Luận văn thạc sĩ về thực trạng bệnh b thalassemia và yếu tố liên quan ở trẻ em dân tộc

Nghiên cứu thực trạng bệnh b thalassemia và các yếu tố liên quan ở trẻ em dân tộc, cung cấp thông tin hữu ích cho cộng đồng và y tế.

• Tác giả: Hoàng Văn Ngọc
• Người hướng dẫn: Ts. Nguyễn Đình Học
• Trường học: Trường Đại Học Y Khoa - Đại Học Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Y Học Dự Phòng
• Đề tài: Nghiên cứu thực trạng bệnh -Thalassemia và một số yếu tố liên quan ở trẻ em dân tộc Tày và Dao tại huyện Định Hóa-tỉnh Thái Nguyên
• Loại tài liệu: Luận Văn Thạc Sỹ Y Học
• Năm xuất bản: 2007
• Địa điểm: Thái Nguyên

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN
• 1.1. Một số hiểu biết cơ bản về hemoglobin và bệnh β-Thalassemia
• 1.1.1. Cấu trúc hemoglobin
• 1.1.1.1. Thành phần HEM
• 1.1.1.2. Thành phần globin
• 1.1.2. Sự thay đổi thành phần Hb theo thời kỳ phát triển
• 1.1.3. Sự điều hòa tổng hợp các chuỗi polypeptit của globin
• 1.1.4. Phân loại bệnh Hb
• 1.1.5. Cơ chế bệnh sinh của hội chứng Thalassemia
• 1.1.5.1. Cơ sở di truyền của β-Thal
• 1.1.6. Chẩn đoán bệnh β-Thalassemia
• 1.1.7. Điều trị bệnh β-Thalassemia
• 1.1.8. Tình hình nghiên cứu về bệnh β-Thalassemia trên thế giới
• 1.1.9. Một số nghiên cứu trong nước về β-Thalassemia
• 1.1.10. Một vài đặc điểm của địa điểm nghiên cứu
• 2. CHƯƠNG 2: ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Đối tượng nghiên cứu
• 2.2. Thời gian và địa điểm nghiên cứu
• 2.3. Phương pháp nghiên cứu
• 2.4. Kỹ thuật thu thập số liệu
• 2.5. Các chỉ tiêu nghiên cứu
• 2.6. Đặc điểm đối tượng nghiên cứu
• 2.7. Dấu hiệu lâm sàng
• 2.8. Đặc điểm mang gen bệnh β-Thal
• 2.9. Đặc điểm về huyết học
• 2.10. Xử lý số liệu
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 3.1. Những thông tin chung
• 3.2. Tỷ lệ mang gen bệnh β-Thalassemia
• 3.3. Một số yếu tố liên quan đến trẻ mang gen bệnh β-Thal
• 3.3.1. Một số dấu hiệu lâm sàng
• 3.3.2. Một số đặc điểm máu ngoại vi
• 3.3.3. Tình trạng thiếu máu theo một số chỉ số huyết học
• 4. CHƯƠNG 4: BÀN LUẬN
• 4.1. Những thông tin chung
• 4.1.1. Về tỷ lệ mang gen bệnh β-Thalassemia
• 4.1.2. Một số yếu tố liên quan đến trẻ mang gen bệnh β-Thal
• 4.1.2.1. Về một số dấu hiệu lâm sàng
• 4.2. Về một số đặc điểm máu ngoại vi
• 4.2.1. Về sức bền thẩm thấu hồng cầu
• 4.2.2. Về Thành phần hemoglobin
• 4.2.3. Về số lượng hồng cầu và giải phân bố kích thước hồng cầu
• 4.2.4. Về hematocrit và nồng độ Hb trung bình hồng cầu
• 4.2.5. Về thể tích trung bình hồng cầu
• 4.2.6. Về hemoglobin trung bình hồng cầu
• 4.3. Tình trạng thiếu máu trong bệnh β-Thalassemia
• 4.4. Về khả năng sàng lọc người mang gen β-Thal ở cộng đồng
• KẾT LUẬN
• 1. Về tỷ lệ mang gen bệnh β-Thalassemia
• 2. Một số yếu tố liên quan đến trẻ mang gen bệnh β-Thal
• 2.1. Về một số biểu hiện lâm sàng
• 2.2. Về một số đặc điểm máu ngoại vi
• 2.3. Về tình trạng thiếu máu
• TÀI LIỆU THAM KHẢO VÀ PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng quan về bệnh b thalassemia ở trẻ em dân tộc tại Thái Nguyên

Bệnh b thalassemia là một trong những bệnh di truyền phổ biến ở trẻ em, đặc biệt là ở các dân tộc thiểu số tại Thái Nguyên. Tình trạng này gây ra nhiều hệ lụy nghiêm trọng cho sức khỏe và sự phát triển của trẻ. Nghiên cứu cho thấy tỷ lệ mắc bệnh này ở trẻ em dân tộc Tày và Dao đang gia tăng, đòi hỏi sự quan tâm và can thiệp kịp thời.

1.1. Đặc điểm của bệnh b thalassemia và ảnh hưởng đến trẻ em

Bệnh b thalassemia gây ra tình trạng thiếu máu, ảnh hưởng đến sự phát triển thể chất và tinh thần của trẻ. Triệu chứng thường gặp bao gồm mệt mỏi, da xanh xao và các vấn đề về tim mạch.

1.2. Tình hình bệnh b thalassemia ở Thái Nguyên

Tại Thái Nguyên, tỷ lệ trẻ em mắc bệnh b thalassemia cao hơn so với các khu vực khác. Các nghiên cứu cho thấy rằng các huyện miền núi như Định Hóa có tỷ lệ mắc bệnh đáng kể.

II. Vấn đề và thách thức trong việc điều trị bệnh b thalassemia

Việc điều trị bệnh b thalassemia gặp nhiều khó khăn do chi phí cao và hiệu quả điều trị không ổn định. Nhiều trẻ em không được tiếp cận với các phương pháp điều trị hiện đại, dẫn đến tình trạng bệnh ngày càng nặng.

2.1. Chi phí điều trị và khả năng tiếp cận

Chi phí điều trị bệnh b thalassemia rất cao, gây khó khăn cho các gia đình có thu nhập thấp. Nhiều trẻ em không thể tiếp cận được các dịch vụ y tế cần thiết.

2.2. Thiếu thông tin và nhận thức về bệnh

Nhiều người dân chưa hiểu rõ về bệnh b thalassemia, dẫn đến việc chẩn đoán và điều trị muộn. Cần có các chương trình giáo dục sức khỏe để nâng cao nhận thức cộng đồng.

III. Phương pháp chẩn đoán bệnh b thalassemia hiệu quả

Chẩn đoán sớm bệnh b thalassemia là rất quan trọng để có thể can thiệp kịp thời. Các phương pháp chẩn đoán hiện nay bao gồm xét nghiệm máu và phân tích gen.

3.1. Xét nghiệm máu và các chỉ số huyết học

Xét nghiệm máu giúp xác định nồng độ huyết sắc tố và các chỉ số huyết học khác, từ đó phát hiện sớm bệnh b thalassemia.

3.2. Phân tích gen và chẩn đoán di truyền

Phân tích gen giúp xác định người mang gen bệnh b thalassemia, từ đó có thể tư vấn di truyền cho các cặp vợ chồng trước khi kết hôn.

IV. Giải pháp phòng ngừa bệnh b thalassemia ở trẻ em

Phòng ngừa bệnh b thalassemia cần được thực hiện thông qua các chương trình tư vấn di truyền và giáo dục sức khỏe cho cộng đồng. Việc phát hiện sớm người mang gen bệnh là rất quan trọng.

4.1. Tư vấn di truyền trước hôn nhân

Tư vấn di truyền giúp các cặp đôi hiểu rõ nguy cơ mắc bệnh b thalassemia cho con cái, từ đó có quyết định phù hợp.

4.2. Giáo dục sức khỏe cho cộng đồng

Các chương trình giáo dục sức khỏe cần được triển khai để nâng cao nhận thức về bệnh b thalassemia và các biện pháp phòng ngừa.

V. Kết quả nghiên cứu về bệnh b thalassemia ở trẻ em dân tộc

Nghiên cứu cho thấy tỷ lệ trẻ em mắc bệnh b thalassemia ở dân tộc Tày và Dao tại Thái Nguyên cao hơn so với các nhóm dân tộc khác. Kết quả này cần được xem xét để có các biện pháp can thiệp kịp thời.

5.1. Tỷ lệ mắc bệnh và các yếu tố liên quan

Tỷ lệ mắc bệnh b thalassemia ở trẻ em dân tộc Tày và Dao là rất cao, với nhiều yếu tố di truyền và môi trường ảnh hưởng.

5.2. Đánh giá hiệu quả các biện pháp can thiệp

Cần đánh giá hiệu quả của các biện pháp can thiệp đã thực hiện để cải thiện tình trạng bệnh b thalassemia trong cộng đồng.

VI. Tương lai của nghiên cứu và điều trị bệnh b thalassemia

Tương lai của nghiên cứu và điều trị bệnh b thalassemia cần tập trung vào việc phát triển các phương pháp điều trị mới và nâng cao nhận thức cộng đồng về bệnh.

6.1. Nghiên cứu các phương pháp điều trị mới

Cần nghiên cứu và phát triển các phương pháp điều trị mới cho bệnh b thalassemia nhằm nâng cao hiệu quả điều trị.

6.2. Tăng cường hợp tác quốc tế trong nghiên cứu

Hợp tác quốc tế trong nghiên cứu và điều trị bệnh b thalassemia sẽ giúp nâng cao chất lượng chăm sóc sức khỏe cho trẻ em.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Hội chứng Thalassemia là nhóm bệnh lý huyết sắc tố di truyền phổ biến trên toàn cầu, gây ra những gánh nặng y tế và xã hội nặng nề. Theo ước tính từ Tổ chức Y tế Thế giới, hiện có khoảng 70 triệu người mang gen bệnh trên toàn cầu và mỗi năm có khoảng 76.000 trẻ em sinh ra mắc các thể bệnh nặng. Tại Việt Nam, các thống kê lâm sàng ghi nhận $\beta$-Thalassemia chiếm tới 49% các trường hợp thiếu máu tan máu nặng ở trẻ em, là nguyên nhân hàng đầu dẫn đến suy giảm thể chất và tử vong sớm. Tỷ lệ mang gen bệnh phân bố không đồng đều và đặc biệt tập trung ở các vùng đồng bào dân tộc thiểu số miền núi phía Bắc với tỷ lệ dao động từ 11% đến 25% do tập quán kết hôn nội tộc lâu đời.

Đề tài "Nghiên cứu thực trạng bệnh $\beta$-Thalassemia và một số yếu tố liên quan ở trẻ em dân tộc Tày và Dao tại huyện Định Hóa - tỉnh Thái Nguyên" do học viên Hoàng Văn Ngọc thực hiện thuộc chuyên ngành Y học dự phòng, dưới sự hướng dẫn của Tiến sĩ Nguyễn Đình Học tại Trường Đại học Y khoa - Đại học Thái Nguyên. Đề tài tập trung vào hai mục tiêu chính: xác định tỷ lệ lưu hành gen bệnh $\beta$-Thalassemia ở trẻ em dân tộc Tày và Dao từ 3 đến 15 tuổi tại huyện Định Hóa, đồng thời mô tả các biểu hiện lâm sàng và biến đổi chỉ số huyết học liên quan. Nghiên cứu thực hiện từ tháng 12/2005 đến tháng 6/2007 trên địa bàn huyện Định Hóa – khu vực miền núi có mật độ dân số thưa khoảng 168 người/km². Kết quả luận văn cung cấp cơ sở dịch tễ học tin cậy để xây dựng mô hình sàng lọc, tư vấn tiền hôn nhân và giảm thiểu tỷ lệ sinh con mắc bệnh thể nặng tại cộng đồng.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Cấu trúc phân tử Hemoglobin (Hb) bình thường ở người trưởng thành bao gồm hai thành phần chính: nhân HEM chứa nguyên tử sắt hóa trị hai và phần globin cấu tạo từ 4 chuỗi polypeptid gắn kết chặt chẽ từng đôi một. Ở người khỏe mạnh, các thành phần huyết sắc tố chính gồm HbA1 ($\alpha_2\beta_2$) chiếm 96-98%, HbA2 ($\alpha_2\delta_2$) chiếm 1,5-3% và HbF ($\alpha_2\gamma_2$) dưới 1%. Gen điều khiển tổng hợp chuỗi $\beta$-globin nằm trên nhánh ngắn của nhiễm sắc thể số 11 (vị trí 11p15). Khi xuất hiện các đột biến điểm như mất đoạn, thêm hoặc thay thế bazơ nitơ, quá trình phiên mã mARN bị gián đoạn, làm giảm tổng hợp ($\beta^+$) hoặc mất hoàn toàn ($\beta^0$) chuỗi $\beta$-globin, gây ra hội chứng $\beta$-Thalassemia.

Cơ chế bệnh sinh của $\beta$-Thalassemia xuất phát từ hai hiện tượng cốt lõi: giảm tổng hợp Hb gây nhược sắc hồng cầu và sự mất cân bằng giữa chuỗi $\alpha$ với chuỗi "không $\alpha$". Lượng chuỗi $\alpha$ dư thừa tương đối sẽ kết tủa thành các thể vùi bám vào màng tế bào. Tại máu ngoại vi, hiện tượng này làm màng hồng cầu xơ cứng, giảm độ đàn hồi, khiến tế bào dễ vỡ khi qua lách và rút ngắn đời sống hồng cầu từ 120 ngày xuống chỉ còn từ 2 đến 7 ngày. Tại tủy xương, các hạt tủa làm hồng cầu non chết sớm trước khi trưởng thành, kích hoạt tình trạng sinh hồng cầu không hiệu quả, dẫn đến biến dạng xương và tăng hấp thu sắt gây ứ đọng sắt mô bào. Việc chẩn đoán xác định dựa vào các chỉ số: thể tích khối hồng cầu (HCT), thể tích trung bình hồng cầu (MCV), huyết sắc tố trung bình hồng cầu (MCH), nồng độ huyết sắc tố hồng cầu (MCHC), sức bền thẩm thấu hồng cầu (SBTTHC) và kỹ thuật điện di định lượng các thành phần HbA1, HbA2, HbF.

Phương pháp nghiên cứu

Luận văn áp dụng thiết kế nghiên cứu mô tả cắt ngang thực hiện từ tháng 12/2005 đến tháng 6/2007 tại huyện Định Hóa, tỉnh Thái Nguyên. Cỡ mẫu nghiên cứu được tính toán theo công thức ước tính một tỷ lệ trong quần thể với tỷ lệ mang gen dự đoán $p = 0,10$ và mức sai lệch mong muốn $d = 0,04$, cho ra quy mô tối thiểu 225 trẻ cho mỗi nhóm dân tộc (tổng cộng 450 trẻ). Thực tế nghiên cứu đã thu thập và phân tích dữ liệu từ 452 trẻ em trong độ tuổi từ 3 đến 15 tuổi, gồm 245 trẻ dân tộc Tày và 207 trẻ dân tộc Dao, đáp ứng tiêu chuẩn thuần chủng 3 đời (cả ông bà nội ngoại và bố mẹ đều thuộc cùng một dân tộc).

Quy trình chọn mẫu ngẫu nhiên hai giai đoạn được thực hiện chặt chẽ: lập danh sách các thôn xóm có đồng bào Tày và Dao sinh sống, chọn ngẫu nhiên đơn 2/3 số thôn xóm, sau đó bốc thăm ngẫu nhiên danh sách trẻ đạt tiêu chuẩn nghiên cứu. Mẫu máu tĩnh mạch 2 ml chống đông bằng EDTA được vận chuyển trong vòng 24 giờ về phòng xét nghiệm. Quy trình phân tích bao gồm:

• Khám lâm sàng toàn diện đánh giá lách to, gan to, biến dạng sọ và tình trạng da, niêm mạc bởi bác sĩ chuyên khoa Nhi.
• Đo sức bền thẩm thấu hồng cầu trong dung dịch NaCl 0,35% tại Bệnh viện Đa khoa Trung ương Thái Nguyên.
• Phân tích 18 thông số huyết học tự động trên hệ thống COBAS MICROS của Pháp.
• Định lượng thành phần hemoglobin bằng máy điện di JENWAY 6300 của Anh tại Bệnh viện Nhi Trung ương.

Dữ liệu được nhập và xử lý bằng phần mềm Epi-Info 6.0. Thuật toán kiểm định Chi-square ($\chi^2$) và Student's t-test được lựa chọn nhằm kiểm tra sự khác biệt giữa các tỷ lệ và giá trị trung bình với ngưỡng ý nghĩa thống kê $p < 0,05$. Phương pháp này đảm bảo tính khách quan và khả năng ngoại suy dữ liệu cho các quần thể đồng bào dân tộc thiểu số vùng núi cao.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Khảo sát trên 452 trẻ em dân tộc Tày và Dao tại Định Hóa đã mang lại những kết quả quan trọng về dịch tễ và huyết học:

1. Tỷ lệ mang gen $\beta$-Thalassemia trong cộng đồng: Tần số mang gen bệnh chung ở trẻ em hai dân tộc đạt 9,73% (44/452 trẻ). Tỷ lệ mang gen ở dân tộc Tày là 9,80% (24/245 trẻ) và ở dân tộc Dao là 9,66% (20/207 trẻ). Sự khác biệt về tỷ lệ mang gen giữa hai nhóm dân tộc không có ý nghĩa thống kê ($p > 0,05$).
2. Phân bố mang gen theo giới tính và độ tuổi: Tỷ lệ mang gen ở nhóm trẻ nam đạt 11,98% (29/242 trẻ), cao hơn so với nhóm trẻ nữ là 7,14% (15/210 trẻ) nhưng sự khác biệt chưa có ý nghĩa thống kê ($p > 0,05$). Theo nhóm tuổi, tỷ lệ mang gen ở trẻ 11-15 tuổi chiếm 11,29% (28/248 trẻ), nhóm 6-10 tuổi chiếm 9,52% (14/147 trẻ) và nhóm 3-5 tuổi chiếm 3,51% (2/57 trẻ) ($p > 0,05$).
3. Đặc điểm lâm sàng và thể lực: 100% trẻ mang gen bệnh thể dị hợp tử trong nghiên cứu không có biểu hiện gan to, lách to hay biến dạng xương sọ kiểu "bộ mặt Thalassemia". Tỷ lệ có biểu hiện da xanh ở nhóm mang gen là 13,95% (6/44 trẻ) so với 7,11% (29/408 trẻ) ở nhóm không mang gen ($p > 0,05$). Tỷ lệ niêm mạc nhợt là 2,3% ở nhóm mang gen so với 5,1% ở nhóm bình thường. Sự phát triển thể chất về chiều cao và cân nặng giữa hai nhóm không có sự chênh lệch mang ý nghĩa thống kê ($p > 0,05$).
4. Biến đổi chỉ số huyết học máu ngoại vi: Nhóm trẻ mang gen có sức bền thẩm thấu hồng cầu tăng cao rõ rệt với 54,55% (24/44 trẻ) hồng cầu không tan hoàn toàn trong dung dịch NaCl 0,35%, cao hơn gấp 4,4 lần so với mức 12,25% (79/408 trẻ) ở nhóm không mang gen ($p < 0,01$). Nồng độ HbA1 trung bình ở nhóm mang gen giảm xuống 93,66 ± 2,18% so với 96,42 ± 1,67% ở nhóm bình thường ($p < 0,05$). Huyết sắc tố trung bình hồng cầu (MCH) giảm mạnh với 72,73% trẻ mang gen có MCH < 28 pg (trung bình 23,43 ± 4,93 pg so với 26,67 ± 3,56 pg, $p < 0,05$). Tỷ lệ trẻ có nồng độ Hb trung bình hồng cầu MCHC $\le$ 300 g/l ở nhóm mang gen là 29,5% so với 6,9% ở nhóm bình thường ($p < 0,01$). Tỷ lệ thiếu máu theo nồng độ Hb ở nhóm mang gen là 52,3% (23/44 trẻ), cao vượt trội so với 32,4% (132/408 trẻ) ở nhóm đối chứng ($p < 0,01$).

Thảo luận kết quả

Các dữ liệu nghiên cứu có thể được tổng hợp trực quan qua hệ thống bảng phân loại tần số và các biểu đồ cột kép so sánh chỉ số huyết học giữa hai nhóm đối tượng. Biểu đồ phân bố tần số cho thấy tỷ lệ mang gen bệnh 9,73% tại Định Hóa tương đương với các nghiên cứu trước đây tại Thái Nguyên như nghiên cứu của Vũ Thị Bích Vân ở dân tộc Nùng và Mông (10,74%), và phù hợp với số liệu của Nguyễn Công Khanh ở dân tộc Tày (11,0%). Tỷ lệ này cao gấp gần 7-8 lần so với người Kinh ở vùng đồng bằng Bắc Bộ (khoảng 1,17% - 1,49%). Nguyên nhân chính của tỷ lệ lưu hành cao bắt nguồn từ điều kiện địa lý miền núi chia cắt, hạn chế giao lưu và tập quán quần hôn nội tộc lâu đời của đồng bào Tày, Dao.

Biểu đồ so sánh huyết học làm nổi bật đặc điểm của người mang gen dị hợp tử: dù không có biểu hiện thiếu máu tan máu rầm rộ trên lâm sàng, cơ thể vẫn thích ứng bằng cách tăng sinh số lượng hồng cầu bù trừ (đạt 5,23 ± 0,76 triệu/mm³ ở nhóm mang gen so với 4,80 ± 0,68 triệu/mm³ ở nhóm bình thường, $p < 0,05$) và tăng giải phân bố kích thước hồng cầu RDW (13,58 ± 1,41% so với 13,12 ± 1,46%, $p < 0,05$). Kết quả này chứng minh rằng người mang gen thể dị hợp tử là những cá thể khỏe mạnh về mặt hình thái bên ngoài nhưng mang trong mình hồng cầu nhỏ nhược sắc và tiềm ẩn nguy cơ truyền gen bệnh cho thế hệ sau. Việc phát hiện 54,55% trường hợp tăng sức bền thẩm thấu hồng cầu khẳng định giá trị của nghiệm pháp NaCl 0,35% như một xét nghiệm sàng lọc bước đầu hiệu quả, độ nhạy cao và chi phí thấp cho y tế cơ sở.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm kiểm soát tỷ lệ lưu hành gen bệnh và nâng cao chất lượng dân số vùng đồng bào dân tộc thiểu số, luận văn đưa ra các khuyến nghị hành động cụ thể:

1. Thiết lập chương trình sàng lọc Thalassemia tiền hôn nhân tại tuyến y tế cơ sở: Trung tâm Y tế huyện Định Hóa và các Trạm Y tế xã cần áp dụng quy trình sàng lọc hai bước (kết hợp test sức bền thẩm thấu hồng cầu NaCl 0,35% và chỉ số MCV, MCH trên máy phân tích tự động), hướng tới mục tiêu xét nghiệm sàng lọc cho 100% thanh niên chuẩn bị kết hôn trên địa bàn giai đoạn 2026-2028.
2. Đẩy mạnh công tác truyền thông thay đổi hành vi và tư vấn di truyền: Trung tâm Kiểm soát bệnh tật tỉnh Thái Nguyên phối hợp với chính quyền địa phương, già làng và trưởng bản xây dựng tài liệu truyền thông song ngữ Tày - Dao, đặt mục tiêu nâng cao nhận thức của trên 90% người dân về nguy cơ sinh con mắc bệnh do kết hôn cận huyết và quan hệ cận huyết thống trong vòng 12-24 tháng tới.
3. Chuẩn hóa năng lực chẩn đoán và quản lý ca bệnh cho nhân viên y tế: Sở Y tế tỉnh Thái Nguyên phối hợp cùng Trường Đại học Y Dược - Đại học Thái Nguyên tổ chức các khóa đào tạo định kỳ hàng năm về huyết học và kỹ thuật chẩn đoán Thalassemia cho 100% cán bộ xét nghiệm tuyến huyện và y tế thôn bản.
4. Xây dựng cơ sở dữ liệu phả hệ và triển khai chẩn đoán trước sinh: Khoa Huyết học - Truyền máu Bệnh viện Đa khoa Trung ương Thái Nguyên thiết lập mạng lưới quản lý số hóa các hộ gia đình mang gen bệnh, thực hiện tư vấn di truyền và chỉ định xét nghiệm trước sinh cho 100% các cặp vợ chồng cùng mang gen $\beta$-Thalassemia nhằm ngăn ngừa việc sinh con mắc thể nặng đồng hợp tử.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Luận văn là nguồn tư liệu khoa học giá trị phục vụ nhiều nhóm đối tượng chuyên môn:

1. Bác sĩ chuyên khoa Nhi, Huyết học và Truyền máu: Cung cấp bằng chứng thực tế về các chỉ số huyết học ở thể dị hợp tử (như mức giảm HbA1 còn 93,66%, MCH < 28 pg chiếm 72,73%), hỗ trợ chẩn đoán phân biệt chính xác giữa thiếu máu do Thalassemia và thiếu máu thiếu sắt, tránh chỉ định bổ sung sắt sai lầm gây quá tải sắt.
2. Cán bộ quản lý y tế dự phòng và dân số: Sử dụng dữ liệu dịch tễ học thực địa (tỷ lệ mang gen 9,73% ở đồng bào Tày, Dao) làm căn cứ hoạch định chính sách y tế công cộng, xây dựng các can thiệp can thiệp y tế đặc thù cho vùng đồng bào thiểu số.
3. Giảng viên, học viên cao học và nghiên cứu sinh y học: Tham khảo mô hình nghiên cứu mô tả cắt ngang chuẩn mực, phương pháp chọn mẫu phân tầng ngẫu nhiên trên cộng đồng thuần chủng 3 đời và kỹ thuật xử lý số liệu y sinh học bằng phần mềm thống kê chuyên dụng.
4. Nhân viên y tế tuyến cơ sở và nhân viên dân số huyện miền núi: Nắm vững quy trình thực hiện nghiệm pháp sức bền thẩm thấu hồng cầu NaCl 0,35% đơn giản để trực tiếp triển khai sàng lọc ban đầu và tư vấn sức khỏe sinh sản cho thanh niên tại địa phương.

Câu hỏi thường gặp

Tỷ lệ mang gen $\beta$-Thalassemia ở trẻ em dân tộc Tày và Dao tại Định Hóa là bao nhiêu? Nghiên cứu trên 452 trẻ em cho thấy tỷ lệ mang gen chung là 9,73%, trong đó dân tộc Tày là 9,80% (24/245 trẻ) và dân tộc Dao là 9,66% (20/207 trẻ). Sự tương đồng này phản ánh gen bệnh phân bố rộng rãi trong cộng đồng dân tộc thiểu số miền núi do điều kiện sống và tập quán hôn nhân tương tự nhau.

Trẻ mang gen $\beta$-Thalassemia thể dị hợp tử có những biểu hiện lâm sàng nào? Đa số trẻ mang gen thể dị hợp tử không có biểu hiện lâm sàng rõ rệt: 0% trẻ có biến dạng xương sọ hay gan lách to, chỉ 13,95% trẻ có da xanh và 2,3% niêm mạc nhợt. Tốc độ tăng trưởng chiều cao và cân nặng của trẻ mang gen hoàn toàn bình thường so với trẻ không mang gen.

Các chỉ số huyết học nào có giá trị phát hiện người mang gen $\beta$-Thalassemia? Các chỉ số có giá trị cao gồm: lượng huyết sắc tố trung bình hồng cầu giảm (MCH < 28 pg chiếm 72,73%), nồng độ Hb trung bình hồng cầu giảm (MCHC $\le$ 300 g/l chiếm 29,5%), nồng độ HbA1 giảm xuống mức 93,66 ± 2,18% và số lượng hồng cầu tăng bù trừ (5,23 ± 0,76 triệu/mm³).

Nghiệm pháp sức bền thẩm thấu hồng cầu có vai trò gì trong sàng lọc cộng đồng? Nghiệm pháp trong dung dịch NaCl 0,35% cho kết quả hồng cầu không tan hoàn toàn ở 54,55% trẻ mang gen, cao hơn nhiều so với 12,25% ở trẻ bình thường ($p < 0,01$). Đây là xét nghiệm sàng lọc nhanh, chi phí rẻ, thực hiện trong 3-5 phút, rất tối ưu cho các trạm y tế vùng sâu vùng xa.

Làm thế nào để phòng ngừa hiệu quả bệnh $\beta$-Thalassemia thể nặng ở trẻ em? Giải pháp hiệu quả nhất là tầm soát tiền hôn nhân bằng tổng phân tích tế bào máu và đo sức bền hồng cầu. Khi xác định cả vợ và chồng cùng mang gen $\beta$-Thalassemia dị hợp tử (nguy cơ sinh con thể nặng là 25%), cần thực hiện tư vấn di truyền và chẩn đoán trước sinh bằng kỹ thuật sinh học phân tử trong 3 tháng đầu thai kỳ.

Kết luận

• Tỷ lệ mang gen $\beta$-Thalassemia ở trẻ em dân tộc Tày và Dao tại huyện Định Hóa, tỉnh Thái Nguyên ở mức cao (9,73%), phân bố đồng đều giữa người Tày (9,80%) và người Dao (9,66%).
• Trẻ mang gen thể dị hợp tử hầu như không có triệu chứng lâm sàng điển hình, thể trạng phát triển bình thường nhưng có tới 52,3% bị thiếu máu theo nồng độ huyết sắc tố.
• Đặc điểm huyết học thể hiện rõ tính chất hồng cầu nhỏ nhược sắc với 72,73% có MCH < 28 pg, MCHC $\le$ 300 g/l chiếm 29,5% và HbA1 giảm còn 93,66 ± 2,18%.
• Nghiệm pháp sức bền thẩm thấu hồng cầu trong NaCl 0,35% (đạt độ dương tính 54,55%) kết hợp cùng máy đếm tế bào tự động là công cụ sàng lọc tin cậy, kinh tế cho tuyến cơ sở.
• Các cấp y tế và chính quyền địa phương cần khẩn trương đưa chương trình sàng lọc tiền hôn nhân vào chiến lược y tế công cộng giai đoạn 2026-2030 để bảo vệ nòi giống và chất lượng dân số vùng cao.

Trích đoạn nội dung tài liệu

ĐẶT VẤN ĐỀ Trong những năm gần đây, nhiều công trình nghiên cứu về mô hình bệnh tật của trẻ em Việt Nam cho thấy các bệnh nhiễm trùng đã giảm hẳn. Tuy nhiên các bệnh ung thư, bệnh mang tính di truyền ngày càng được phát hiện nhiều và có xu hướng gia tăng [41]. Đây cũng là vấn đề đáng quan tâm và là thách thức mới của ngành y tế nước nhà. Thalassemia là tên một hội chứng bệnh của hemoglobin (Hb) có tính chất di truyền, do thiếu hụt sự tổng hợp một hay nhiều mạch polypeptid trong globin của hemoglobin.

Một trong những bệnh Thalasemia thường gặp nhất ở trẻ em là -Thalassemia. Đây là một bệnh về huyết sắc tố khá phổ biến và phân bố rộng khắp trên thế giới [57]. Ở Việt Nam, theo Nguyễn Công Khanh, bệnh - Thalassemia là nguyên nhân hàng đầu gây thiếu máu, tan máu nặng ở trẻ em [9]. Tỷ lệ người mang gen bệnh phân bố ở khắp các tỉnh thành trong cả nước và khác nhau tuỳ theo từng địa phương, từng nhóm dân tộc.

Đặc biệt tỷ lệ mang gen bệnh rất cao ở các dân tộc ít người như: Mường (25%), Thái (16,6%), Nùng, Sán Dìu (14,3%), Pako (8,33%)…[15]. Khi trẻ mắc -Thalassemia ở thể nặng sẽ gây ra hậu quả nghiêm trọng về phát triển cơ thể, tuổi thọ bởi sự tan máu và các biến chứng của nó [44]. Đặc biệt việc điều trị rất khó khăn và tốn kém, ít hiệu quả, thường tử vong sớm trong những năm đầu của cuộc sống. Vì vậy, việc phòng bệnh được đặt ra như một giải pháp nhằm ngăn chặn sự lan tràn của bệnh di truyền này.

Tập quán quần hôn là nguyên nhân chính lan truyền nguồn gen bệnh và làm tăng tỷ lệ mắc bệnh gây ảnh hưởng đến nòi giống tộc người. Nên việc phát hiện sớm người mang gen bệnh để tư vấn di truyền trước hôn nhân là giải pháp quan trọng nhất trong việc phòng bệnh, từ đó làm giảm tỷ lệ mắc bệnh -Thalassemia ở trẻ em. Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.vn LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 2 Theo báo cáo thống kê thường niên, tại khoa Nhi Bệnh viện Đa khoa Trung ương Thái Nguyên, tỷ lệ trẻ mắc bệnh - Thalassemia vào điều trị có xu hướng gia tăng và chủ yếu phân bố nhiều tại các huyện miền núi của tỉnh Thái Nguyên như Phú Lương, Định Hóa, Đại Từ … Nhằm góp phần vào làm giảm nguy cơ lan truyền gen bệnh - Thalassemia trong cộng đồng các dân tộc thiểu số nói chung và trẻ em dân tộc Tày và Dao nói riêng, chúng tôi tiến hành đề tài này nhằm mục tiêu: 1. Xác định tỷ lệ lưu hành gen bệnh -Thalassemia ở trẻ em dân tộc Tày và Dao tại huyện Định Hoá- tỉnh Thái Nguyên.

Mô tả về một số yếu tố liên quan đến trẻ mang gen bệnh. Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.vn LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 3 Chƣơng 1 TỔNG QUAN 1. Một số hiểu biết cơ bản về hemoglobin và bệnh -Thalassemia 1. Cấu trúc hemoglobin Hemoglobin gồm 2 thành phần chính: phần protein là globin gồm chuỗi polypeptit và nhóm ngoại gồm 4 nhân HEM.

Mỗi nhân HEM gắn với một chuỗi polypeptit [14] HEM HEM     HEM HEM Hình 1. Sơ đồ cấu tạo phân tử Hb (Theo Ganong - 1971) [39] 1. Thành phần HEM. HEM có cấu trúc cho nhiều loài, nó được cấu tạo một vòng protoporphyrin và một nguyên tử sắt hóa trị 2 [32], [48].

Nhân protoporphyrin gồm 4 vòng pyrol, gắn với nhau qua cầu nối methylen (-CH=) và một số mạch thẳng methyl (-CH3), vinyl (-CH=CH2) và propionat (-CH2-CH2-COOH) Nguyên tử sắt nằm ở trung tâm, có 2 mối liên kết chặt chẽ với 2 nguyên tử nitơ và 2 mối liên kết giả với 2 nguyên tử nitơ khác. Ở người những rối loạn bệnh lý trong phần HEM ít xảy ra hơn hẳn so với những rối loạn bệnh lý trong phần globin. Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.vn LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Thành phần globin Phần globin có bản chất protein.

Phần này đặc trưng cho từng loài. Ở loài người phần globin được cấu tạo bởi 4 chuỗi polypeptit, giống nhau từng đôi một, gắn chặt với nhau. Mỗi chuỗi polypeptit gắn với 1 HEM. Vì vậy mỗi phân tử Hb có 2 đôi chuỗi polypeptit và 4 HEM có khả năng vận chuyển được 4 phân tử oxy.

Trong quá trình phát triển của cá thể ở người, các loại chuỗi polypeptit có sự chuyển đổi, loại chuỗi này thay thế chuỗi kia ở từng giai đoạn của cuộc sống. Phân tích cấu trúc của các loại Hb khác nhau ở người, các tác giả Igram, Schoeden và Brautnixer, Koemberg và Hill chia chuỗi polypeptit ra các loại sau đây [25]: - Chuỗi alpha (ỏ) - Chuỗi delta (ọ) - Chuỗi beta (õ) - Chuỗi epsilon (ồ) - Chuỗi gamma (ó) - Chuỗi theta (ợ) Các chuỗi ợ và ồ chỉ tồn tại ở những tuần đầu của thời kỳ bào thai, sau đó nhanh chóng được thay thế bằng chuỗi ỏ, õ, ó, ọ. Các chuỗi này tồn tại suốt cuộc đời ở các mức độ khác nhau. Ở người trưởng thành gặp chủ yếu là chuỗi ỏ, õ một số ít chuỗi ọ và rất ít chuỗi ó.

Các loại chuỗi õ, ó, ọ đều kết hợp từng cặp với chuỗi ỏ nên các loại chuỗi đó còn gọi chung là các chuỗi “không ỏ”. Các chuỗi polypeptit đều có cấu trúc từ các axit amin và sắp xếp theo một thứ tự chặt chẽ. Ngoài ra cấu trúc không gian của các chuỗi polypeptit này cũng rất quan trọng trong vai trò đảm bảo chức năng vận chuyển khí của phân tử Hb [48] Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.vn LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 5 Các chuỗi ỏ có cấu tạo từ 141 axit amin, chuỗi õ, ó, ọ có cấu tạo từ 146 axit amin. Khi có sự thay thế một axit amin nào đó trong chuỗi polypeptit thì sẽ làm thay đổi tính chất lý, hóa của phân tử Hb và tạo nên các Hb bất thường.

Hậu quả là gây tan máu và thiếu máu. Bình thường mỗi phân tử Hb có 2 cặp chuỗi polypeptit ở phần globin. Các loại Hb khác nhau có các thành phần chuỗi polypeptit khác nhau, biểu thị bằng bảng sau: Bảng 1. Thành phần globin của các Hb bình thường Thành Loại Hb Thời kỳ xuất hiện phần globin Hb A1 2 2 Bào thai 6 tuần, Hb ở người bình thường Hb A2 2 2 Thai nhi gần sinh, Hb ở người bình thường Hb F 2 2 Bào thai 5 tuần, Hb chủ yếu ở thai nhi Hb Gower 1 2 2 Phôi thai 2 - 3 tuần, trong 2 tháng đầu của thai Hb Gower 2 2 2 Xuất hiện và có cùng Hb Gower 1 Hb Portland 2 2 Phôi thai 2 - 3 tuần đầu 1.

Sự thay đổi thành phần Hb theo thời kỳ phát triển Ở thời kỳ đầu của bào thai, các chuỗi , ,  được tổng hợp chủ yếu, còn chuỗi  được tổng hợp rất sớm ngay trong những tuần lễ đầu của bào thai và mất đi nhanh chóng. Sau tháng thứ 2 thì hai chuỗi ,  được tổng hợp là chính và HbF tồn tại như thành phần Hb chủ yếu của bào thai. Sau sinh thì chuỗi  giảm nhanh để nhường chỗ cho sản xuất chuỗi . Vì vậy, sau sinh HbF giảm nhanh, thay vào đó là HbA1 tăng rất nhanh.

Đến cuối năm thứ nhất thì HbF chỉ còn vết, HbA1 đạt tới trên 95%. Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.vn LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 6 Chuỗi ọ được tổng hợp chủ yếu ở thời kỳ sau sinh với lượng HbA2 tăng dần đến tuổi trưởng thành. Ở người lớn thành phần Hb chỉ còn 2 loại: HbA1 (96 - 98%), HbA2 (1,5 - 3%) và rất ít HbF (0 - 1%) [27]. Chuỗi  HbF HbA1 Chuỗi ọ HbA2 Chuỗi ó Bào thai Sinh ra Người trưởng thành Hình 1.

Sơ đồ thành phần các chuỗi globin của người ở thời kỳ bào thai và sau khi đẻ (Theo Franklin B. Sự điều hòa tổng hợp các chuỗi polypeptit của globin Sự điều hòa tổng hợp các chuỗi polypeptit của phần globin được thực hiện bởi các gen điều hòa (Regulator gene), theo một trình tự chặt chẽ. Các gen cấu trúc điều khiển tổng hợp các chuỗi ỏ và “không ỏ” nằm ở các nhiễm sắc thể khác nhau. Các gen cấu trúc điều khiển tổng hợp chuỗi ỏ (gọi tắt là ỏ gen) nằm trên cánh ngắn của đôi nhiễm sắc thể 16, ở vị trí 16p 1-2 16 ter.

Còn các gen cấu trúc điều khiển tổng hợp chuỗi “không ỏ” nằm trên cánh ngắn của nhiễm sắc thể 11 ở vị trí 11p 15 ter, là các gen ọ,ó,õ làm mạch khuôn để sao chép các mật mã di truyền từ các ADN khuôn sang ARN thông tin (mARN). Các mARN này cho phép các ribôsôm gắn vào để làm nhiệm vụ tổng hợp protein cho cơ thể. Tại đây mARN làm nhiệm vụ khuôn (Matrix) của mạch mã sao để qui định thứ tự của các axit amin trong chuỗi polypeptit. Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.vn LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 7 Gen ỏ nằm trên NST 16 có gen ỏ1và ỏ2.

Chúng nằm cách nhau 3,5 Kilobase (Kb). Cạnh đó còn có các gen khác như ợ và một số gen giả chưa rõ chức năng. Sơ đồ tổ chức các gen ỏ trên nhiễm sắc thể 16 Các gen ỏ hoạt động tương đối sớm, ngay từ cuối tháng đầu của bào thai và tồn tại suốt cuộc đời. Vì vậy, trong điều kiện sinh lý, chuỗi ỏ được tổng hợp từ sớm và tương đối ổn định suốt quá trình sống của cá thể.

Các gen tổng hợp các chuỗi “không ỏ” nằm trên cánh ngắn của cặp nhiễm sắc thể 11, gồm gen õ, ọ, Gó và Aó. Hai gen õ và ọ nằm cách nhau khoảng 5,4 Kb, còn hai gen Gó,Aó nằm cách nhau không đầy 1Kb. Sơ đồ tổ chức gen “không ỏ” trên NST 11 Khác với chuỗi ỏ, sự tổng hợp các chuỗi “không ỏ” này thay đổi theo các giai đoạn phát triển của cá thể vì có sự thay thế một cách thứ tự loại chuỗi này bằng các chuỗi khác và cùng với sự thay đổi các chuỗi đó là sự thay đổi các loại Hb như HbF (ỏ2ó2), HbA1 (ỏ2õ2) và HbA2 (ỏ2ọ2) theo từng thời kỳ. Phân loại bệnh Hb Bệnh về Hb là nhóm bệnh di truyền phổ biến nhất của loài người.

Những thay đổi bệnh lý phần lớn khu trú ở phần globin của phân tử Hb, gây nên nhóm bệnh gọi là bệnh Hb và được xếp thành hai nhóm: - Nhóm Hb bất thường: xảy ra do sự thay đổi cấu trúc của các chuỗi polypeptit ở phần globin.