Luận án tiến sĩ nghiên cứu thực trạng và kết quả can thiệp phòng chống suy dinh dưỡng trẻ em dưới 5 tuổi người dân tộc thiểu số tại huyện bắc trà my tỉnh quảng nam

Luận án tiến sĩ phân tích thực trạng và hiệu quả can thiệp phòng chống suy dinh dưỡng trẻ em dưới 5 tuổi tại huyện Bắc Trà My, Quảng Nam.

• Tác giả: Đinh Đạo
• Người hướng dẫn: PGS. Võ Văn Thắng
• Trường học: Đại học Huế
• Chuyên ngành: Y tế công cộng
• Đề tài: Nghiên Cứu Thực Trạng Và Kết Quả Can Thiệp Phòng Chống Suy Dinh Dưỡng Trẻ Em Dưới 5 Tuổi Tại Bắc Trà My, Quảng Nam
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2014
• Địa điểm: Huế

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• LỜI CAM ĐOAN
• CÁC CHỮ VIẾT TẮT
• DANH MỤC CÁC BẢNG
• DANH MỤC CÁC BIỂU ĐỒ, SƠ ĐỒ
• ĐẶT VẤN ĐỀ
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN
• 1.1. THỰC TRẠNG SUY DINH DƯỠNG TRẺ EM DƯỚI 5 TUỔI
• 1.1.1. Tình hình thiếu dinh dưỡng trẻ em dưới 5 tuổi
• 1.1.2. Nguyên nhân và hậu quả suy dinh dưỡng trẻ em
• 1.2. CÁC TIẾP CẬN CAN THIỆP PHÒNG CHỐNG SUY DINH DƯỠNG
• 1.2.1. Tiếp cận can thiệp cải thiện bữa ăn
• 1.2.2. Tiếp cận can thiệp bổ sung vi chất dinh dưỡng
• 1.2.3. Tiếp cận can thiệp cải thiện dịch vụ y tế
• 1.2.4. Xã hội hóa chăm sóc dinh dưỡng
• 1.2.5. Chăm sóc dinh dưỡng trẻ em dân tộc thiểu số Việt Nam
• 2. CHƯƠNG 2: ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU
• 2.2. PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.2.1. Thiết kế nghiên cứu
• 2.2.2. Cỡ mẫu và kỹ thuật chọn mẫu
• 2.2.3. Phương pháp đo lường các chỉ số
• 2.2.4. Các bước tiến hành nghiên cứu
• 2.2.5. Xử lý và phân tích số liệu nghiên cứu
• 2.2.6. Kỹ thuật hạn chế sai số
• 2.2.7. Hạn chế của nghiên cứu
• 2.2.8. Đạo đức nghiên cứu
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 3.1. TÌNH TRẠNG SUY DINH DƯỠNG VÀ CÁC YẾU TỐ LIÊN QUAN Ở TRẺ EM DƯỚI 5 TUỔI DÂN TỘC THIỂU SỐ HUYỆN BẮC TRÀ MY
• 3.1.1. Tình trạng suy dinh dưỡng trẻ em dưới 5 tuổi dân tộc thiểu số
• 3.1.2. Các yếu tố liên quan suy dinh dưỡng trẻ em
• 3.2. KẾT QUẢ CAN THIỆP PHÒNG CHỐNG SUY DINH DƯỠNG TRẺ EM DƯỚI 5 TUỔI DÂN TỘC THIỂU SỐ HUYỆN BẮC TRÀ MY
• 3.2.1. Hoạt động can thiệp phòng chống suy dinh dưỡng trẻ em
• 3.2.2. Kết quả can thiệp phòng chống suy dinh dưỡng trẻ em
• 4. CHƯƠNG 4: BÀN LUẬN
• 4.1. TÌNH TRẠNG SUY DINH DƯỠNG VÀ CÁC YẾU TỐ LIÊN QUAN Ở TRẺ EM DƯỚI 5 TUỔI DÂN TỘC THIỂU SỐ HUYỆN BẮC TRÀ MY
• 4.1.1. Tình trạng suy dinh dưỡng trẻ em dưới 5 tuổi dân tộc thiểu số
• 4.1.2. Các yếu tố liên quan suy dinh dưỡng trẻ em
• 4.2. KẾT QUẢ CAN THIỆP PHÒNG CHỐNG SUY DINH DƯỠNG TRẺ EM DƯỚI 5 TUỔI DÂN TỘC THIỂU SỐ HUYỆN BẮC TRÀ MY
• 4.2.1. Hoạt động can thiệp phòng chống suy dinh dưỡng trẻ em
• 4.2.2. Kết quả can thiệp phòng chống suy dinh dưỡng trẻ em
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH CÔNG BỐ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Nghiên Cứu Can Thiệp Phòng Chống Suy Dinh Dưỡng Trẻ Em

Nghiên cứu can thiệp phòng chống suy dinh dưỡng trẻ em dưới 5 tuổi tại Bắc Trà My, Quảng Nam là một vấn đề cấp bách. Tình trạng suy dinh dưỡng ở trẻ em không chỉ ảnh hưởng đến sức khỏe mà còn tác động lâu dài đến sự phát triển của trẻ. Việc tìm hiểu thực trạng và các yếu tố liên quan là cần thiết để đưa ra giải pháp hiệu quả.

1.1. Tình Hình Suy Dinh Dưỡng Trẻ Em Dưới 5 Tuổi Tại Bắc Trà My

Tại Bắc Trà My, tỷ lệ suy dinh dưỡng trẻ em dưới 5 tuổi đang ở mức cao, với nhiều trẻ bị nhẹ cân và thấp còi. Các yếu tố như điều kiện kinh tế, văn hóa và thói quen ăn uống ảnh hưởng lớn đến tình trạng dinh dưỡng của trẻ.

1.2. Nguyên Nhân Gây Ra Suy Dinh Dưỡng Ở Trẻ Em

Nguyên nhân chính dẫn đến suy dinh dưỡng ở trẻ em bao gồm thiếu hụt vi chất dinh dưỡng, chế độ ăn uống không đầy đủ và sự thiếu hiểu biết của phụ huynh về dinh dưỡng. Các yếu tố xã hội và kinh tế cũng đóng vai trò quan trọng trong việc này.

II. Vấn Đề Suy Dinh Dưỡng Trẻ Em Tại Bắc Trà My Thách Thức Cần Giải Quyết

Suy dinh dưỡng trẻ em tại Bắc Trà My không chỉ là một vấn đề sức khỏe mà còn là một thách thức lớn đối với sự phát triển bền vững của cộng đồng. Cần có những giải pháp can thiệp hiệu quả để cải thiện tình trạng này.

2.1. Tình Trạng Dinh Dưỡng Của Trẻ Em Dân Tộc Thiểu Số

Trẻ em dân tộc thiểu số tại Bắc Trà My thường gặp nhiều khó khăn trong việc tiếp cận dinh dưỡng đầy đủ. Tình trạng thiếu hụt vi chất dinh dưỡng và thực phẩm giàu đạm là phổ biến.

2.2. Các Rào Cản Trong Việc Cung Cấp Dinh Dưỡng

Nhiều rào cản như thiếu kiến thức về dinh dưỡng, thói quen ăn uống truyền thống và điều kiện kinh tế khó khăn đã làm gia tăng tình trạng suy dinh dưỡng ở trẻ em.

III. Phương Pháp Can Thiệp Hiệu Quả Để Phòng Chống Suy Dinh Dưỡng

Để phòng chống suy dinh dưỡng trẻ em, cần áp dụng các phương pháp can thiệp hiệu quả. Những phương pháp này không chỉ giúp cải thiện tình trạng dinh dưỡng mà còn nâng cao nhận thức của cộng đồng.

3.1. Cải Thiện Chế Độ Ăn Uống Cho Trẻ Em

Cải thiện chế độ ăn uống cho trẻ em thông qua việc cung cấp thực phẩm giàu dinh dưỡng và vi chất là một trong những giải pháp quan trọng. Cần tổ chức các buổi tập huấn cho phụ huynh về dinh dưỡng.

3.2. Tăng Cường Bổ Sung Vi Chất Dinh Dưỡng

Bổ sung vi chất dinh dưỡng như sắt, kẽm và vitamin A cho trẻ em là cần thiết để cải thiện sức khỏe và phát triển thể chất. Các chương trình bổ sung cần được triển khai thường xuyên.

3.3. Nâng Cao Nhận Thức Cộng Đồng Về Dinh Dưỡng

Nâng cao nhận thức của cộng đồng về dinh dưỡng thông qua các hoạt động truyền thông và giáo dục là rất quan trọng. Cần có sự tham gia của các tổ chức xã hội và chính quyền địa phương.

IV. Kết Quả Nghiên Cứu Can Thiệp Phòng Chống Suy Dinh Dưỡng

Kết quả nghiên cứu cho thấy các can thiệp đã mang lại hiệu quả tích cực trong việc cải thiện tình trạng dinh dưỡng của trẻ em dưới 5 tuổi tại Bắc Trà My. Tỷ lệ trẻ em suy dinh dưỡng đã giảm đáng kể.

4.1. Đánh Giá Hiệu Quả Can Thiệp

Các can thiệp đã giúp giảm tỷ lệ trẻ em suy dinh dưỡng nhẹ cân và thấp còi. Sự cải thiện này cho thấy tầm quan trọng của việc can thiệp kịp thời và hiệu quả.

4.2. Phản Hồi Từ Cộng Đồng

Cộng đồng đã có những phản hồi tích cực về các chương trình can thiệp. Nhiều phụ huynh đã thay đổi thói quen ăn uống và chăm sóc trẻ em của mình.

V. Kết Luận Và Hướng Đi Tương Lai Trong Phòng Chống Suy Dinh Dưỡng

Kết luận từ nghiên cứu cho thấy cần tiếp tục duy trì và mở rộng các chương trình can thiệp phòng chống suy dinh dưỡng trẻ em. Hướng đi tương lai cần tập trung vào việc nâng cao nhận thức và cải thiện điều kiện sống của cộng đồng.

5.1. Đề Xuất Các Giải Pháp Bền Vững

Cần có các giải pháp bền vững để đảm bảo dinh dưỡng cho trẻ em, bao gồm việc phát triển nông nghiệp và cải thiện hệ thống phân phối thực phẩm.

5.2. Tăng Cường Hợp Tác Giữa Các Tổ Chức

Tăng cường hợp tác giữa các tổ chức chính phủ và phi chính phủ trong việc triển khai các chương trình dinh dưỡng là rất cần thiết để đạt được hiệu quả cao nhất.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Tình trạng suy dinh dưỡng trẻ em (SDDTE) dưới 5 tuổi là một vấn đề sức khỏe cộng đồng trọng tâm tại các quốc gia đang phát triển. Tại Việt Nam, mặc dù Chương trình mục tiêu quốc gia phòng chống suy dinh dưỡng đã giúp giảm tỷ lệ suy dinh dưỡng thể nhẹ cân trên toàn quốc từ 43,9% năm 1995 xuống còn 16,8% năm 2012, sự cải thiện này không đồng đều giữa các vùng sinh thái. Tỷ lệ suy dinh dưỡng vẫn duy trì ở mức cao và rất cao tại các khu vực miền núi, vùng sâu, vùng xa và đặc biệt là trong cộng đồng đồng bào dân tộc thiểu số (DTTS).

Quảng Nam là tỉnh duyên hải miền Trung có 8 huyện miền núi, trong đó Bắc Trà My là huyện ghi nhận tỷ lệ trẻ dưới 5 tuổi suy dinh dưỡng cao nhất tỉnh (32,2% năm 2007). Huyện có 12 xã và 1 thị trấn, với 9 xã thuộc diện Chương trình 135 của Chính phủ, nơi đồng bào DTTS chiếm 90% dân số và tỷ lệ hộ nghèo lên tới 61,2%. Khảo sát năm 2009 tại các xã Chương trình 135 huyện Bắc Trà My cho thấy tỷ lệ trẻ em DTTS dưới 5 tuổi bị suy dinh dưỡng thể nhẹ cân là 36,7%, thể thấp còi là 63,3%, thiếu máu lâm sàng là 57,1%, và nhiễm khuẩn hô hấp cấp là 47,8%. Đồng thời, có 74,4% trẻ ăn thiếu chất đạm và 76,8% trẻ ăn thiếu chất béo từ nguồn thực phẩm sẵn có tại địa phương hàng ngày. Nguyên nhân xuất phát từ các rào cản về trình độ học vấn (21,3% bà mẹ mù chữ, 29,5% có trình độ tiểu học), kinh tế khó khăn, tập quán kiêng khem lạc hậu và dịch vụ y tế cơ sở còn hạn chế. Tuy nhiên, các bà mẹ tại đây lại dành niềm tin lớn cho những người có uy tín tại địa phương như trưởng thôn, già làng, cán bộ hội phụ nữ và lãnh đạo xã.

Khoảng trống nghiên cứu được luận án chỉ ra là việc thiếu hụt các can thiệp phòng chống suy dinh dưỡng được thiết kế riêng biệt cho trẻ em DTTS dựa trên việc khai thác nguồn lực xã hội đặc thù và mạng lưới người có uy tín tại cộng đồng. Luận án tiến sĩ y học chuyên ngành Y tế công cộng (mã số 62 72 03 01) của nghiên cứu sinh Đinh Đạo, dưới sự hướng dẫn của PGS. Võ Văn Thắng tại Trường Đại học Y Dược - Đại học Huế (năm 2014), đã được thực hiện nhằm giải quyết khoảng trống này.

Mục tiêu nghiên cứu của luận án gồm:

1. Mô tả tình trạng suy dinh dưỡng và các yếu tố liên quan ở trẻ dưới 5 tuổi người dân tộc thiểu số huyện Bắc Trà My tỉnh Quảng Nam.
2. Đánh giá kết quả can thiệp phòng chống suy dinh dưỡng trẻ em dưới 5 tuổi người dân tộc thiểu số tại địa bàn nghiên cứu.

Giả thuyết nghiên cứu trong phần can thiệp cộng đồng được xác định:

• Giả thuyết $H_0$: Không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê về tỷ lệ suy dinh dưỡng trẻ em thể nhẹ cân giữa nhóm can thiệp và nhóm đối chứng vào cuối thời điểm nghiên cứu.
• Giả thuyết $H_1$: Có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê về tỷ lệ suy dinh dưỡng trẻ em thể nhẹ cân giữa nhóm can thiệp và nhóm đối chứng vào cuối thời điểm nghiên cứu.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

• Đối tượng nghiên cứu: Trẻ em dưới 5 tuổi người DTTS và các bà mẹ có con dưới 5 tuổi; lãnh đạo địa phương, các ban ngành đoàn thể, trưởng thôn, già làng, và mạng lưới cộng tác viên dinh dưỡng (CTVDD) tại các xã Chương trình 135 huyện Bắc Trà My.
• Phạm vi không gian: 6 xã thuộc Chương trình 135 của huyện Bắc Trà My, tỉnh Quảng Nam (gồm Trà Giáp, Trà Đốc, Trà Tân, Trà Giác, Trà Sơn, Trà Kót).
• Phạm vi thời gian: Nghiên cứu triển khai qua 3 giai đoạn từ tháng 01/2010 đến tháng 02/2012:
  • Giai đoạn 1 (01/2010 - 02/2010): Điều tra thực trạng cắt ngang ban đầu.
  • Giai đoạn 2 (02/2010 - 01/2012): Triển khai mô hình can thiệp cộng đồng trong thời gian 24 tháng.
  • Giai đoạn 3 (02/2012): Điều tra thu thập số liệu đánh giá sau can thiệp.

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Luận án đã hệ thống hóa các công trình nghiên cứu trong nước và quốc tế liên quan đến tình hình suy dinh dưỡng, nguyên nhân, hậu quả và các hướng tiếp cận can thiệp:

• Về dịch tễ học suy dinh dưỡng toàn cầu và khu vực: Tác giả điểm lại nghiên cứu của Onis M. và cộng sự (1980-1992) trên 79 quốc gia đang phát triển; các báo cáo của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), UNICEF và Ngân hàng Thế giới (2011, 2012); nghiên cứu của Larrea C. (1999) tại Nam Mỹ về sự chênh lệch suy dinh dưỡng giữa các tộc người bản xứ ở Ecuador, Peru, Bolivia; nghiên cứu của Spencer N. (2003) tại châu Âu; Hatlekk M. (2012) tại Nam Á; và khảo sát của UNICEF (2011) tại Campuchia, Lào, Philippines cho thấy trẻ em dân tộc thiểu số luôn chịu gánh nặng suy dinh dưỡng cao hơn trẻ em thuộc nhóm đa số.
• Về tình hình suy dinh dưỡng tại Việt Nam: Luận án dẫn chứng các số liệu từ Viện Dinh dưỡng quốc gia (1985, 1995, 2000, 2010, 2012), báo cáo Tổng cục Thống kê (2011) và các nghiên cứu của Lê Danh Tuyên và cộng sự (2011) tại Tuyên Hóa - Quảng Bình, Nguyễn Hoàng Linh Chi (2011) trên người Pakoh và Vân Kiều tại Quảng Trị, ghi nhận tỷ lệ suy dinh dưỡng thể nhẹ cân và thấp còi tại vùng núi cao, vùng dân tộc thiểu số luôn vượt trội so với vùng đồng bằng và đô thị.
• Về nguyên nhân và bệnh tật liên quan: Các công trình của Caulfield L. và cộng sự (2004), Albonico M. và cộng sự (2008), Phạm Trung Kiên và Hoàng Tân Dân (1994) chỉ ra mối liên hệ tương hỗ giữa nhiễm trùng (tiêu chảy, nhiễm khuẩn hô hấp cấp, giun truyền qua đất) và suy dinh dưỡng protein - năng lượng. Nghiên cứu của Nguyễn Văn Nhiên và cộng sự (2008), Nguyễn Xuân Ninh và cộng sự (2008) khẳng định tình trạng thiếu vi chất (sắt, kẽm, axit folic) là vấn đề sức khỏe cộng đồng nghiêm trọng tại nông thôn và miền núi Việt Nam.
• Về các mô hình và tiếp cận can thiệp:
  • Cải thiện bữa ăn và giáo dục truyền thông: Nghiên cứu của Arimond và cộng sự (2003), Adelheild W. và cộng sự (2008), Lê Thị Hợp (2003) với mô hình Vườn-Ao-Chuồng, Nguyễn Minh Tuấn (2006-2008) với bữa ăn thị phạm luân phiên tại hộ gia đình dân tộc Sán Chay.
  • Tiếp thị xã hội: Can thiệp của Pee S. và cộng sự (1996) tại Indonesia, Khan N. và cộng sự (2000), Huỳnh Nam Phương tại Hòa Bình về bổ sung viên sắt.
  • Bổ sung vi chất và chế phẩm dinh dưỡng: Các nghiên cứu của Lê Thị Hợp và cộng sự (PediaPlus), Phạm Văn Phú (bột Favina, bột gạo bổ sung men Favilase), Vũ Thị Thanh Hương (2010, cốm Davin-kid), Batool A. và cộng sự (2007), Kenneth H. và cộng sự (2007) về bổ sung kẽm; Đỗ Thị Hòa, Hà Huy Khôi, Nguyễn Thị Hiền (1999) về bánh bích quy bổ sung sắt và vitamin A.
  • Tiếp cận cải thiện dịch vụ y tế và xã hội hóa: Phạm Trung Kiên và cộng sự (tẩy giun cho trẻ 24-36 tháng), Trần Minh Hậu (tẩy giun kết hợp bổ sung viên sắt tại Thái Bình), Đỗ Thị Hòa và cộng sự (can thiệp tại Bắc Kạn), Phạm Văn Hoan và Doãn Đình Chiến (can thiệp liên ngành tại Thường Tín - Hà Tây), Võ Văn Thắng và Đào Văn Dũng (mô hình làm mẹ an toàn nhạy cảm giới tại Nam Đông - Thừa Thiên Huế).

Vị trí và khoảng trống luận án lựa chọn giải quyết: Hầu hết các can thiệp trước đây tập trung vào quần thể chung hoặc các can thiệp kỹ thuật đơn lẻ. Luận án lựa chọn giải quyết vấn đề suy dinh dưỡng trẻ em DTTS tại địa bàn miền núi đặc biệt khó khăn (Bắc Trà My, Quảng Nam) bằng cách xây dựng và đánh giá mô hình can thiệp toàn diện: "Dựa vào vai trò người có uy tín và bối cảnh đặc thù của nhóm đích", kết hợp giữa nâng cao năng lực cộng đồng, truyền thông giáo dục dinh dưỡng tích cực tận dụng thực phẩm sẵn có và hỗ trợ dịch vụ y tế trực tiếp (tẩy giun, bổ sung vi chất sắt, kẽm, axit folic).

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý thuyết

Luận án áp dụng khung lý thuyết chẩn đoán và can thiệp hành vi sức khỏe dựa trên mô hình PRECEDE (Predisposing, Reinforcing, and Enabling Constructs in Educational Diagnosis and Evaluation) của tác giả Green L. Tiến trình nghiên cứu được tổ chức theo hai chiều:

1. Quá trình chẩn đoán hành vi (từ dưới lên): Trải qua 5 bước:
   • Bước 1: Chẩn đoán xã hội (vấn đề việc làm, kinh tế hộ nghèo, chất lượng sống của đồng bào DTTS).
   • Bước 2: Chẩn đoán dịch tễ học (tỷ lệ suy dinh dưỡng, tỷ lệ mắc bệnh tiêu chảy, nhiễm khuẩn hô hấp cấp, thiếu máu, nhiễm giun).
   • Bước 3: Chẩn đoán hành vi (thời điểm ăn bổ sung, nuôi con bằng sữa mẹ, sử dụng thực phẩm giàu đạm/béo sẵn có, kiêng khem khi ốm).
   • Bước 4: Chẩn đoán giáo dục (phân tích 3 nhóm nguyên nhân: Yếu tố tiền đề - kiến thức, thái độ, thực hành, niềm tin; Yếu tố làm dễ - tính sẵn có và tiếp cận thực phẩm, dịch vụ y tế, điều kiện kinh tế; Yếu tố tăng cường - sự hỗ trợ từ gia đình, nhân viên y tế, trưởng thôn, già làng, người có uy tín).
   • Bước 5: Chẩn đoán quản lý và chính sách (các chương trình chính sách 135, nguồn lực y tế, sự phối hợp liên ngành).
2. Quá trình can thiệp (từ trên xuống): Thiết kế các hoạt động tác động đồng thời vào các yếu tố tiền đề, làm dễ và tăng cường nhằm thay đổi hành vi nuôi con của bà mẹ và cải thiện thể trạng của trẻ.

Thiết kế nghiên cứu và kỹ thuật chọn mẫu

Nghiên cứu sử dụng thiết kế kết hợp giữa mô tả cắt ngang và can thiệp cộng đồng có so sánh đối chứng trước - sau:

                    [Nghiên cứu cắt ngang (01/2010)]
           (1200 trẻ em DTTS < 5 tuổi và bà mẹ tại 6 xã CT 135)
[Nhóm Can thiệp (TCT)]                            [Nhóm Đối chứng (TCT)]
(600 trẻ & mẹ tại 3 xã:                           (600 trẻ & mẹ tại 3 xã:
Trà Giáp, Trà Đốc, Trà Tân)                       Trà Giác, Trà Sơn, Trà Kót)
[Can thiệp (02/2010 - 01/2012)]                   [Chăm sóc thông thường]
Mô hình người có uy tín, GDTTTC,                  (Các chương trình sẵn có)
                     [Đánh giá can thiệp (02/2012)]
             (So sánh trước - sau và so sánh giữa 2 nhóm)

• Cỡ mẫu nghiên cứu cắt ngang: Áp dụng công thức tính cỡ mẫu ước lượng một tỷ lệ: $$n = Z^2_{1-\alpha/2} \frac{p(1-p)}{\Delta^2}$$ Với $\alpha = 0,05$ ($Z_{1-\alpha/2} = 1,96$), sai số tuyệt đối $\Delta = 0,04$. Tỷ lệ suy dinh dưỡng thấp còi từ khảo sát năm 2009 ($p = 63,7%$) cho cỡ mẫu $n = 556$. Áp dụng hiệu lực thiết kế ($DE = 2$) để tăng giá trị đại diện: $2n = 1112$, làm tròn thành 1200 trẻ và bà mẹ.
  • Kỹ thuật chọn mẫu: Chọn mẫu ngẫu nhiên 2 giai đoạn (Giai đoạn 1: bốc thăm ngẫu nhiên đơn chọn 6 xã Chương trình 135 gồm Trà Giáp, Trà Giác, Trà Đốc, Trà Tân, Trà Sơn, Trà Kót; Giai đoạn 2: lập khung mẫu toàn bộ danh sách trẻ từ trạm y tế và dùng phần mềm Epi Info 6 chọn ngẫu nhiên đơn đủ 1200 đối tượng).
• Cỡ mẫu nghiên cứu can thiệp có đối chứng: Áp dụng công thức so sánh hai tỷ lệ: $$n = \frac{P_1(1-P_1) + P_2(1-P_2)}{(P_1-P_2)^2} \times f(\alpha, \beta)$$ Với $\alpha = 0,05$, $\beta = 0,20$ ($f(\alpha, \beta) = 7,9$). Ước tính sau 2 năm can thiệp, tỷ lệ nhẹ cân nhóm can thiệp ($P_1$) giảm xuống 29% và nhóm đối chứng ($P_2$) giảm xuống 32%. Cỡ mẫu quần thể vô hạn là $n = 3718$. Hiệu chỉnh theo quy mô quần thể hữu hạn ($N_{NCT} = 672$, $N_{NĐC} = 671$) qua công thức $n_f = \frac{n \cdot N}{n + N}$, cho ra $n_f$ của nhóm can thiệp là 569 và nhóm đối chứng là 568. Làm tròn, mỗi nhóm thu thập 600 trẻ và bà mẹ.
  • Phân nhóm can thiệp - đối chứng: Ngẫu nhiên đơn chọn 3 xã can thiệp (Trà Giáp, Trà Đốc, Trà Tân) và 3 xã đối chứng (Trà Giác, Trà Sơn, Trà Kót).

Tiêu chuẩn phân loại và công cụ thu thập số liệu

• Xác định tuổi: Theo hướng dẫn của Viện Dinh dưỡng và WHO (1995), chia thành các nhóm: 0-11 tháng, 12-23 tháng, 24-35 tháng, 36-47 tháng, 48-59 tháng.
• Đo lường nhân trắc:
  • Cân nặng: Cân SECA (Trung tâm Chăm sóc sức khỏe sinh sản tỉnh Quảng Nam cấp, sai số 100g).
  • Chiều cao/chiều dài: Thước đo chiều dài nằm cho trẻ dưới 2 tuổi; thước gỗ đứng MICROTOICE của UNICEF cho trẻ từ 2 tuổi trở lên (độ chính xác 0,1 cm).
• Phân loại suy dinh dưỡng cá thể (chuẩn WHO-2006):
  • Thể nhẹ cân (cân nặng theo tuổi $<-2SD$): Độ I ($-2SD$ đến $-3SD$), Độ II ($-3SD$ đến $-4SD$), Độ III ($<-4SD$).
  • Thể thấp còi (chiều cao theo tuổi $<-2SD$): Độ I ($-2SD$ đến $-3SD$), Độ II ($<-3SD$).
  • Thể gầy còm (cân nặng theo chiều cao $<-2SD$).
• Phân loại mức độ suy dinh dưỡng cộng đồng theo WHO-1997:

Thể suy dinh dưỡng	Mức thấp (%)	Mức trung bình (%)	Mức cao (%)	Mức rất cao (%)
Nhẹ cân (Underweight)	$< 10$	10 - 19	20 - 29	$\ge 30$
Thấp còi (Stunting)	$< 20$	20 - 29	30 - 39	$\ge 40$
Gầy còm (Wasting)	$< 5$	5 - 9	10 - 14	$\ge 15$

• Tiêu chí lâm sàng và thực hành:
  • Thiếu máu lâm sàng: Lòng bàn tay trẻ nhợt nhạt khi thăm khám.
  • Tiêu chảy cấp: Đi ngoài phân lỏng hoặc tóe nước $\ge 3$ lần/24 giờ, kéo dài không quá 14 ngày.
  • Nhiễm khuẩn hô hấp cấp: Trẻ có sốt kèm theo các triệu chứng ho, khó thở, đau họng, chảy nước mũi, đau tai, chảy mủ tai.
  • Đánh giá kiến thức, thực hành và niềm tin của bà mẹ: Lượng hóa các câu hỏi, sử dụng điểm cắt $75%$ (đạt $\ge 75%$ tổng điểm là loại tốt/có niềm tin; $< 75%$ là loại chưa tốt/thiếu niềm tin).
• Xử lý số liệu: Nhập và phân tích số liệu bằng phần mềm Epi Info 6.04.

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan

Chương 1 tổng hợp bức tranh dịch tễ học suy dinh dưỡng trẻ em trên phạm vi toàn cầu, khu vực và Việt Nam; phân tích sâu cơ chế bệnh sinh, vòng xoắn bệnh lý giữa suy dinh dưỡng và nhiễm trùng, cũng như các yếu tố căn nguyên xã hội. Tác giả phân tích chi tiết 4 nhóm tiếp cận can thiệp chính trong y tế công cộng: cải thiện bữa ăn thông qua giáo dục truyền thông tích cực và tiếp thị xã hội; bổ sung vi chất dinh dưỡng (viên sắt, axit folic, kẽm); nâng cao chất lượng dịch vụ y tế cơ sở và năng lực mạng lưới CTVDD; xã hội hóa công tác chăm sóc dinh dưỡng. Chương này dành phần lớn dung lượng làm rõ các đặc điểm văn hóa, tập quán nuôi dưỡng của đồng bào DTTS (Ca Dong, Cor, Mơ Nông), vị trí địa lý chia cắt hiểm trở của huyện Bắc Trà My và vai trò nòng cốt của người có uy tín (trưởng thôn, già làng, phụ nữ) theo Quyết định số 18/2011/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ.

Chương 2: Đối tượng và phương pháp nghiên cứu

Chương 2 mô tả chi tiết quy trình nghiên cứu khoa học, từ thiết kế cắt ngang mô tả đến can thiệp cộng đồng có đối chứng. Tác giả trình bày tường minh các công thức tính toán cỡ mẫu cho điều tra thực trạng ($n = 1200$) và can thiệp ($n = 600$ mỗi nhóm), quy trình chọn mẫu ngẫu nhiên qua phần mềm Epi Info 6. Chương này chuẩn hóa toàn bộ các định nghĩa ca bệnh lâm sàng, quy trình kỹ thuật cân đo nhân trắc theo chuẩn WHO-2006, thang điểm đánh giá kiến thức - thực hành - niềm tin của bà mẹ, cũng như sơ đồ tổ chức lực lượng điều tra phối hợp giữa Bệnh viện đa khoa Trung ương Quảng Nam (16 cán bộ), Trung tâm Y tế huyện Bắc Trà My (8 cán bộ) và mạng lưới y tế xã, CTVDD. Các biện pháp khống chế sai số và vấn đề đạo đức nghiên cứu y sinh học được quy định chặt chẽ.

Chương 3: Kết quả nghiên cứu

Chương 3 trình bày các phát hiện qua các bảng số liệu và biểu đồ:

• Thực trạng suy dinh dưỡng và các yếu tố liên quan:
  • Xác định tỷ lệ mắc suy dinh dưỡng của trẻ DTTS dưới 5 tuổi theo cả 3 thể (nhẹ cân, thấp còi, gầy còm) và phân bố theo từng mức độ, từng nhóm tuổi, từng giới tính.
  • Phân tích mối liên quan đơn biến và hồi quy logistic đa biến giữa tình trạng suy dinh dưỡng với đặc điểm học vấn, kinh tế của mẹ, tiền sử cân nặng sơ sinh thấp, tình trạng thiếu máu, nhiễm khuẩn hô hấp, tiêu chảy, kiến thức và thực hành nuôi con bằng sữa mẹ, chế độ ăn bổ sung thiếu thực phẩm sẵn có giàu đạm, giàu chất béo, và mức độ niềm tin của bà mẹ vào người có uy tín.
• Kết quả can thiệp phòng chống suy dinh dưỡng:
  • Thống kê các hoạt động can thiệp đã triển khai: số lượt tập huấn nâng cao năng lực cho người có uy tín, các buổi truyền thông giáo dục tích cực, số buổi thực hành dinh dưỡng mẫu luân phiên tại thôn bản sử dụng thực phẩm giàu đạm sẵn có.
  • So sánh sự cải thiện có ý nghĩa thống kê giữa nhóm can thiệp và nhóm đối chứng sau 2 năm can thiệp: mức độ nâng cao kiến thức, cải thiện thực hành nuôi dưỡng trẻ của bà mẹ; mức độ củng cố niềm tin vào già làng, trưởng thôn; mức độ giảm tỷ lệ mắc nhiễm khuẩn hô hấp cấp, tiêu chảy và thiếu máu lâm sàng; mức độ tăng trưởng cân nặng trung bình, chiều cao trung bình; tỷ lệ trẻ lên kênh dinh dưỡng và mức độ giảm tỷ lệ suy dinh dưỡng thể nhẹ cân, thể thấp còi và thể gầy còm.

Chương 4: Bàn luận

Chương 4 biện giải các kết quả nghiên cứu trong mối tương quan với các công trình nghiên cứu trong nước và quốc tế. Tác giả phân tích sâu nguyên nhân khiến tỷ lệ thấp còi tại vùng DTTS Bắc Trà My ở mức rất cao do tập quán kiêng khem "chất tanh" và cho ăn bổ sung sai lầm kéo dài qua nhiều thế hệ. Bàn luận khẳng định tính phù hợp, tính khả thi và hiệu quả can thiệp vượt trội của mô hình "Dựa vào vai trò người có uy tín và bối cảnh đặc thù của nhóm đích": việc người có uy tín trực tiếp làm gương, vận động đã phá vỡ các rào cản hủ tục, giúp các bà mẹ tiếp thu kiến thức khoa học, tận dụng nguồn thực phẩm sẵn có tại địa phương kết hợp với hỗ trợ điều trị vi chất (Adofex, Farzincol) và tẩy giun (Mebendazol) từ trạm y tế.

---

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp mới về mặt lý luận và khoa học

• Cung cấp bức tranh dịch tễ học toàn diện, cập nhật về thực trạng suy dinh dưỡng trẻ em dưới 5 tuổi và các yếu tố nguy cơ đặc thù ở quần thể đồng bào dân tộc thiểu số (Ca Dong, Cor, Mơ Nông) tại huyện miền núi cao Bắc Trà My, tỉnh Quảng Nam theo chuẩn tăng trưởng WHO-2006 và phân loại WHO-1997.
• Vận dụng sáng tạo mô hình chẩn đoán hành vi PRECEDE của Green L. vào bối cảnh y tế công cộng miền núi Việt Nam; chứng minh được mối liên hệ có ý nghĩa thống kê giữa niềm tin của bà mẹ đối với người có uy tín tại địa phương (già làng, trưởng thôn, hội phụ nữ) với sự chuyển đổi hành vi thực hành nuôi dạy con và tình trạng dinh dưỡng của trẻ.

Đóng góp mới về mặt thực tiễn

• Xây dựng, triển khai và đánh giá thành công mô hình can thiệp: "Dựa vào vai trò người có uy tín và bối cảnh đặc thù của nhóm đích". Mô hình huy động được mạng lưới người có uy tín tham gia trực tiếp vào công tác truyền thông, vận động thay đổi hành vi, kết hợp nâng cao năng lực y tế cơ sở.
• Chứng minh tính hiệu quả và bền vững của giải pháp truyền thông giáo dục dinh dưỡng tích cực gắn liền với hướng dẫn sử dụng nguồn thực phẩm sẵn có giàu đạm, giàu chất béo tại địa phương, xóa bỏ tập quán kiêng khem lạc hậu mà không làm phát sinh gánh nặng chi phí cho các hộ nghèo DTTS.
• Khẳng định hiệu quả của gói can thiệp lồng ghép giữa truyền thông hành vi với hỗ trợ dịch vụ y tế trực tiếp: tẩy giun định kỳ bằng Mebendazol, bổ sung vi chất sắt - axit folic (Adofex) và kẽm (Farzincol) tại tuyến y tế cơ sở.

Kiến nghị và giải pháp đề xuất

1. Nhân rộng mô hình can thiệp phòng chống suy dinh dưỡng trẻ em dựa vào vai trò người có uy tín và bối cảnh đặc thù sang các xã Chương trình 135 và các huyện miền núi khác có điều kiện tương đồng.
2. Tăng cường phối hợp liên ngành, phát huy vai trò của già làng, trưởng thôn, hội phụ nữ trong các chương trình y tế công cộng và chăm sóc sức khỏe ban đầu tại vùng đồng bào DTTS.
3. Duy trì đào tạo, bồi dưỡng kỹ năng truyền thông thực hành dinh dưỡng cho đội ngũ cán bộ y tế xã và cộng tác viên dinh dưỡng thôn bản.
4. Đảm bảo nguồn lực y tế thường xuyên cho công tác tẩy giun định kỳ và cung ứng các chế phẩm vi chất dinh dưỡng thiết yếu (sắt, axit folic, kẽm) cho trẻ em và phụ nữ mang thai vùng khó khăn.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế: Nghiên cứu được triển khai tập trung tại 6 xã thuộc Chương trình 135 của huyện Bắc Trà My, tỉnh Quảng Nam với các nhóm dân tộc thiểu số đặc thù (chủ yếu là Ca Dong, Cor, Mơ Nông), do đó các đặc điểm về tập quán dinh dưỡng và niềm tin cộng đồng có thể mang tính địa phương sâu sắc. Thời gian theo dõi đánh giá can thiệp kéo dài 24 tháng cho phép ghi nhận sự cải thiện rõ rệt về thể nhẹ cân và bệnh tật, nhưng đối với thể thấp còi mạn tính cần thời gian theo dõi dài hơn để đánh giá sự phục hồi tầm vóc tối ưu.
• Hướng nghiên cứu tiếp: Tiếp tục theo dõi tính bền vững của các hành vi dinh dưỡng sau khi kết thúc hỗ trợ can thiệp trực tiếp; nghiên cứu mở rộng mô hình người có uy tín trong can thiệp dinh dưỡng 1000 ngày đầu đời (từ khi mang thai đến 2 tuổi) tại các vùng dân tộc thiểu số khác ở Tây Nguyên và miền núi phía Bắc.

---

Giá trị tham khảo

• Đối với nghiên cứu sinh, học viên cao học và giảng viên ngành Y tế công cộng, Dinh dưỡng học: Luận án là tài liệu tham khảo chuẩn mực về phương pháp luận nghiên cứu can thiệp cộng đồng có đối chứng, kỹ thuật tính toán và hiệu chỉnh cỡ mẫu quần thể hữu hạn, phương pháp chọn mẫu nhiều giai đoạn và quy trình ứng dụng khung lý thuyết PRECEDE trong chẩn đoán và can thiệp hành vi sức khỏe.
• Đối với cán bộ y tế dự phòng, Trung tâm Y tế và Trạm Y tế tuyến huyện, xã: Cung cấp bộ tài liệu thực hành chi tiết về tổ chức mạng lưới truyền thông dinh dưỡng, kỹ năng hướng dẫn thực hành bữa ăn mẫu từ thực phẩm sẵn có tại địa phương và quy trình quản lý, theo dõi biểu đồ tăng trưởng của trẻ.
• Đối với các nhà hoạch định chính sách y tế và dân tộc: Cung cấp bằng chứng thực nghiệm giá trị về việc cụ thể hóa chính sách của Đảng và Nhà nước đối với người có uy tín trong đồng bào dân tộc thiểu số (Quyết định 18/2011/QĐ-TTg), chứng minh vai trò cầu nối của già làng, trưởng thôn trong việc nâng cao hiệu quả các can thiệp y tế công cộng tại vùng đặc biệt khó khăn.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Khảo sát ban đầu năm 2009 tại các xã Chương trình 135 huyện Bắc Trà My ghi nhận thực trạng suy dinh dưỡng và bệnh tật của trẻ DTTS như thế nào?

Khảo sát năm 2009 cho thấy tỷ lệ suy dinh dưỡng thể nhẹ cân ở trẻ DTTS dưới 5 tuổi là 36,7%, thể thấp còi là 63,3%. Về tình trạng bệnh lý, có 57,1% trẻ bị thiếu máu lâm sàng và 47,8% mắc nhiễm khuẩn hô hấp cấp. Hàng ngày có 74,4% trẻ ăn thiếu chất đạm và 76,8% trẻ ăn thiếu chất béo từ nguồn thực phẩm sẵn có.

2. Khung lý thuyết nào được tác giả sử dụng để thiết kế mô hình can thiệp hành vi trong luận án?

Tác giả áp dụng mô hình PRECEDE của Green L., tiến hành quy trình chẩn đoán 5 bước từ dưới lên (chẩn đoán xã hội, dịch tễ học, hành vi, giáo dục và quản lý/chính sách), sau đó thiết kế can thiệp tác động từ trên xuống vào 3 nhóm yếu tố: yếu tố tiền đề (kiến thức, thái độ, thực hành, niềm tin), yếu tố làm dễ (tính sẵn có, tiếp cận thực phẩm, dịch vụ y tế) và yếu tố tăng cường (sự hỗ trợ của gia đình, nhân viên y tế, già làng, trưởng thôn, người có uy tín).

3. Quy mô cỡ mẫu và kỹ thuật chọn mẫu trong nghiên cứu cắt ngang và nghiên cứu can thiệp được thực hiện ra sao?

Trong nghiên cứu cắt ngang, cỡ mẫu thu thập là 1200 trẻ và bà mẹ tại 6 xã Chương trình 135 (Trà Giáp, Trà Giác, Trà Đốc, Trà Tân, Trà Sơn, Trà Kót) được chọn qua 2 giai đoạn ngẫu nhiên đơn trên phần mềm Epi Info 6. Trong nghiên cứu can thiệp, cỡ mẫu sau khi hiệu chỉnh cho quần thể hữu hạn là 600 trẻ và mẹ cho nhóm can thiệp (tại 3 xã: Trà Giáp, Trà Đốc, Trà Tân) và 600 trẻ và mẹ cho nhóm đối chứng (tại 3 xã: Trà Giác, Trà Sơn, Trà Kót).

4. Các giải pháp kỹ thuật và y tế cụ thể nào đã được tích hợp trong mô hình can thiệp của luận án?

Mô hình can thiệp tích hợp 3 nhóm hoạt động chính:

1. Nâng cao năng lực cho mạng lưới người có uy tín (già làng, trưởng thôn, cán bộ phụ nữ) và cộng tác viên dinh dưỡng.
2. Truyền thông giáo dục tích cực, hướng dẫn thực hành chế biến bữa ăn bổ sung bằng nguồn thực phẩm sẵn có giàu đạm, giàu béo tại địa phương.
3. Hỗ trợ y tế trực tiếp thông qua tẩy giun định kỳ bằng Mebendazol và bổ sung vi chất sắt - axit folic (Adofex), kẽm (Farzincol) cho trẻ.

5. Chuẩn tăng trưởng nhân trắc và tiêu chuẩn phân loại mức độ suy dinh dưỡng cộng đồng nào được áp dụng trong luận án?

Luận án đánh giá tình trạng dinh dưỡng cá thể theo chuẩn tăng trưởng WHO-2006 (ngưỡng $<-2SD$ cho các thể nhẹ cân, thấp còi, gầy còm) và phân loại mức độ nghiêm trọng của suy dinh dưỡng ở quy mô cộng đồng theo tiêu chuẩn WHO-1997.

---

Kết luận

Luận án của tác giả Đinh Đạo đã giải quyết thành công bài toán thực tiễn về kiểm soát suy dinh dưỡng trẻ em dân tộc thiểu số dưới 5 tuổi tại địa bàn đặc biệt khó khăn huyện Bắc Trà My, tỉnh Quảng Nam. Bằng việc vận dụng khung lý thuyết PRECEDE để thiết kế mô hình can thiệp dựa vào vai trò của người có uy tín kết hợp với truyền thông thực phẩm sẵn có và hỗ trợ vi chất y tế cơ sở, nghiên cứu đã mang lại hiệu quả rõ rệt trong việc thay đổi hành vi của bà mẹ và giảm tỷ lệ suy dinh dưỡng của trẻ. Công trình đóng góp bằng chứng khoa học vững chắc và mô hình can thiệp thực tiễn có khả năng nhân rộng cho công tác y tế công cộng tại các vùng đồng bào dân tộc thiểu số Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

ĐẶT VẤN ĐỀ Suy dinh dƣỡng trẻ em là tình trạng bệnh lý mang tính cộng đồng ở nhiều nƣớc đang phát triển, trong đó có Việt Nam. Phân bố suy dinh dƣỡng trẻ em khác biệt rõ nét giữa các châu lục, các vùng miền trên thế giới. Theo số liệu của Tổ chức Y tế thế giới, suy dinh dƣỡng trẻ em dƣới 5 tuổi tập trung chủ yếu ở châu Á và châu Phi. Các vùng Nam Trung Á, Đông Nam Á, Đông Phi, Tây Phi và Trung Phi có trẻ em suy dinh dƣỡng luôn cao, nhất là Ấn Độ, Bangladesk, Đông Timor, Lào, Niger, Somalia, Burnika [140].

Ở nƣớc ta trong những năm qua nhờ triển khai Chƣơng trình quốc gia phòng chống suy dinh dƣỡng đạt hiệu quả, tình trạng suy dinh dƣỡng chung ở trẻ em dƣới 5 tuổi đã giảm đáng kể, từ 43,9% năm 1995 [2] còn 16,8% năm 2012 [69]. Tuy nhiên, mức độ giảm xuống không đồng đều giữa các vùng, khu vực, suy dinh dƣỡng trẻ em dƣới 5 tuổi vẫn còn cao và rất cao ở vùng miền núi cao, đồng bào dân tộc thiểu số [29], [59]. Các khu vực Tây Nguyên, Tây Bắc, Đông Bắc, Bắc Trung bộ, Nam Trung bộ là những nơi có tỷ lệ suy dinh dƣỡng trẻ em dƣới 5 tuổi cao hơn so với các vùng khác trên cả nƣớc [22], [31], [69]. Suy dinh dƣỡng không chỉ làm chậm phát triển thể chất, trí tuệ, là nguyên nhân hàng đầu dẫn đến tử vong trẻ em dƣới 5 tuổi [70], mà còn gây nên hậu quả lâu dài lên tầm vóc ngƣời trƣởng thành, giảm khả năng lao động và ảnh hƣởng tới thu nhập quốc dân [4].

Có nhiều yếu tố liên quan đến tình trạng suy dinh dƣỡng của trẻ, không nhƣ nhau ở mỗi địa phƣơng, cần tìm hiểu trong từng cộng đồng cụ thể. Quảng Nam là một tỉnh ven biển miền Trung, với 8 huyện miền núi cao, trong đó Bắc Trà My là huyện mà tỷ lệ suy dinh dƣỡng trẻ em dƣới 5 tuổi cao nhất tỉnh (32,2%) và điều kiện kinh tế xã hội còn nhiều khó khăn so với các huyện, thị thành khác của tỉnh [66]. 2 Bắc Trà My có 12 xã, 1 thị trấn, trong đó có 9 xã thuộc Chƣơng trình 135 của Chính phủ với 90 % đồng bào dân tộc thiểu số sinh sống [47]. Kết quả khảo sát năm 2009 tại các xã Chƣơng trình 135 huyện Bắc Trà My thấy tỷ lệ suy dinh dƣỡng trẻ em dân tộc thiểu số dƣới 5 tuổi thể nhẹ cân 36,7%, thể thấp còi 63,3%, thiếu máu lâm sàng 57,1%, nhiễm khuẩn hô hấp 47,8% [9].

Địa phƣơng chƣa quan tâm bổ sung cho trẻ ở vùng đặc biệt khó khăn các vi chất dinh dƣỡng nhƣ sắt, axit folic [2], kẽm [81], [105] và chƣa xổ giun định kỳ cho trẻ theo khuyến cáo của Bộ Y tế [2]. Đặc biệt có rất nhiều trẻ em hàng ngày ăn thiếu thực phẩm sẵn có giàu dinh dƣỡng, nhƣ thiếu chất đạm 74,4%, thiếu chất béo 76,8% [9]. Mặt khác, các bà mẹ gặp nhiều rào cản trong việc nuôi dƣỡng, chăm sóc trẻ nhƣ: 21,3% mù chữ, 29,5% tiểu học, 62,8% hộ nghèo và nhiều tập tục lạc hậu nhƣ không dám cho con ăn “chất tanh”, kiêng khem khi con bị ốm. Nhƣng kết quả khảo sát cho thấy các bà mẹ rất tin tƣởng vào những ngƣời có uy tín tại địa phƣơng [9].

Từ thực trạng trên, nhằm tìm ra mô hình phù hợp huy động nguồn lực cộng đồng phòng chống suy dinh dƣỡng trẻ em dân tộc thiểu số dƣới 5 tuổi dựa vào vai trò ngƣời có uy tín và bối cảnh đặc thù của nhóm đích, cải thiện hành vi nuôi con của bà mẹ, qua đó cải thiện tình trạng suy dinh dƣỡng và bệnh tật trẻ em, chúng tôi tiến hành đề tài: “Nghiên cứu thực trạng và kết quả can thiệp phòng chống suy dinh dưỡng trẻ em dưới 5 tuổi người dân tộc thiểu số huyện Bắc Trà My tỉnh Quảng Nam”, với các mục tiêu sau: 1. Mô tả tình trạng suy dinh dưỡng và các yếu tố liên quan ở trẻ dưới 5 tuổi người dân tộc thiểu số huyện Bắc Trà My tỉnh Quảng Nam. Đánh giá kết quả can thiệp phòng chống suy dinh dưỡng trẻ em dưới 5 tuổi người dân tộc thiểu số tại địa bàn nghiên cứu. 3 Chƣơng 1 TỔNG QUAN 1.

THỰC TRẠNG SUY DINH DƢỠNG TRẺ EM DƢỚI 5 TUỔI 1. Tình hình thiếu dinh dƣỡng trẻ em dƣới 5 tuổi 1. Tình hình thiếu dinh dưỡng trẻ em dưới 5 tuổi trên thế giới Theo kết quả điều tra suy dinh dƣỡng trẻ em (SDDTE) dƣới 5 tuổi tại 79 nƣớc đang phát triển giai đoạn từ 1980-1992 của Onis M. và cộng sự thấy có 192,5 triệu trẻ nhẹ cân (35,8%); 229,9 triệu thấp còi (42,7%) và 49,5 triệu gầy còm (9,2%).

Các nƣớc có tỷ lệ trẻ em suy dinh dƣỡng (SDD) cao và rất cao nhƣ Bangladesh có 65,8% nhẹ cân, 64,6% thấp còi và 15,5% gầy còm; Ấn Độ có 63,9% nhẹ cân, 62,1% thấp còi và 19,2% gầy còm; Guatemala với 33,5% nhẹ cân và 57,9% thấp còi [111]. Tại hội nghị thƣợng đỉnh về dinh dƣỡng tổ chức tại Roma tháng 12/1992, các chuyên gia đã đƣa ra chƣơng trình hành động, có sự cam kết của các quốc gia nhằm làm giảm SDDTE xuống còn một nửa vào năm 2000 so với năm 1990 [88]. Theo số liệu của Tổ chức Y tế thế giới (WHO) cho thấy các nƣớc thuộc châu Á, châu Phi từ trƣớc cho đến nay vẫn có tỷ lệ SDDTE cao so với các châu lục khác [133], [141]. Báo cáo của WHO năm 1995 trên toàn cầu có 169,5 triệu trẻ nhẹ cân (27,8%); 213,1 triệu thấp còi (34,9%) và 50,2 triệu gầy còm (8,4%).

Trong đó, các nƣớc đang phát triển chiếm đại đa số với 98,2% (166,5 triệu) nhẹ cân; 86,0% (204,6 triệu) thấp còi và 81,0% (6,8 triệu) gầy còm. Tiếp đến, ở châu Phi (28,4% nhẹ cân, 38,6% thấp còi và 7,1% gầy còm), các vùng chiếm tỷ lệ cao là Đông Phi 4 (49,3% nhẹ cân, 49,6% thấp còi và 15,2% gầy còm) và Tây Phi (49,3% nhẹ cân, 49,6% thấp còi và 15,2% gầy còm) [135]. Trong vòng 15 năm trở lại đây, SDDTE có xu hƣớng giảm trên phạm vi toàn cầu. Thống kê của Qũy Nhi đồng liên hiệp quốc (UNICEF), WHO và Ngân hàng thế giới năm 2011 về SDDTE dƣới 5 tuổi thấy châu Á vẫn là châu lục đứng đầu về tỷ lệ 19,3% nhẹ cân (69,1 triệu) và tỷ lệ 10,1% gầy còm (36,1 triệu).

Riêng trẻ thấp còi, châu Phi trở thành châu lục chiếm tỷ lệ cao nhất với 35,6% (56,3 triệu); tiếp theo là châu Á: 26,8% (98,4 triệu). Hai châu lục này chiếm trên 90% trẻ thấp còi trên toàn cầu [130]. Hiện nay, theo kết quả nghiên cứu trẻ em dƣới 5 tuổi của tổ chức Cứu trợ trẻ em Mỹ năm 2012, trên thế giới còn hơn 100 triệu (15,7%) nhẹ cân, 171,0 triệu (27,0%) thấp còi và hơn 60 triệu (10,0%) gầy còm [120]. Các khu vực Nam Á, cận hoang mạc Sahara có tỷ lệ SDDTE cao nhất [120].

Những quốc gia còn tỷ lệ SDDTE cao và rất cao cả 3 thể nhẹ cân, thấp còi, gầy còm tƣơng ứng nhƣ Timor Leste năm 2010 (44,7%, 58,1%, 18,6%); Niger năm 2011 (38,5%, 51,0%, 12,3%); Pakistan năm 2011 (31,5%, 43,7%, 15,1%); Bangladesh năm 2011 (36,4%, 41,3%, 15,6%) [128]. Các số liệu SDDTE trên toàn cầu chủ yếu phân theo các châu lục, vùng lãnh thổ và theo từng quốc gia; chưa chú trọng đúng mức việc xác định SDDTE theo từng từng chủng tộc, tộc người trong các báo cáo thƣờng niên của WHO và UNICEF [126], [140]. Nghiên cứu của Larrea C. tại các nƣớc Nam Mỹ cho thấy tỷ lệ trẻ em thấp còi năm 1999 ở các tộc ngƣời bản xứ liên quan chặt chẽ với điều kiện kinh tế đói nghèo và cao hơn cách biệt so với trẻ em không thuộc tộc ngƣời bản xứ, nhƣ ở Ecuador (58,2% so với 24,2%); ở Peru (47,0%/22,5%) và Bolivia (50,5%/23,7%) tƣơng ứng [103].

Tổ chức xã hội học Hoa Kỳ đã tiến hành nghiên cứu về mối liên quan giữa tình trạng sức khỏe với các yếu tố chủng 5 tộc, dân tộc tại chính quốc năm 2005 thấy có sự khác biệt về tỷ lệ tử vong trẻ em ở năm đầu đời của ngƣời Mỹ gốc Phi cao gấp 2 lần trẻ em da trắng. Trẻ em Mỹ gốc Nhật có tỷ lệ tử vong thấp hơn 8,2 lần so với tộc ngƣời Hawaiians [77]. và cộng sự khảo sát tại Guatemala năm 2003 thấy trẻ em tộc ngƣời bản xứ có tỷ lệ thấp còi (57,6%) và nhẹ cân (27,8%) cao hơn tỷ lệ chung (44,2% và 22,3%) tƣơng ứng; trong đó, tộc ngƣời Mam (65,3% và 39,4%); ngƣời Mayan (62,5% và 31,9%) tƣơng ứng [75]. Nghiên cứu của Spencer N.

về các tộc ngƣời châu Âu năm 2003 thấy trẻ em các tộc ngƣời bản xứ ở Trung và Đông Âu có tỷ lệ SDDTE, tỷ lệ mắc bệnh và tử vong cao hơn nhiều lần trẻ em không thuộc tộc ngƣời bản xứ [121]. Điều tra của Hatlekk M. năm 2012 thấy tỷ lệ thấp còi trẻ em khác nhau giữa các tộc ngƣời vùng Nam Á: Tộc ngƣời Bà la môn (Brahmin) 45,1%; Hill Dalits 56,1%; Yadav (70,7%); Newar 72,3% và Hồi giáo (Muslim) 72,8% [92]. Nghiên cứu của UNICEF năm 2011 khu vực châu Á-Thái Bình Dƣơng cũng thấy sự chênh lệch lớn giữa các tộc ngƣời.

Tỷ lệ trẻ 18-23 tháng ở Campuchia bị thấp còi 50,0% và trẻ nhẹ cân 45,0% chủ yếu ở trẻ em dân tộc thiểu số. Tƣơng tự, tỷ lệ tƣơng ứng ở Lào là 40,0% và 37,0%. Ở Phillippines, trẻ nhẹ cân sống vùng thủ đô 15,7%, thấp hơn nhiều so với 36,1% trẻ sống ở vùng khó khăn Bitol [129]. Bên cạnh tình trạng thiếu dinh dƣỡng protein-năng lƣợng, việc thiếu hụt vi chất dinh dƣỡng ảnh hƣởng hơn hai tỷ ngƣời, khoảng một phần ba dân số thế giới hiện nay.

Bất cập về thiếu vi chất dinh dƣỡng, đặc biệt là sắt, kẽm đã đƣợc báo cáo ở nhiều nƣớc đang phát triển [116], [122]. Thiếu vi chất dinh dƣỡng là một vấn đề toàn cầu lớn hơn nhiều so với nạn đói và gây phí tổn rất lớn về xã hội, bệnh tật làm giảm năng suất lao động, chất lƣợng cuộc sống kém; tạo ra vòng luẩn quẩn của suy dinh dƣỡng, kém phát triển và nghèo đói. WHO khảo sát giai đoạn 1990-1995, tỷ lệ thiếu máu trẻ em dƣới 5 tuổi ở các 6 nƣớc đang phát triển là 39,0% và ở các nƣớc phát triển 20,1% [136]. Số liệu WHO giai đoạn 1993-2005 có 47,4% (293,1 triệu) trẻ em dƣới 5 tuổi trên toàn cầu bị thiếu máu.

Châu Phi có 67,6% trẻ thiếu máu, cao nhất các châu lục. Đông Nam Á có 65,5% trẻ thiếu máu. Nhiều nƣớc có tỷ lệ trẻ thiếu máu rất cao nhƣ Burnica Faso 91,5% (2003); Sudan 84,6% (1995); Cộng hòa Trung Phi 84,2% (1999); Ấn Độ 74,3% (2000), Tanzania 71,8% (2005) [139].