Chương 1 TỎNG QUAN 1. Lịch sử nghiên cứu van đề 1. Nhóm công trình nghiên cứu lý luận chung về tôn giáo và thực tiễn đời sống tôn giáo ở Việt Nam hiện nay Công trình Những vấn dé Tôn giáo hiện nay của Viện Nghiên cứu tôn giáo - Trung tâm Khoa học xã hội và Nhân văn quốc gia, Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội 1994. Cuốn sách gồm những chuyên khảo của các tác giả về một số vấn đề tôn giáo đang được nhiều người quan tâm như: tình hình, xu thế tôn giáo trên thế giới và ở Việt Nam; luận điểm tôn giáo là “thuốc phiện của nhân dân” hiểu thế nào cho dung; tôn giáo và đạo đức, đặc điểm Phật giáo Việt Nam qua ngôi chùa trong đời sống văn hóa xã hội.
Đáng chú ý hơn, cuốn Lý ludn về tôn giáo và tình hình tôn giáo ở Việt Nam (2001), Nxb CTQG, Hà Nội của tác giả Đặng Nghiêm Vạn. Cuốn sách là một phần của ban tổng kết kết quả nghiên cứu của tác giả khi đất nước bước vào thời kỳ đổi mới về tôn giáo và công tác tôn giáo. Trong công trình này, tác giả đã trình bày những vấn đề lý luận về tín ngưỡng, tôn giáo như: khái niệm về tôn giáo, sự khác biệt giữa tín ngưỡng và tôn giáo dưới góc nhìn của các nhà nghiên cứu, từ đó đưa ra định nghĩa về tôn giáo. Khi phân tích bức tranh tôn giáo ở Việt Nam hiện nay, tác giả cho răng đời sống tôn giáo vận hành tùy theo tâm thức truyền thống, đồng thời phản ánh tình hình xã hội đương thời.
Tuy nhiên, trong tổng thể một công trình chung, khá rộng, công trình này mới đề cập những nét chung nhất về tình hình, đặc điểm, chính sách tôn giáo và giới hạn van dé ở những năm cuối thé ky XX. Trong năm 2001, các cuốn sưu tập về chủ nghĩa Mác - Lênin với tôn giáo liên tiếp được xuất bản như: Mac, Anghen, Lénin bàn về tôn giáo, do Nguyễn Đức Sự tuyên chọn và biên soạn, Nhà xuất bản Tôn giáo, Hà Nội, 2001. Cuốn Mác, Anghen, Lénin bàn về tôn giáo và chủ nghĩa vô than do Trần Khang, Lê Cự Lộc dịch, Nxb CTQG Hà Nội. Những tư liệu này đã tập hợp những tác phẩm của các nhà kinh điển Mác xít về tôn giáo.
Công trình Tw tuéng Hô Chí Minh về tôn giáo và công tác tôn giáo (2003), do Lê Hữu Nghĩa và Nguyễn Đức Lữ (đồng chủ biên), Nxb Tôn giáo, Hà Nội. Cuốn sách đề cập đến nhiều vấn đề có ý nghĩa quan trọng trong tư tưởng Hồ Chí Minh đối với tôn giáo như: vấn đề đoàn kết tôn giáo, khai thác các giá trị văn hóa, đạo đức tốt đẹp của các tôn giáo, vấn đề xây dựng Đảng trong các vùng có đông tín đồ tôn gido,. Các tác giả đã khang định tư tưởng Hồ Chi Minh không chỉ là sự vận dung sáng tạo chủ nghĩa Mác- Lénin để giải quyết các van dé của cách mạng Việt Nam mà còn có những cống hiến mới, sáng tạo mới, những phát triển mới đặc biệt quan trọng vào kho tàng lý luận của chủ nghĩa Mác - Lénin, trong đó có van dé tôn giáo. Còn phải kể đến công trình Một số tén giáo ở Việt Nam (2005), Nxb Tôn giáo của tác giả Nguyễn Thanh Xuân.
Cuốn sách đã khái quát một cách hệ thống sau tôn giáo lớn ở nước ta, từ sự ra đời, phát triển, giáo lý, luật lệ, lễ nghi, cách thức hành đạo, cơ cấu tô chức giáo hội của các tôn giáo. Cuốn Một số van dé về tín ngưỡng, tôn giáo ở Việt Nam hiện nay, Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội, 2012 của Trương Hải Cường, trong công trình tác giả không đi sâu vào tư liệu mà đóng góp chính của cuốn sách nằm ở chỗ phân biệt mặt xã hội (hiện tượng) của tôn giáo và mặt tâm linh của tôn giáo, phân biệt nghiên cứu tôn giáo từ bên ngoài và nghiên cứu tôn giáo từ bên trong, chỉ ra yêu cầu cần thiết phải bổ sung nghiên cứu tôn giáo từ bên trong. Tác giả Trần Bạch Đằng trong bài “Tín ngưỡng và tôn giáo, quan điểm của Nhà nước Việt Nam”, Tap chí Công tác tôn giáo, sô 1 (2005), tác giả cho rằng Đảng Cộng sản Việt Nam theo tư tưởng Hồ Chí Minh không đồ ky với tín ngưỡng, tôn giáo, không đơn thuần xét tín ngưỡng, tôn giáo ở góc độ chính trị theo kiểu đồng nhất tín ngưỡng và tôn giáo là xấu, không xét đoán thái độ đối với đất nước và dân tộc thông qua lăng kính có tín ngưỡng, có tôn giáo hay không. Các tác giả nước ngoài viết về vấn đề tôn giáo ở Việt Nam không nhiều, có thé kế đến một số công trình sau: Cuốn sách Modernity and Re - enchantment in Post - revolutionary Việt Nam (2007) (Tinh hiện đại và niềm say mê tim hiểu thời kì hậu cách mạng Việt Nam) của P.Taylor viết về đời sống tín ngưỡng tôn giáo ở Việt Nam hiện nay trong bối cảnh Đổi mới.
Tác giả có những nhận xét giá trị như: có sự hồi sinh của tôn giáo ở Việt Nam và nó được phát triển theo nhiều chiều hướng mới; sự đe doạ bản sắc văn hoá - tôn giáo, tính cách địa phương đa dạng của tôn giáo trước toàn cầu hoá; phải chăng trong thời kỳ đổi mới, van đề chính trị và tôn giáo ở Việt Nam đang có những nét mới so với truyền thống tôn giáo và chính trị. Cuốn The Emergence of a Nonprofit Sector and Philanthropy in the Socialist Republic of Vietnam (Sự xuất hiện của các tổ chức phi lợi nhuận và các tô chức từ thiện tại Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam) của Mark Sidel thuộc Đại học Iowa ở Hoa Kỳ nghiên cứu vé vai trò của các nhóm xã hội trong đó có tôn giáo; Trong luận án của Joseph Hannah với đề tài Local Non-Government Organizations in Vietnam: Developmemt, Civil Society and State-society Relations" (2007) (Tổ chức phi chính phú dia phương ở Việt Nam: Sự phát triển, xã hội và moi quan hệ nhà nước - xã hội) đã đề cập đến quan hệ của nhà nước với các đoàn thé, các tô chức xã hội/tôn giáo ở Việt Nam. Đây là những gợi ý khá mới, sinh động về một xã hội/tôn giáo Việt Nam năng động va đầy triển vong. Như vậy, những công trình nghiên cứu về tôn giáo va thực tiễn tôn giáo ở Việt Nam cho thấy những cách nhìn khác nhau về tôn giáo và bức tranh toàn cảnh về tôn giáo trong quá trình đổi mới có những chuyên biến tích cực, cần thiết phải thực hiện công tác tôn giáo với những nội dung và phương pháp phù hợp nhằm đáp ứng nhu cầu thực tiễn đặt ra.
Đó là những nguồn tư liệu quan trọng cả về lý luận và thực tiễn dé tác giả kế thừa, tham khảo trong quá trình nghiên cứu và viết luận án của mình. Nhóm công trình nghiên cứu về công tác tôn giáo - Trong các lĩnh vực của công tác tôn giáo, những công trình nghiên cứu về chính sách Việt Nam trong thời kỳ đổi mới chiếm số lượng lớn. Day là đề tài được nhiều nhà nghiên cứu quan tâm, trong đó các tác giả đặc biệt nhấn mạnh về sự đồi mới nhận thức, quan điểm đường lối về tôn giáo của Đảng và Nhà nước trong thời kỳ Đổi mới. Trong cuốn Van dé tôn giáo trong cách mạng Việt Nam - ly luận và thực tiễn, Nxb Lý luận chính trị, Hà Nội 2005, tác giả Đỗ Quang Hưng đã khái quát quá trình phát sinh, phát triển tư duy lý luận của Đảng Cộng sản Việt Nam về tôn giáo và van dé tôn giáo, cùng với đó là quá trình Dang và Nhà nước Việt Nam xây dựng, phát triển và hoàn thiện đường lối, chính sách tôn giáo qua các giai đoạn lịch sử, chủ yếu từ cách mạng tháng Tám 1945 đến nay.
Dù tác giả chưa đề cập nhiều đến công tác tôn giáo nhưng với việc làm rõ hơn lịch sử, vai trò, vi tri của mô hình nha nước thế tục và sự xuất hiện mô hình này ở Việt Nam, cũng phần nao cho thay trong công tác tôn giáo, vai trò của nhà nước là vô cùng quan trong trong việc thé chế hóa quan điểm của Đảng và quản lý xã hội về tôn giáo. Trong các công trình tiêu biểu của mình như cuốn Ly ludn về tôn giáo và chính sách tôn giáo ở Việt Nam (Nxb Tôn giáo, 2007; tái ban 2011) và cuốn Tôn giáo - Quan điểm, chính sách đối với tôn giáo của Đảng và Nhà nước Việt Nam hiện nay , Nxb Chính trị - Hành chính, Hà Nội, 2009, tác giả Nguyễn Đức Lữ đã tập trung chủ yếu vào các vấn đề tôn giáo ở thời kỳ đổi mới như: lý luận về tôn giáo; tình hình tôn giáo thế giới và Việt Nam; quan điểm của chủ nghĩa Mác - Lênin về tôn giáo, quan điểm và chính sách của Dang, Nhà nước đối với tôn giáo trong tiến trình cách mạng Việt Nam. Tác giả đã bám sát văn kiện của các kỳ Đại hội Đảng, bình luận và minh hoạ bằng dữ liệu thực tiễn, đồng thời gợi mở những vấn đề cần trao đổi thêm. Có thé nói, cuốn sách Công fác tôn giáo - Từ quan điểm Mác - Lénin đến thực tiễn Việt Nam của tac giả Ngô Hữu Thảo, Nhà xuất bản Chính trị - Hành chính, Hà Nội, 2012 là cuốn sách đầu tiên ở Việt Nam dé cập đến van dé lý luận về “Công tác tôn giáo”.
Tác giả đã hệ thống hóa và làm rõ những quan điểm của các nhà kinh điển chủ nghĩa Mác - Lénin, tư tưởng Hồ Chí Minh về tôn giáo và công tác tôn giáo, cũng như việc vận dụng quan điểm Mác- Lênin vào thực tiễn công tác tôn giáo ở Việt Nam - một nội dung quan trọng có liên quan trực tiếp đến luận án. Từ đó, tác giả cho rằng các nhà kinh điển của chủ nghĩa Mác Lénin, từ phát kiến vĩ dai của minh là quan điểm duy vật lịch sử, đã nhận thức vấn đề tôn giáo trong toàn bộ quá trình phát triển biện chứng của loài người. Theo đó, công tác tôn giáo ở Việt nam hiện nay cần phải trở về với chủ nghĩa Mác - Lênin về vấn đề tôn giáo, coi đó là kim chỉ nam chứ không phải giáo điều. Đồng thời, tác giả cũng đánh giá kết quả thực hiện công tác tôn giáo trong thời gian qua, luận giải một số vấn đề của công tác tôn giáo trong thời gian tới.
Tuy nhiên, nghiên cứu về công tác tôn giáo ở địa phương không phải là đối tượng nghiên cứu trong công trình này, đó cũng chính là một trong những nội dung luận án cần làm rõ.