát triển các loài thực vật, đặc biệt là các loài thực vật nguy cấp, quý hiếm có tại xã Thành Công.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

• Đối tượng nghiên cứu: Tính đa dạng sinh học của các loài thực vật nguy cấp, quý hiếm phân bố tự nhiên trên địa bàn.
• Phạm vi không gian: Địa bàn xã Thành Công (tập trung trọng điểm tại khu vực thôn Bản Chang) thuộc Khu bảo tồn thiên nhiên Phia Đén – Phia Oắc, huyện Nguyên Bình, tỉnh Cao Bằng.
• Phạm vi thời gian: Quá trình thu thập số liệu ngoại nghiệp, tổng hợp tài liệu và phân tích nội nghiệp được thực hiện từ tháng 01/2014 đến tháng 05/2014.

Ý nghĩa của đề tài

• Trong học tập và nghiên cứu khoa học: Giúp sinh viên vận dụng lý thuyết chuyên ngành quản lý tài nguyên rừng vào thực địa; rèn luyện kỹ năng điều tra thực vật học, tiếp cận tri thức bản địa của cán bộ kiểm lâm và người dân địa phương; tạo tiền đề dữ liệu phục vụ nghiên cứu bảo tồn đa dạng sinh học tại địa phương.
• Trong thực tiễn sản xuất: Kết quả điều tra cung cấp cơ sở dữ liệu thực chứng cho Ban quản lý Khu bảo tồn thiên nhiên Phia Đén – Phia Oắc và lực lượng kiểm lâm trong việc xây dựng phương án bảo tồn nguồn gen; nâng cao nhận thức của cộng đồng dân cư địa phương về trách nhiệm và quyền lợi trong công tác quản lý bền vững tài nguyên rừng.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp

Khung lý thuyết và căn cứ pháp lý

Khóa luận vận dụng khung phân loại và đánh giá cấp độ nguy cấp của các tổ chức quốc tế và cơ quan quản lý nhà nước:

• Tiêu chuẩn phân hạng nguy cấp của IUCN (1994, 2004, 2011): Sử dụng 9 bậc phân hạng gồm: Tuyệt chủng (EX), Tuyệt chủng trong tự nhiên (EW), Cực kỳ nguy cấp (CR), Nguy cấp (EN), Sắp nguy cấp (VU), Sắp bị đe dọa (NT/LR), Ít quan tâm (LC), Thiếu dữ liệu (DD) và Không được đánh giá (NE).
• Hệ thống văn bản quy phạm pháp luật và sách tra cứu trong nước: Sách đỏ Việt Nam phần Thực vật (Bộ Khoa học Công nghệ và Môi trường, 1996; Bộ Khoa học và Công nghệ, 2007); Nghị định số 32/2006/NĐ-CP ngày 30/3/2006 của Chính phủ về quản lý thực vật rừng, động vật rừng nguy cấp, quý, hiếm (phân loại nhóm IA - nghiêm cấm khai thác vì mục đích thương mại, nhóm IIA - hạn chế khai thác vì mục đích thương mại); Danh mục CITES; Luật Đa dạng sinh học.

Phương pháp nghiên cứu ngoại nghiệp

1. Phương pháp kế thừa tài liệu: Kế thừa có chọn lọc các báo cáo điều tra cơ bản về điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội và tài nguyên sinh vật tại Khu bảo tồn thiên nhiên Phia Đén – Phia Oắc.
2. Phương pháp phỏng vấn người dân: Thực hiện phỏng vấn bán cấu trúc 30 người dân theo phiếu mẫu thống nhất. Đối tượng phỏng vấn gồm các cá nhân trực tiếp khai thác, buôn bán lâm sản, các cụ già am hiểu rừng, thầy lang bốc thuốc, tuần rừng và cán bộ kiểm lâm địa bàn. Phỏng vấn kết hợp đưa mẫu vật thật để thu thập thông tin về tên địa phương, công dụng, tần suất khai thác và vùng phân bố.
3. Điều tra theo tuyến: Thiết lập 2 tuyến điều tra cắt ngang qua các sinh cảnh rừng đại diện. Độ dốc trung bình của tuyến 1 là 40 độ, tuyến 2 là 39 độ. Cứ cách 100 m trên tuyến chính, lập các tuyến phụ rẽ về hai phía theo hình xương cá; điều tra toàn bộ các loài thực vật trong dải 10 m hai bên tuyến phụ mỗi khi phát hiện sự biến đổi của đai thực vật, tập trung ghi nhận các loài quý hiếm.
4. Phương pháp lập ô tiêu chuẩn (OTC): Thiết lập 15 OTC điển hình ngẫu nhiên đại diện cho các trạng thái rừng. Kích thước mỗi OTC là 1.000 m² (20 m x 50 m), cạnh dài chạy dọc theo đường đồng mức. Mỗi trạng thái rừng lập từ 1 đến 2 OTC để đo đếm mật độ, độ thường gặp, thành phần loài cây gỗ, cây bụi và thảm tươi. Trạng thái rừng được phân loại theo hệ thống của Loeschau (1963).

Phương pháp nghiên cứu nội nghiệp

• Xử lý và định danh mẫu thực vật: Mẫu thu thập ngoài hiện trường được sấy khô, xử lý hóa chất phòng nấm mốc, khâu đính trên giấy bìa Croki và lưu trữ trong thùng mẫu. Tên khoa học được tra cứu, đối chiếu và chuẩn hóa theo hệ thống Brummit (1992), Danh lục thực vật Việt Nam (tập 1, 2, 3) và sách Tên cây rừng Việt Nam (2000).
• Phân loại phổ dạng sống: Áp dụng hệ thống phân loại dạng sống của C. Raunkiaer (chia thực vật bậc cao thành 5 nhóm chính dựa vào vị trí chồi ngủ và khả năng chống chịu điều kiện bất lợi). Trong đó, dạng chồi trên mặt đất (dạng 1) tiếp tục được phân tách chi tiết:
  • 1.1: Cây gỗ cao > 25 m
  • 1.2: Cây gỗ nhỡ cao 8 – 25 m (văn bản đối chiếu chi tiết các nhóm chiều cao)
  • 1.3: Dây leo (hóa gỗ hoặc không hóa gỗ)
  • 1.4: Cây chồi trên mặt đất / cây bụi cao từ 0,3 – 3 m hoặc phân nhóm gỗ nhỡ theo bảng thống kê
  • 1.5: Cây gỗ nhỏ cao > 3 – 8 m
  • 1.7: Cây bì sinh sống bám trên vỏ cây chủ
• Đánh giá tình trạng bảo tồn: Đối chiếu danh lục ghi nhận được với Sách đỏ IUCN (2011), Sách đỏ Việt Nam (2007) và Nghị định 32/2006/NĐ-CP để phân hạng mức độ đe dọa.

Nội dung chính theo từng chương

Phần 1 – Mở đầu

Trình bày tính cấp thiết của công tác bảo tồn đa dạng sinh học tại Việt Nam, đặc biệt là áp lực từ các hoạt động nhân sinh làm suy thoái nguồn gen cây rừng quý hiếm. Xác định mục đích, 3 mục tiêu nghiên cứu cụ thể và phân tích ý nghĩa khoa học lẫn thực tiễn của đề tài đối với công tác lâm nghiệp tại địa bàn xã Thành Công, huyện Nguyên Bình.

Phần 2 – Tổng quan các vấn đề nghiên cứu

Hệ thống hóa cơ sở sinh học và cơ sở bảo tồn trong quản lý tài nguyên thực vật. Điểm luận các mốc thời gian và công ước quốc tế quan trọng: Công ước Ramsar (1971), CITES (1972), Công ước Paris (1972), Công ước Bonn (1979); các giai đoạn phát triển tiêu chí Sách đỏ IUCN (1964, 1994, 2004). Tổng hợp các công trình nghiên cứu tại Việt Nam về bảo tồn nguồn gen (Nguyễn Hoàng Nghĩa, 1997, 1999), phương pháp nghiên cứu đa dạng sinh vật (Nguyễn Nghĩa Thìn, 1997), quản lý tổng hợp tài nguyên bảo tồn vùng Tây Nguyên (Cao Thị Lý, 2007) và đa dạng thực vật Vườn quốc gia Yok Đôn (Ngô Tiến Dũng, 2007). Cập nhật số liệu Sách đỏ Việt Nam qua các thời kỳ (1992, 1996, 2007).

Phần 3 – Đối tượng, nội dung và phương pháp nghiên cứu

Mô tả chi tiết vị trí địa lý, địa điểm thôn Bản Chang (xã Thành Công) và thời gian nghiên cứu (tháng 01 – 05/2014). Nêu rõ 4 nội dung nghiên cứu trọng tâm. Trình bày chi tiết quy trình ngoại nghiệp bao gồm phương pháp phỏng vấn 30 người dân, thiết lập 2 tuyến điều tra (độ dốc 39 – 40 độ), bố trí 15 OTC (diện tích 1.000 m²), phân loại trạng thái rừng theo Loeschau (1963); cùng phương pháp nội nghiệp định danh loài theo Brummit, phân tích dạng sống theo Raunkiaer và phân hạng nguy cấp.

Phần 4 – Kết quả và phân tích kết quả nghiên cứu

Trình bày toàn bộ số liệu điều tra thực nghiệm:

• Danh lục và cấu trúc phân loại: Lập danh lục 46 loài thực vật quý hiếm thuộc 38 chi, 31 họ của 3 ngành thực vật bậc cao có mạch.
• Phổ dạng sống: Phân chia 46 loài vào các phân nhóm dạng sống theo Raunkiaer; nhóm chồi trên mặt đất chiếm ưu thế tuyệt đối.
• Mức độ nguy cấp: Đánh giá chi tiết tình trạng bảo tồn: 13 loài trong IUCN (2011), 41 – 42 loài trong Sách đỏ Việt Nam (2007) và 12 loài thuộc Nghị định 32/2006/NĐ-CP (3 loài nhóm IA, 9 loài nhóm IIA).
• Phân bố không gian: Thống kê phân bố 46 loài theo 2 tuyến điều tra, theo trạng thái rừng (trạng thái IIA và sinh cảnh khe suối ẩm) và theo 3 đai độ cao (700 – 800 m, > 800 – 900 m, > 900 m).
• Tập quán khai thác và sử dụng: Phân tích dữ liệu phỏng vấn 30 hộ dân; tổng hợp danh mục 20 loài cây quý hiếm bị người dân khai thác sử dụng cho mục đích gia đình (làm thuốc, rau ăn, lấy gỗ xây dựng). Phân tích chuyên sâu 3 loài nguy cấp cần ưu tiên bảo tồn cao độ: Kim ngân rừng (Lonicera bournei), Re hương (Cinnamomum parthenoxylon) và Thông đỏ lá dài (Taxus wallichiana - hiện chỉ còn 2 cá thể trưởng thành tại khu vực).
• Hệ thống biện pháp đề xuất: Xây dựng hệ thống giải pháp toàn diện gồm 6 nhóm: chính sách pháp luật, phát triển nguồn nhân lực, tổ chức thực hiện, khoa học kỹ thuật, phát triển cộng đồng và hợp tác quốc tế.

Phần 5 – Kết luận và kiến nghị

Tổng kết các chỉ số định lượng về thành phần loài, bậc phân loại họ - chi, dạng sống, tỷ lệ cấp độ nguy cấp, đặc điểm phân bố không gian và tình hình khai thác của cư dân. Đưa ra 7 kiến nghị cụ thể cho Ban quản lý Khu bảo tồn thiên nhiên Phia Đén – Phia Oắc và chính quyền địa phương nhằm tăng cường tuần tra, giám sát định kỳ, lập vườn thực vật phục vụ bảo tồn chuyển vị và nâng cao sinh kế cho người dân bản địa.

Kết quả và đóng góp

Kết quả định lượng chính

Khóa luận đã thống kê và lập danh lục chi tiết 46 loài thực vật quý hiếm thuộc 38 chi và 31 họ tại xã Thành Công.

Cơ cấu phân loại học theo ngành thực vật:

• Ngành Dương xỉ (Polypodiophyta): 2 loài (chiếm 4,3%).
• Ngành Hạt trần (Pinophyta): 5 loài (chiếm 10,9%).
• Ngành Hạt kín (Magnoliophyta): 39 loài (chiếm 84,8%), bao gồm:
  • Lớp 1 lá mầm (Monocotyledones): 9 loài (19,6%).
  • Lớp 2 lá mầm (Dicotyledones): 30 loài (65,2%). Họ có số lượng loài phong phú nhất là họ Lan (Orchidaceae) với 6 loài (Bulbophyllum averyanovii, Paphiopedilum micranthum, Dendrobium aphyllum, Dendrobium fimbriatum, Anoectochilus calcareus, Nervilia fordii); tiếp đến là họ Mộc lan (Magnoliaceae) với 3 loài (Michelia balansae, Tsoongiodendron odorum, Manglietia dandyi).

Phân bố phổ dạng sống (theo Raunkiaer):

Nhóm dạng sống	Đặc điểm nhận diện / Chiều cao	Số loài	Tỷ lệ (%)
Dạng 1.4	Cây chồi trên mặt đất (gỗ nhỡ cao 8 – 25 m)	16	34,8%
Dạng 1.2	Cây chồi lên trên mặt đất (cao 0,3 – 3 m)	11	23,9%
Dạng 1.1	Cây gỗ lớn chồi trên mặt đất (cao > 25 m)	8	17,4%
Dạng 1.5	Cây chồi trên mặt đất (cao > 3 – 8 m)	7	15,2%
Dạng 1.3	Dây leo (hóa gỗ và không hóa gỗ)	2	4,3%
Dạng 1.7	Cây bì sinh (sống bám trên vỏ cây chủ)	2	4,3%
Tổng cộng		46	100%

Tình trạng nguy cấp của các loài thực vật:

• Danh lục đỏ IUCN (2011): 13 loài, gồm:
  • Cấp EN (Nguy cấp): 2 loài (Chò chỉ - Parashorea chinensis, Thông đỏ lá dài - Taxus wallichiana).
  • Cấp VU (Sắp nguy cấp): 3 loài (Chò nâu - Dipterocarpus retusus, Trà hoa gilbert - Camellia gilbertii, Sến mật - Madhuca pasquieri).
  • Cấp LR (Ít nguy cấp): 7 loài (Giổi lụa, Gội nếp, Hồi nước, Kim giao, Lát hoa, Thông tre lá ngắn, Thông tre).
  • Cấp DD (Thiếu dẫn liệu): 1 loài (Re hương - Cinnamomum parthenoxylon).
• Sách đỏ Việt Nam (2007): 41 – 42 loài, gồm 2 loài Cực kỳ nguy cấp (CR: Re hương, Kim ngân rừng), 15 loài Nguy cấp (EN) và 25 loài Sắp nguy cấp (VU).
• Nghị định 32/2006/NĐ-CP: 12 loài (chiếm 26,1%), gồm:
  • Nhóm IA (nghiêm cấm khai thác vì mục đích thương mại): 3 loài (Hài mạng đỏ tía, Kim tuyến đá vôi, Thông đỏ lá dài).
  • Nhóm IIA (hạn chế khai thác): 9 loài (Bình vôi hoa đầu, Củ dòm, Hoàng đằng, Thanh thiên quỳ, Đảng sâm, Hoa tiên, Thổ tế tân, Hoàng tinh cách, Re hương).

Phân bố không gian:

• Theo tuyến điều tra: Cả hai tuyến đều có sự xuất hiện của các loài quý hiếm. Tuyến 1 ghi nhận 20 loài (phần kết luận tổng hợp 18 loài); tuyến 2 ghi nhận 26 loài (phần kết luận tổng hợp 20 loài).
• Theo đai độ cao:
  • Độ cao 700 – 800 m: Tập trung nhiều loài nhất với 22 loài (Ba gạc vòng, Bổ béo đen, Cầu diệp cánh nhọn, Củ dòm, Dần toòng, Hài mạng đỏ tía, Hoàng thảo, Hồi nước, Lá khôi, Mã đậu linh quảng tây, Ngũ gia bì gai, Phá lửa, Tắc kè đá, Thanh thiên quỳ, Thổ tế tân, Trà hoa gilbert, Trám đen, Trọng lâu, Vàng tâm, Xưn xe tạp, Thông tre lá ngắn, Thông tre).
  • Độ cao > 800 – 900 m: Ghi nhận 16 loài (Bát giác liên, Chò chỉ, Đinh vàng, Giổi lông, Giổi lụa, Hoàng đằng, Hoàng tinh cách, Kim giao, Kim tuyến đá vôi, Lát hoa, Mã hồ, Rau sắng, Re hương, Sồi phảng, Sến mật, Thông đỏ lá dài).
  • Độ cao > 900 m: Ghi nhận 8 loài (Bình vôi hoa đầu, Chò nâu, Cốt toái bổ, Đảng sâm, Gội nếp, Hoa tiên, Kim điệp, Thông đỏ lá dài).
• Theo trạng thái rừng: Trạng thái rừng phục hồi IIA ghi nhận 6 loài quý hiếm tập trung; sinh cảnh khe suối ẩm ghi nhận 1 loài đặc trưng (Hồi nước).

Tình hình khai thác, sử dụng của người dân: Kết quả điều tra 30 hộ dân cho thấy có 20 loài cây quý hiếm bị người dân khai thác sử dụng tại chỗ cho nhu cầu gia đình (làm thuốc, thực phẩm, vật liệu xây dựng, củi đun), không ghi nhận hoạt động buôn bán thương phẩm. Loài được sử dụng phổ biến nhất là Trám đen (10/30 hộ, 13,3%), Đinh vàng (8 hộ), Gội nếp (8 hộ), Bổ béo đen (7 hộ), Chò chỉ (7 hộ), Bát giác liên (6 hộ), Sồi phảng (6 hộ), Thông tre (6 hộ). Đặc biệt, Thông đỏ lá dài (Taxus wallichiana) bị đe dọa nghiêm trọng, tại điểm khảo sát chỉ còn lại 2 cá thể trưởng thành trong tự nhiên.

Giải pháp tác giả đề xuất

Tác giả đề xuất 6 nhóm biện pháp quản lý và bảo tồn:

1. Chính sách pháp luật: Hoàn thiện văn bản quy phạm pháp luật thi hành Luật Đa dạng sinh học; xây dựng quy chế phối hợp liên ngành kiểm lâm - chính quyền xã; ban hành chính sách hưởng lợi rõ ràng cho kiểm lâm và hỗ trợ tín dụng lâm nghiệp cho người dân.
2. Nguồn nhân lực: Đào tạo chuyên môn nhận biết thực vật quý hiếm cho kiểm lâm; thành lập và duy trì các tổ đội quần chúng tuần tra rừng và phòng cháy chữa cháy rừng.
3. Tổ chức thực hiện: Chú trọng bảo vệ sinh cảnh cốt lõi theo chiều sâu; tổ chức cho các hộ dân sống gần rừng ký cam kết bảo vệ rừng; xây dựng hương ước, panô, áp phích; quy hoạch ổn định đất sản xuất nương rẫy để hạn chế phá rừng.
4. Khoa học kỹ thuật: Ưu tiên hàng đầu biện pháp bảo tồn nguyên vị (In-situ) tại sinh cảnh tự nhiên; kết hợp nghiên cứu bảo tồn chuyển vị (Ex-situ), nhân giống và khuyến khích người dân gây trồng các loài có giá trị dược liệu.
5. Phát triển cộng đồng: Đầu tư cơ sở hạ tầng (điện, đường, trường, trạm); chuyển giao kỹ thuật trồng trọt, chăn nuôi năng suất cao nhằm tạo sinh kế thay thế, giảm áp lực vào rừng tự nhiên.
6. Hợp tác quốc tế: Kêu gọi các dự án tài trợ quốc tế hỗ trợ kỹ thuật và tài chính cho Khu bảo tồn thiên nhiên Phia Đén – Phia Oắc.

Đóng góp của đề tài

• Xây dựng được danh lục kiểm kê thực địa 46 loài thực vật quý hiếm có tọa độ, sinh cảnh và đai cao phân bố cụ thể tại xã Thành Công.
• Cập nhật số liệu thực trạng suy giảm quần thể của các loài cực kỳ nguy cấp như Thông đỏ lá dài (Taxus wallichiana - chỉ còn 2 cá thể trưởng thành) và Re hương (Cinnamomum parthenoxylon).
• Đánh giá được mối tương quan giữa nhu cầu sử dụng thực vật tự nhiên của cộng đồng người nghèo vùng đệm với mức độ an toàn của nguồn gen quý hiếm, làm cơ sở thực tiễn cho việc xây dựng phương án đồng quản lý rừng.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Hạn chế của nghiên cứu

• Thời gian nghiên cứu ngắn: Thời gian khảo sát thực địa chỉ diễn ra trong vòng 5 tháng (tháng 01/2014 đến tháng 05/2014), chưa theo dõi được trọn vẹn chu kỳ sinh trưởng, ra hoa, kết quả và tái sinh tự nhiên của các loài thực vật quý hiếm qua các mùa khác nhau trong năm.
• Phạm vi không gian hẹp: Địa bàn điều tra mới tập trung chủ yếu tại thôn Bản Chang thuộc xã Thành Công, chưa mở rộng bao quát toàn bộ các xã vùng đệm và vùng lõi khác của Khu bảo tồn thiên nhiên Phia Đén – Phia Oắc.
• Dung lượng mẫu điều tra xã hội học: Cỡ mẫu phỏng vấn cộng đồng dừng lại ở 30 người dân, phản ánh được tập quán cơ bản nhưng chưa khái quát hóa được toàn diện nhu cầu sử dụng lâm sản ngoài gỗ của toàn bộ cư dân trong vùng.
• Độ nhất quán số liệu văn bản: Giữa bảng kê chi tiết và phần tổng kết văn bản có sự chênh lệch nhỏ về số lượng loài theo tuyến (bảng 4.6 ghi nhận 20 loài ở tuyến 1 và 26 loài ở tuyến 2; phần kết luận ghi 18 loài ở tuyến 1 và 20 loài ở tuyến 2; số loài Sách đỏ ghi nhận 41 hoặc 42 loài).

Hướng nghiên cứu tiếp theo

• Mở rộng phạm vi điều tra chi tiết trên toàn bộ diện tích Khu bảo tồn thiên nhiên Phia Đén – Phia Oắc để hoàn thiện danh lục thực vật nguy cấp.
• Thiết lập hệ thống ô định vị và chương trình giám sát định kỳ đa dạng sinh học cho các quần thể có nguy cơ tuyệt chủng cao.
• Nghiên cứu sâu về đặc điểm sinh học cá thể, khả năng nhân giống sinh dưỡng và tái sinh tự nhiên của loài Thông đỏ lá dài (Taxus wallichiana) và Re hương (Cinnamomum parthenoxylon).
• Xây dựng mô hình vườn thực vật để thử nghiệm gây trồng bảo tồn chuyển vị (Ex-situ) tại các vùng sinh thái có điều kiện tương đồng.

Giá trị tham khảo

Đối tượng thụ hưởng

• Cơ quan quản lý và thực thi: Ban quản lý Khu bảo tồn thiên nhiên Phia Đén – Phia Oắc, Hạt Kiểm lâm huyện Nguyên Bình và Chi cục Kiểm lâm tỉnh Cao Bằng sử dụng số liệu làm căn cứ phân vùng bảo vệ nghiêm ngặt và lập phương án tuần tra rừng.
• Cộng đồng học thuật và sinh viên: Sinh viên, học viên cao học các ngành Lâm nghiệp, Quản lý tài nguyên rừng, Sinh học thực vật, Quản lý môi trường tham khảo phương pháp điều tra thực địa theo tuyến kết hợp ô tiêu chuẩn và kỹ năng đánh giá mức độ nguy cấp theo các tiêu chí bảo tồn.
• Chính quyền địa phương: UBND xã Thành Công tham khảo dữ liệu về tập quán khai thác của người dân để xây dựng quy ước bảo vệ rừng gắn liền với các chương trình hỗ trợ phát triển sinh kế xóa đói giảm nghèo.

Phần nội dung đáng tham khảo

• Bảng danh lục 46 loài thực vật quý hiếm (Bảng 4.1): Cung cấp đầy đủ tên khoa học, tên tiếng Việt, họ thực vật và đối chiếu chéo cấp độ bảo tồn giữa IUCN, Sách đỏ Việt Nam và Nghị định 32/2006/NĐ-CP.
• Dữ liệu phân bố theo đai cao và dạng sống (Hình 4.7 và Bảng 4.2): Cung cấp dẫn liệu thực nghiệm về phổ sinh thái và cấu trúc tầng tán của các loài cây quý hiếm ở vùng núi đá/núi đất cao Đông Bắc.
• Phương pháp tiếp cận tích hợp: Quy trình kết hợp giữa điều tra sinh thái rừng (tuyến, OTC) với phỏng vấn xã hội học nông thôn (biểu mẫu phỏng vấn chi tiết tại phụ lục).

Câu hỏi thường gặp

1. Khóa luận đã ghi nhận được bao nhiêu loài thực vật quý hiếm tại xã Thành Công và cấu trúc phân loại học ra sao?

Khóa luận đã ghi nhận 46 loài thực vật quý hiếm thuộc 38 chi và 31 họ, nằm trong 3 ngành thực vật bậc cao có mạch: ngành Dương xỉ có 2 loài (4,3%), ngành Hạt trần có 5 loài (10,9%) và ngành Hạt kín chiếm ưu thế tuyệt đối với 39 loài (84,8%, gồm 9 loài một lá mầm và 30 loài hai lá mầm). Họ Lan (Orchidaceae) là họ đa dạng nhất với 6 loài.

2. Loài thực vật nào được xác định là đối tượng cấp bách nhất cần ưu tiên bảo vệ tại khu vực nghiên cứu?

Loài Thông đỏ lá dài (Taxus wallichiana Zucc., họ Taxaceae) là loài cần ưu tiên bảo tồn nghiêm ngặt nhất. Mặc dù trong Sách đỏ Việt Nam xếp cấp Sắp nguy cấp (VU) và IUCN xếp cấp Nguy cấp (EN), thuộc nhóm IA Nghị định 32/2006/NĐ-CP, nhưng tại thực địa xã Thành Công loài này đã bị khai thác nghiêm trọng và hiện chỉ còn duy nhất 2 cá thể trưởng thành, không còn cây cận kề hay cây con tái sinh.

3. Tình trạng khai thác, sử dụng các loài thực vật quý hiếm của người dân địa phương diễn ra như thế nào?

Theo kết quả phỏng vấn 30 người dân, có 20 loài cây quý hiếm thường xuyên bị khai thác. Toàn bộ các hoạt động khai thác đều nhằm phục vụ nhu cầu sinh hoạt gia đình (làm thuốc chữa bệnh, rau ăn, lấy gỗ làm nhà, củi đun), không phát hiện việc khai thác quy mô lớn để buôn bán thương phẩm. Loài cây được sử dụng phổ biến nhất trong đời sống là cây Trám đen (Canarium tramdenum), chiếm 13,3% số hộ được hỏi (10/30 hộ).

4. Các loài thực vật quý hiếm phân bố theo đai cao tại khu vực nghiên cứu như thế nào?

Số lượng loài có xu hướng giảm dần khi lên cao:

• Đai cao 700 – 800 m tập trung phong phú nhất với 22 loài (Ba gạc vòng, Bổ béo đen, Cầu diệp cánh nhọn, Củ dòm, Dần toòng, Hài mạng đỏ tía, Trám đen, Vàng tâm...).
• Đai cao > 800 – 900 m ghi nhận 16 loài (Bát giác liên, Chò chỉ, Đinh vàng, Giổi lông, Giổi lụa, Kim giao, Lát hoa, Re hương, Sến mật...).
• Đai cao > 900 m chỉ còn 8 loài có khả năng thích nghi (Bình vôi hoa đầu, Chò nâu, Cốt toái bổ, Đảng sâm, Gội nếp, Hoa tiên, Kim điệp, Thông đỏ lá dài).

5. Dạng sống nào chiếm tỷ lệ cao nhất trong số các loài cây quý hiếm được điều tra?

Dạng sống 1.4 (cây chồi trên mặt đất, nhóm gỗ nhỡ cao 8 – 25 m) chiếm tỷ lệ cao nhất với 16 loài (chiếm 34,8%), bao gồm các loài như Bổ béo đen, Bình vôi hoa đầu, Bát giác liên, Cốt toái bổ, Hoa tiên, Hoàng tinh cách, Lá khôi, Kim tuyến đá vôi, Trọng lâu, Tắc kè đá... Kế tiếp là dạng sống 1.2 (cây cao 0,3 – 3 m) với 11 loài (chiếm 23,9%).

Kết luận

Khóa luận của tác giả Đinh Thị Tố Chi đã phản ánh trung thực hiện trạng đa dạng sinh học của 46 loài thực vật quý hiếm thuộc 31 họ tại xã Thành Công, Khu bảo tồn thiên nhiên Phia Đén – Phia Oắc, làm rõ sự hiện diện của nhiều loài có tên trong Danh lục đỏ IUCN, Sách đỏ Việt Nam và Nghị định 32/2006/NĐ-CP. Nghiên cứu chỉ ra bức tranh phân bố sinh thái theo đai cao và trạng thái rừng, đồng thời cảnh báo tình trạng suy giảm nghiêm trọng của các nguồn gen quý như Thông đỏ lá dài và Re hương dưới tác động khai thác sinh hoạt của cư dân vùng đệm. Các nhóm giải pháp kết hợp giữa bảo tồn nguyên vị, bảo tồn chuyển vị và hỗ trợ sinh kế cộng đồng được đề xuất là cơ sở thực tiễn quan trọng phục vụ công tác quản lý tài nguyên rừng bền vững tại địa phương.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Đặt vấn đề Việt Nam được quốc tế công nhận là một trong những quốc gia có tính đa dạng sinh học cao nhất trên Thế giới với nhiều kiểu rừng, đầm lầy, sông suối, rạn san hô… tạo nên môi trường sống cho khoảng 10% tổng số loài chim và thú hoang dã trên Thế giới. Việt Nam được Quỹ Bảo tồn động vật hoang dã (WWF) công nhận có 3 trong hơn 200 vùng sinh thái toàn cầu; Tổ chức bảo tồn chim quốc tế (Birdlife) công nhận là một trong 5 vùng chim đặc hữu; Tổ chức Bảo tồn thiên nhiên thế giới (IUCN) công nhận có 6 trung tâm đa dạng về thực vật. Hệ sinh thái của Việt Nam rất phong phú, bao gồm 11.458 loài động vật, 21.017 loài thực vật và khoảng 3.000 loài vi sinh vật; trong đó có rất nhiều loài được sử dụng để cung cấp vật liệu di truyền. Cụ thể, hệ động thực vật của Việt Nam không những giàu về thành phần loài mà còn có nhiều nét độc đáo đặc trưng cho vùng Đông Nam Á với 11.373 loài thực vật bậc cao có mạch, khoảng 1.500 loài tảo, 826 loài nấm và 21.000 loài động vật; trong đó có 310 loài thú, 840 loài chim, 286 loài bò sát, 3.500 loài côn trùng và các động vật xương sống khác.

Trong 30 năm qua, nhiều loài động thực vật được bổ sung vào danh sách các loài của Việt Nam như 5 loài thú mới là: Sao la, Mang lớn, Mang Trường Sơn, Chà vá chân xám và Thỏ vằn Trường Sơn, 3 loài chim mới là: Khướu vằn đầu đen, Khướu Ngọc Linh và Khướu Kon Ka Kinh, khoảng 420 loài cá biển và 7 loài thú biển. Nhiều loài mới khác thuộc các lớp bò sát, lưỡng cư và động vật không xương sống. Về thực vật, tính từ năm 1993 đến năm 2002 các nhà khoa học đã ghi nhận thêm 2 họ, 19 chi và trên 70 loài mới. Tỷ lệ phát hiện loài mới đặc biệt cao ở họ Lan có 3 chi mới và 62 loài mới; 4 chi và 34 loài lần đầu tiên được ghi nhận ở Việt Nam.

Ngành Hạt trần có 1 chi và 3 loài mới lần đầu tiên phát hiện trên Thế giới; 2 chi và 12 loài được bổ sung vào danh sách thực vật của Việt Nam. Mỗi năm, dân số loài người ngày càng tăng hơn so với trước đây, tỷ lệ tăng dân số đang ở mức lớn hơn bao giờ hết, trong khi tốc độ tuyệt chủng của 2 các loài lai ở mức cao nhất trong lịch sử địa chất và khí hậu đang thay đổi ngày càng nhanh. Các hoạt động của con người đang ngày càng làm suy giảm khả năng chu cấp cho sự sống của Trái đất trong khi sự tăng dân số và nhu cầu tiêu dùng lại đòi hỏi ngày càng nhiều tài nguyên từ thiên nhiên. Những tác động có tính huỷ diệt cùng lúc gây ra bởi một số lượng lớn những người nghèo khó đang phải vật lộn với cuộc sống và một số ít người giàu có nhu cầu sử dụng nhiều tài nguyên thiên nhiên đang dần phá vỡ sự cân bằng vốn đã và đang tồn tại, ít nhất ở quy mô toàn cầu, giữa nhu cầu tiêu thụ tài nguyên của con người và khả năng đáp ứng của Trái đất, làm giảm dần tính đa dạng sinh học vốn có của rừng và nhiều nguy hiểm cho các loài động, thực vật, đặc biệt là các loài nguy cấp có nguy cơ tuyệt chủng.

Trên cơ sở đó, tôi tiến hành thực hiện khóa luận: “Nghiên cứu tính đa dạng của các loài thực vật làm cơ sở cho việc bảo tồn và phát triển nguồn gen cây rừng quý hiếm tại xã Thành Công thuộc Khu bảo tồn thiên nhiên Phia Đén – Phia Oắc, huyện Nguyên Bình, tỉnh Cao Bằng”. Mục đích của đề tài Nghiên cứu tính đa dạng sinh học của các loài thực vật quý hiếm tại khu vực thôn Bản Chang, xã Thành Công thuộc Khu bảo tồn thiên nhiên Phia Đén – Phia Oắc, huyện Nguyên Bình, tỉnh Cao Bằng. Mục tiêu của đề tài - Xác định danh lục các loài thực vật quý hiếm tại xã Thành Công thuộc Khu bảo tồn thiên nhiên Phia Đén - Phia Oắc. - Xác định được mức độ nguy cấp của các loài thực vật nguy cấp, quý hiếm theo Sách đỏ thế giới (IUCN), Sách đỏ Việt Nam (SĐVN), Nghị định 32/2006/NĐ-CP.

- Đề xuất được một số giải pháp để bảo tồn và phát triển các loài thực vật; đặc biệt là thực vật nguy cấp, quý hiếm có trong xã Thành Công. Ý nghĩa của đề tài 1. Trong học tập và nghiên cứu khoa học - Giúp sinh viên thực hành những kiến thức đã biết trên lớp để áp dụng vào thực tế. - Học hỏi từ các cán bộ và người dân về kiến thức, kinh nghiệm của họ nhằm nâng cao kiến thức, kỹ năng, thái độ làm việc của sinh viên.

3 - Từ kết quả nghiên cứu của đề tài có thể đưa ra một số giải pháp nhằm nâng cao và bảo tồn tính đa dạng sinh học của của xã Thành Công. Trong thực tiễn sản xuất - Kết quả nghiên cứu của đề tài sẽ là cơ sở cho việc xây dựng các biện pháp bảo tồn và phát triển tính đa dạng sinh học trong xã Thành Công một cách thích hợp. - Nhằm giúp cho nhân dân và các cán bộ kiểm lâm nơi đây nhận thức được tầm quan trọng của việc bảo tồn đa dạng sinh học, những lợi ích của đa dạng sinh học đem lại trong thực tiễn. 4 Phần 2 TỔNG QUAN CÁC VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 2.

Cơ sở khoa học của vấn đề nghiên cứu Hiện nay, do nhiều nguyên nhân khác nhau làm cho nguồn tài nguyên đa dạng sinh học của Việt Nam đã và đang bị suy giảm, nhiều hệ sinh thái và môi trường sống bị thu hẹp diện tích, nhiều Taxon loài và dưới loài đang đứng trước nguy cơ bị tuyệt chủng trong một tương lai gần. ∗ Về cơ sở sinh học: Nghiên cứu đặc điểm sinh học của loài hết sức cần thiết và quan trọng, đây là cơ sở khoa học cho việc bảo vệ và sử dụng hợp lý nguồn tài nguyên thiên nhiên, ngăn ngừa suy thoái các loài nhất là những loài động, thực vật quý hiếm, ngăn ngừa ô nhiễm môi trường… là cơ sở khoa học xây dựng mối quan hệ giữa con người và thế giới tự nhiên. ∗ Về cơ sở bảo tồn: Để khắc phục tình trạng trên, Chính phủ Việt Nam đã đề ra nhiều biện pháp cùng với các chính sách kèm theo nhằm bảo vệ tốt hơn tài nguyên ĐDSH của đất nước. Tuy nhiên, thực tế đang đặt ra nhiều vấn đề liên quan đến bảo tồn đa dạng sinh học cần phải giải quyết như quan hệ giữa bảo tồn và phát triển bền vững hoặc tác động của biến đổi khí hậu đối với bảo tồn đa dạng sinh học… Hệ thực vật của Việt Nam không chỉ giàu về thành phần mà nó còn mang nét độc đáo của hệ sinh thái nhiệt đới.

Chúng phân bố rộng khắp trong cả nước, mỗi vùng mỗi miền đều có những loài thực vật có nét đặc trưng riêng. Chúng có giá trị rất nhiều mặt như về kinh tế, xã hội, môi trường… từ xa xưa đã được nhân dân ta sử dụng và ứng dụng nó vào cuộc sống. Tuy nhiên, sự tác động của con người vào các loài cây ngày càng nhiều dẫn tới sự suy thoái về đa dạng sinh học ảnh hưỏng đến sự phát triển của các loài cây. Một số loài cây đã bị biến mất hoàn toàn, nhiều loài đang đứng trước nguy cơ bị tuyệt chủng, càng ngày càng có nhiều loài cây được đưa vào Sách đỏ của Việt Nam, công tác bảo vệ và phát triển chúng đang là mối quan tâm của các chuyên gia và các tổ chức.

5 Căn cứ vào tiêu chuẩn đánh giá các loài của IUCN, Chính phủ Việt Nam cũng đã công bố Sách đỏ Việt Nam để hướng dẫn, thúc đẩy, bảo vệ tài nguyên thiên nhiên, tính đa dạng sinh học và môi trường sinh thái. Các loài được xếp vào 9 bậc theo các tiêu chí về mức độ đe dọa tuyệt chủng như: Tốc độ suy thoái (rate of decline), kích thước quần thể (population size), phạm vi phân bố (area of geographic distribution), và mức độ phân tách quần thể và khu phân bố (degree of population and distribution fragmentation). - Tuyệt chủng ( EX): Là một trạng thái bảo tồn của sinh vật được quy định trong sách đỏ IUCN. Một loài hoặc dưới loài bị coi là tuyệt chủng khi có những bằng chứng chắc chắn rằng cá thể cuối cùng đã chết.

- Tuyệt chủng trong tự nhiên( EW): Là một trạng thái bảo tồn của sinh vật. Một loài hoặc dưới loài bị coi là tuyệt chủng trong tự nhiên khi các cuộc khảo sát kỹ lưỡng ở sinh cảnh đã biết hoặc sinh cảnh dự đoán, vào những thời gian thích hợp (theo ngày, mùa, năm) xuyên suốt vùng phân bố lịch sử của loài đều không ghi nhận được cá thể nào. Các khảo sát nên vượt khung thời gian thích hợp cho vòng sống và dạng sống của đơn vị phân loại đó. Các cá thể của loài này chỉ còn được tìm thấy với số lượng rất ít trong sinh cảnh nhân tạo và phụ thuộc hoàn toàn vào chăm sóc của con người.

- Cực kì nguy cấp( CR): Là một trạng thái bảo tồn của sinh vật. Một loài hoặc nòi được coi là cực kỳ nguy cấp khi nó phải đối mặt với nguy cơ tuyệt chủng trong tự nhiên rất cao trong một tương lai rất gần. - Nguy cấp (EN): Là một trạng thái bảo tồn của sinh vật. Một loài bị coi là nguy cấp khi nó phải đối mặt với nguy cơ tuyệt chủng trong tự nhiên rất cao trong một tương lai rất gần nhưng kém hơn mức cực kỳ nguy cấp.

- Sắp nguy cấp (VU): Là một trạng thái bảo tồn của sinh vật. Một loài hoặc nòi bị đánh giá là sắp nguy cấp khi nó không nằm trong 2 bậc: cực kỳ nguy cấp ( CR) và nguy cấp (EN) nhưng phải đối mặt với nguy cơ tuyệt chủng trong tự nhiên cao trong một tương lai không xa. - Sắp bị đe dọa: Là một trạng thái bảo tồn của sinh vật. Một loài hoặc nòi bị đánh giá là sắp bị đe dọa khi nó sắp phải đối mặt với nguy cơ tuyệt chủng trong tự nhiên cao trong một tương lai không xa.

- Ít quan tâm: Least Concern. 6 - Thiếu dữ liệu: Data Deficient. - Không được đánh giá: Not Evaluated. Những nghiên cứu trên Thế giới Trên thế giới, tổng số loài thực vật hiện nay có nhiều biến động chưa cụ thể, tùy từng tác giả do chưa có sự nghiên cứu và điều tra đầy đủ.

Các nhà thực vật học dự đoán số loài thực vật bâc cao hiện có trên thế giới vào khoảng 500. Phêđôrốp đã dự đoán trên thế giới có khoảng 300.