ĐẶT VẤN ĐỀ Tam diệu thang bao gồm các vị thuốc Hoàng bá (HB), Thương truật, Ngưu tất được dùng trong y học cổ truyền (YHCT) với công năng thanh nhiệt, táo thấp, có tác dụng trong điều trị chứng phong thấp nhiệt tí (thể nhiệt) [1], [3], [12], biểu hiện là sưng, nóng, đỏ, đau ở bàn chân và đầu gối, chi dưới nặng nề [1], [12]. Trên thực nghiệm cũng đã chứng minh về tác dụng tốt trong điều trị viêm khớp, đặc biệt là những bệnh nhân viêm khớp kèm viêm loét dạ dày [4]. Phương thuốc Tan thống phong được gia giảm dựa trên phương thuốc Tam diệu thang, bao gồm các vị thuốc Hoàng bá, Thương truật, Ngưu tất và gia thêm các vị Hy thiêm, Tri mẫu, Mộc qua nhằm tăng hiệu lực điều trị. Đặc biệt cũng có nghiên cứu gần đây đã xây dựng một số chỉ tiêu định tính (ĐT), định lượng (ĐL) và đánh giá tác dụng hạ acid uric huyết trên thực nghiệm của cao đặc phương thuốc Tan thống phong.
Và kết quả của nghiên cứu chỉ ra rằng cao đặc Tan thống phong chiết ethanol liều 3,2 g/kg đã có tác dụng ức chế sự tăng acid uric huyết thanh, có thể theo cơ chế ức chế enzym XO [10]. Từ xa xưa, người bệnh vẫn hay dùng các phương thuốc dưới dạng sắc, hãm, tuy nhiên điều này thường tốn thời gian và gây bất tiện cho người sử dụng. Đồng thời, hàm lượng và hiệu suất chiết của cách dùng này thường không cao và rất khó để kiểm soát được tác dụng. Mong muốn tìm được dạng bào chế thuận tiện và phù hợp cho người bệnh, kiểm soát được hàm lượng hoạt chất và tác dụng điều trị.
Vì vậy cao đặc được lựa chọn là dạng bán thành phẩm trung gian để sản xuất các dạng bào chế hiện đại khác, ví dụ thuốc cốm, viên nang. Hoạt chất berberin hydroclorid (BBR) là thành phần chính trong dược liệu Hoàng bá (vị Quân của bài thuốc), có tác dụng giảm acid uric máu [24], [38], bảo vệ thận [38], chống viêm do các tinh thể muối urat lắng đọng ở các khớp [22], kháng khuẩn, chống viêm [25], chống ung thư [29]. Do vậy việc nghiên cứu chiết xuất nhằm thu được cao đặc có hàm lượng và hiệu suất chiết BBR cao là cần thiết. Phương pháp thiết kế thí nghiệm (experimental design) và lựa chọn điều kiện tối ưu dựa trên nguyên tắc của mạng neuron nhân tạo (artificial neural network – ANN) với sự hỗ trợ của các phần mềm máy tính [21] là một công cụ hiệu quả trong việc tối ưu hóa các quy trình chiết xuất.
Cho đến nay, chưa có nghiên cứu tối ưu hóa quy trình chiết xuất để bào chế cao đặc của bài thuốc Tan thống phong được công bố. Chính vì vậy, đề tài “Nghiên cứu điều chế cao đặc phương thuốc Tan thống phong theo hướng làm giàu berberin hydrocholorid” ứng dụng thiết kế thí nghiệm và phương pháp mạng neuron nhân tạo với mục tiêu: Tối ưu hoá quy trình chiết xuất để bào chế cao đặc phương thuốc Tan thống phong theo hướng làm giàu berberin hydroclorid. Cao đặc phương thuốc Tan thống phong Phương thuốc Tam diệu thang trong sách Phương thang y học cổ truyền [3] bao gồm các vị thuốc Hoàng bá, Thương truật, Ngưu tất. Phương thuốc Tan thống phong là Tam diệu thang có gia thêm các vị Hy thiêm, Tri mẫu, Mộc qua.
Thành phần Hoàng bá 3g Hy thiêm 4,8 g Thương truật 4,8 g Tri mẫu 4,8 g Ngưu tất 4,8 g Mộc qua 4,8 g Tổng khối lượng 1 mẻ 27g 1. Công năng, chủ trị - Công năng: Thanh nhiệt, táo thấp. - Chủ trị: Rối loạn do thấp nhiệt dồn xuống, biểu hiện là sưng, nóng, đỏ, đau ở bàn chân và đầu gối, chi dưới nặng nề, nước tiểu vàng ít. - Giải thích phương thuốc: + Hoàng bá là quân dược, vị đắng, tính hàn, công năng thanh nhiệt táo thấp, tư âm giáng hỏa.
+ Thương truật có vị đắng, cay, tính ấm, công năng kiện tỳ táo thấp, khu phong trừ thấp. Hy thiêm vị đắng, cay, tính hàn, công năng trừ phong thấp, thanh nhiệt. Hai vị thuốc này có vai trò là thần dược. + Tri mẫu vị đắng, tính hàn, công năng nhuận táo, thanh nhiệt giáng hỏa, lợi tiểu là tá dược.
Mộc qua vị chua, tính ôn, có công năng bình can dương, thư cân, hòa vị, hóa thấp, hành khí, dẫn thuốc lưu thông đến nơi có bệnh, cũng là tá dược. + Ngưu tất vị đắng, chua, tính bình, có công năng hoạt huyết thông kinh, mạnh gân cốt, bổ can thận, dẫn thuốc xuống, có vai trò là sứ dược. Tác dụng sinh học Có nghiên cứu đã chỉ ra Tam diệu thang làm giảm đáng kể nồng độ acid uric trong huyết thanh thông qua ức chế hoạt động của enzym xanthine oxidase (XO) ở gan, giảm mURAT1 (chất vận chuyển urat) thận để giảm hấp thu urat và tăng cường bài tiết urat ở chuột tăng acid uric máu [30]. Bài thuốc Simiao tang gia giảm có chứa các vị thuốc chính như Thương truật, Hoàng bá, Ngưu tất, Tri mẫu,.
cũng được ghi nhận là cải thiện đáng kể triệu chứng và dấu hiệu của viêm khớp, gút và giảm nồng acid uric và protein C trong máu [26]. 2 Ngoài ra, cũng đã có nghiên cứu về tác dụng hạ acid uric huyết của cao đặc phương thuốc Tan thống phong trên chuột thực nghiệm. Cao đặc chiết ethanol liều 3,2 g/kg đã có tác dụng ức chế sự tăng acid uric huyết thanh, có thể theo cơ chế ức chế enzym XO. Cao đặc chiết nước có xu hướng tác dụng tại 2 mức liều 1,87 g/kg và 3,74 g/kg.
Định tính, định lượng cao đặc phương thuốc Tan thống phong 1. Định tính các vị thuốc trong cao đặc Tan thống phong : Định tính các vị thuốc trong cao đặc Tan thống phong bằng sắc kí lớp mỏng (SKLM). - ĐT vị thuốc Hoàng bá: quan sát ở bước sóng 366nm, kết quả cho thấy trên sắc ký đồ (SKĐ) cao đặc phương thuốc Tan thống phong chiết nước, chiết ethanol có 1 vết đặc hiệu, tương ứng Rf và màu sắc với SKĐ Hoàng bá chuẩn, chất chuẩn BBR mà cao chiết placebo không có [10]. - ĐT vị thuốc Thương truật: quan sát ở bước sóng 366nm, kết quả cho thấy trên SKĐ cao đặc phương thuốc Tan thống phong chiết ethanol có 7 vết đặc hiệu, tương ứng Rf và màu sắc với SKĐ Thương truật chuẩn mà cao chiết placebo không có [10].
- ĐT vị thuốc Ngưu tất: quan sát dưới ánh sáng thường sau khi phun thuốc thử vanilin 2% trong ethanol và H2SO4 đặc, kết quả cho thấy trên SKĐ cao đặc phương thuốc Tan thống phong chiết nước, chiết ethanol có 1 vết đặc hiệu, tương ứng Rf và màu sắc với SKĐ Ngưu tất chuẩn mà cao chiết placebo không có [10]. - ĐT vị thuốc Hy thiêm: quan sát dưới ánh sáng thường sau khi phun thuốc thử vanilin 2% trong ethanol và H2SO4 đặc, kết quả cho thấy trên SKĐ cao đặc phương thuốc Tan thống phong chiết nước, chiết ethanol có 2 vết đặc hiệu, tương ứng Rf và màu sắc với SKĐ Hy thiêm chuẩn mà cao chiết placebo không có [10]. - ĐT vị thuốc Tri mẫu: quan sát ở bước sóng 366nm, kết quả cho thấy trên SKĐ cao đặc phương thuốc Tan thống phong chiết ethanol có 3 vết đặc hiệu, tương ứng Rf và màu sắc với SKĐ Tri mẫu chuẩn mà cao chiết placebo không có [10]. - ĐT vị thuốc Mộc qua: quan sát ở bước sóng 366nm, kết quả cho thấy trên SKĐ cao đặc phương thuốc Tan thống phong chiết nước có 1 vết đặc hiệu, chiết ethanol có 3 vết đặc hiệu, tương ứng Rf và màu sắc với SKĐ Mộc qua chuẩn mà cao chiết placebo không có [10].
Định lượng BBR trong cao đặc Tan thống phong: Định lượng hoạt chất BBR trong cao đặc phương thuốc Tan thống phong bằng phương pháp sắc kí lỏng hiệu năng cao (HPLC). Phương pháp định lượng đã được thẩm định có tính đặc hiệu, khoảng tuyến tính từ 11,29 đến 361,23 µg/ml (r=0,9999), độ lặp lại và độ chính xác trung gian tốt (RSD < 3,7 %), độ đúng (tỷ lệ thu hồi đạt 97,77 %- 100,36 %), LOD và LOQ lần lượt là 0,052 µg/ml và 0,172 µg/ml. Tên khoa học: Cortex Phellodendri [2]. Bộ phận dùng: Vỏ thân hoặc vỏ cành đã cạo bỏ lớp bần, phơi hoặc sấy khô của cây Hoàng bá (Phellodendron chinense), họ Cam (Rutaceae) [2], [6], [8], [12].
Tính vị, quy kinh: Hoàng bá có vị đắng, tính hàn, quy vào kinh thận và bàng quang [2], [7], [8], tỳ [7]. Công năng, chủ trị: - Công năng: Thanh nhiệt, táo thấp, tư âm giáng hỏa, giải độc tiêu viêm [2], [6], [7], [8]. - Chủ trị: Hoàng bá được dùng chữa tiêu chảy, hoàng đản, đái đục, di mộng tinh, đái ra máu, trĩ, âm hư nội nhiệt, nhức xương cốt, mụn nhọt lở ngứa [2], [7], [8]. Liều dùng Liều dùng hằng ngày: 4,5-10g, dưới dạng thuốc sắc hoặc hoàn tán [2], [8].
Kiêng kị: Tỳ hư, đại tiện lỏng, ăn uống không tiêu không nên dùng [2], [7]. Thành phần hóa học: Vỏ thân Hoàng bá có chứa các nhóm chất là alcaloid, limonoid, các hợp chất phenolic [6], [8], [28]. - Thành phần chủ yếu là các alcaloid như berberin, jatrorrhizin, phellodendrin, magnoflorin, candicin. - Limonoid bao gồm obakunon, obakulacton limonin [6], [8], [28].
- Các hợp chất phenolic: acid phenolic, acid cacboxylic [8], [28]. - Và một vài hợp chất khác: flavonoid (quercetin), lignans (các dẫn xuất dibenzylbutan) [28]. Tác dụng sinh học: - Tác dụng kháng khuẩn đối với nhiều vi khuẩn Gram dương và Gram âm như Staphylococcus aureus, Streptococcus hemolyticus, Bacillus subtilis., kháng nấm [6], [8], [25], [28]. - Tác dụng chống viêm [25], [28], điều hoà miễn dịch chống loạn nhịp, chống oxy hoá [28], hạ huyết áp [8], [28], kiểm soát lipid máu [14].
- Tác dụng giảm nồng độ acid uric máu [24], [38], bảo vệ thận [38], chống viêm do các tinh thể muối urat lắng đọng ở các khớp [22], chống ung thư [29], ngăn chặn phản ứng viêm do HIV gây ra [33]. Định tính: Phương pháp sắc ký lớp mỏng [2]. 4 Yêu cầu: Trên sắc ký đồ của dung dịch thử phải có các vết phát quang cùng màu sắc và giá trị Rf với các vết trên sắc ký đồ của dung dịch dược liệu đối chiếu, trong đó phải có một vết phát quang màu vàng sáng có cùng giá trị Rf và màu sắc với vết của berberine chloride chuẩn trên sắc ký đồ của dung dịch đối chiếu. Định lượng: Theo DĐTQ 2015, định lượng BBR bằng phương pháp sắc ký lỏng hiệu năng cao, yêu cầu hàm lượng berberin hydroclorid (C20H17NO4HCl) không ít hơn 3,0%, tính theo dược liệu khô kiệt [12].
Theo DĐVN V định lượng BBR bằng phương pháp sắc ký lỏng (Phụ lục 5.3), yêu cầu hàm lượng berberin clorid (C20H18NO4Cl) không ít hơn 2,5 % đối với loài P. chinensis, tính theo dược liệu khô kiệt [2]. Thương truật 1. Tên khoa học: Rhizoma Atractylodis [2], [7].
Bộ phận dùng: Thân rễ của cây Mao thương truật (Atractylodes lancea (Thunb.