Luận văn thạc sĩ về thực trạng bệnh b thalassemia và yếu tố liên quan ở trẻ em dân tộc

Nghiên cứu thực trạng bệnh b thalassemia và các yếu tố liên quan ở trẻ em dân tộc, cung cấp thông tin hữu ích cho cộng đồng và y tế.

• Tác giả: Hoàng Văn Ngọc
• Người hướng dẫn: Ts. Nguyễn Đình Học
• Trường học: Trường Đại Học Y Khoa - Đại Học Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Y Học Dự Phòng
• Đề tài: Nghiên cứu thực trạng bệnh -Thalassemia và một số yếu tố liên quan ở trẻ em dân tộc Tày và Dao tại huyện Định Hóa-tỉnh Thái Nguyên
• Loại tài liệu: Luận Văn Thạc Sỹ Y Học
• Năm xuất bản: 2007
• Địa điểm: Thái Nguyên

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN
• 1.1. Một số hiểu biết cơ bản về hemoglobin và bệnh β-Thalassemia
• 1.1.1. Cấu trúc hemoglobin
• 1.1.1.1. Thành phần HEM
• 1.1.1.2. Thành phần globin
• 1.1.2. Sự thay đổi thành phần Hb theo thời kỳ phát triển
• 1.1.3. Sự điều hòa tổng hợp các chuỗi polypeptit của globin
• 1.1.4. Phân loại bệnh Hb
• 1.1.5. Cơ chế bệnh sinh của hội chứng Thalassemia
• 1.1.5.1. Cơ sở di truyền của β-Thal
• 1.1.6. Chẩn đoán bệnh β-Thalassemia
• 1.1.7. Điều trị bệnh β-Thalassemia
• 1.1.8. Tình hình nghiên cứu về bệnh β-Thalassemia trên thế giới
• 1.1.9. Một số nghiên cứu trong nước về β-Thalassemia
• 1.1.10. Một vài đặc điểm của địa điểm nghiên cứu
• 2. CHƯƠNG 2: ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Đối tượng nghiên cứu
• 2.2. Thời gian và địa điểm nghiên cứu
• 2.3. Phương pháp nghiên cứu
• 2.4. Kỹ thuật thu thập số liệu
• 2.5. Các chỉ tiêu nghiên cứu
• 2.6. Đặc điểm đối tượng nghiên cứu
• 2.7. Dấu hiệu lâm sàng
• 2.8. Đặc điểm mang gen bệnh β-Thal
• 2.9. Đặc điểm về huyết học
• 2.10. Xử lý số liệu
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 3.1. Những thông tin chung
• 3.2. Tỷ lệ mang gen bệnh β-Thalassemia
• 3.3. Một số yếu tố liên quan đến trẻ mang gen bệnh β-Thal
• 3.3.1. Một số dấu hiệu lâm sàng
• 3.3.2. Một số đặc điểm máu ngoại vi
• 3.3.3. Tình trạng thiếu máu theo một số chỉ số huyết học
• 4. CHƯƠNG 4: BÀN LUẬN
• 4.1. Những thông tin chung
• 4.1.1. Về tỷ lệ mang gen bệnh β-Thalassemia
• 4.1.2. Một số yếu tố liên quan đến trẻ mang gen bệnh β-Thal
• 4.1.2.1. Về một số dấu hiệu lâm sàng
• 4.2. Về một số đặc điểm máu ngoại vi
• 4.2.1. Về sức bền thẩm thấu hồng cầu
• 4.2.2. Về Thành phần hemoglobin
• 4.2.3. Về số lượng hồng cầu và giải phân bố kích thước hồng cầu
• 4.2.4. Về hematocrit và nồng độ Hb trung bình hồng cầu
• 4.2.5. Về thể tích trung bình hồng cầu
• 4.2.6. Về hemoglobin trung bình hồng cầu
• 4.3. Tình trạng thiếu máu trong bệnh β-Thalassemia
• 4.4. Về khả năng sàng lọc người mang gen β-Thal ở cộng đồng
• KẾT LUẬN
• 1. Về tỷ lệ mang gen bệnh β-Thalassemia
• 2. Một số yếu tố liên quan đến trẻ mang gen bệnh β-Thal
• 2.1. Về một số biểu hiện lâm sàng
• 2.2. Về một số đặc điểm máu ngoại vi
• 2.3. Về tình trạng thiếu máu
• TÀI LIỆU THAM KHẢO VÀ PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng quan về bệnh b thalassemia ở trẻ em dân tộc tại Thái Nguyên

Bệnh b thalassemia là một trong những bệnh di truyền phổ biến ở trẻ em, đặc biệt là ở các dân tộc thiểu số tại Thái Nguyên. Tình trạng này gây ra nhiều hệ lụy nghiêm trọng cho sức khỏe và sự phát triển của trẻ. Nghiên cứu cho thấy tỷ lệ mắc bệnh này ở trẻ em dân tộc Tày và Dao đang gia tăng, đòi hỏi sự quan tâm và can thiệp kịp thời.

1.1. Đặc điểm của bệnh b thalassemia và ảnh hưởng đến trẻ em

Bệnh b thalassemia gây ra tình trạng thiếu máu, ảnh hưởng đến sự phát triển thể chất và tinh thần của trẻ. Triệu chứng thường gặp bao gồm mệt mỏi, da xanh xao và các vấn đề về tim mạch.

1.2. Tình hình bệnh b thalassemia ở Thái Nguyên

Tại Thái Nguyên, tỷ lệ trẻ em mắc bệnh b thalassemia cao hơn so với các khu vực khác. Các nghiên cứu cho thấy rằng các huyện miền núi như Định Hóa có tỷ lệ mắc bệnh đáng kể.

II. Vấn đề và thách thức trong việc điều trị bệnh b thalassemia

Việc điều trị bệnh b thalassemia gặp nhiều khó khăn do chi phí cao và hiệu quả điều trị không ổn định. Nhiều trẻ em không được tiếp cận với các phương pháp điều trị hiện đại, dẫn đến tình trạng bệnh ngày càng nặng.

2.1. Chi phí điều trị và khả năng tiếp cận

Chi phí điều trị bệnh b thalassemia rất cao, gây khó khăn cho các gia đình có thu nhập thấp. Nhiều trẻ em không thể tiếp cận được các dịch vụ y tế cần thiết.

2.2. Thiếu thông tin và nhận thức về bệnh

Nhiều người dân chưa hiểu rõ về bệnh b thalassemia, dẫn đến việc chẩn đoán và điều trị muộn. Cần có các chương trình giáo dục sức khỏe để nâng cao nhận thức cộng đồng.

III. Phương pháp chẩn đoán bệnh b thalassemia hiệu quả

Chẩn đoán sớm bệnh b thalassemia là rất quan trọng để có thể can thiệp kịp thời. Các phương pháp chẩn đoán hiện nay bao gồm xét nghiệm máu và phân tích gen.

3.1. Xét nghiệm máu và các chỉ số huyết học

Xét nghiệm máu giúp xác định nồng độ huyết sắc tố và các chỉ số huyết học khác, từ đó phát hiện sớm bệnh b thalassemia.

3.2. Phân tích gen và chẩn đoán di truyền

Phân tích gen giúp xác định người mang gen bệnh b thalassemia, từ đó có thể tư vấn di truyền cho các cặp vợ chồng trước khi kết hôn.

IV. Giải pháp phòng ngừa bệnh b thalassemia ở trẻ em

Phòng ngừa bệnh b thalassemia cần được thực hiện thông qua các chương trình tư vấn di truyền và giáo dục sức khỏe cho cộng đồng. Việc phát hiện sớm người mang gen bệnh là rất quan trọng.

4.1. Tư vấn di truyền trước hôn nhân

Tư vấn di truyền giúp các cặp đôi hiểu rõ nguy cơ mắc bệnh b thalassemia cho con cái, từ đó có quyết định phù hợp.

4.2. Giáo dục sức khỏe cho cộng đồng

Các chương trình giáo dục sức khỏe cần được triển khai để nâng cao nhận thức về bệnh b thalassemia và các biện pháp phòng ngừa.

V. Kết quả nghiên cứu về bệnh b thalassemia ở trẻ em dân tộc

Nghiên cứu cho thấy tỷ lệ trẻ em mắc bệnh b thalassemia ở dân tộc Tày và Dao tại Thái Nguyên cao hơn so với các nhóm dân tộc khác. Kết quả này cần được xem xét để có các biện pháp can thiệp kịp thời.

5.1. Tỷ lệ mắc bệnh và các yếu tố liên quan

Tỷ lệ mắc bệnh b thalassemia ở trẻ em dân tộc Tày và Dao là rất cao, với nhiều yếu tố di truyền và môi trường ảnh hưởng.

5.2. Đánh giá hiệu quả các biện pháp can thiệp

Cần đánh giá hiệu quả của các biện pháp can thiệp đã thực hiện để cải thiện tình trạng bệnh b thalassemia trong cộng đồng.

VI. Tương lai của nghiên cứu và điều trị bệnh b thalassemia

Tương lai của nghiên cứu và điều trị bệnh b thalassemia cần tập trung vào việc phát triển các phương pháp điều trị mới và nâng cao nhận thức cộng đồng về bệnh.

6.1. Nghiên cứu các phương pháp điều trị mới

Cần nghiên cứu và phát triển các phương pháp điều trị mới cho bệnh b thalassemia nhằm nâng cao hiệu quả điều trị.

6.2. Tăng cường hợp tác quốc tế trong nghiên cứu

Hợp tác quốc tế trong nghiên cứu và điều trị bệnh b thalassemia sẽ giúp nâng cao chất lượng chăm sóc sức khỏe cho trẻ em.

Trích đoạn nội dung tài liệu

ĐẶT VẤN ĐỀ Trong những năm gần đây, nhiều công trình nghiên cứu về mô hình bệnh tật của trẻ em Việt Nam cho thấy các bệnh nhiễm trùng đã giảm hẳn. Tuy nhiên các bệnh ung thư, bệnh mang tính di truyền ngày càng được phát hiện nhiều và có xu hướng gia tăng [41]. Đây cũng là vấn đề đáng quan tâm và là thách thức mới của ngành y tế nước nhà. Thalassemia là tên một hội chứng bệnh của hemoglobin (Hb) có tính chất di truyền, do thiếu hụt sự tổng hợp một hay nhiều mạch polypeptid trong globin của hemoglobin.

Một trong những bệnh Thalasemia thường gặp nhất ở trẻ em là -Thalassemia. Đây là một bệnh về huyết sắc tố khá phổ biến và phân bố rộng khắp trên thế giới [57]. Ở Việt Nam, theo Nguyễn Công Khanh, bệnh - Thalassemia là nguyên nhân hàng đầu gây thiếu máu, tan máu nặng ở trẻ em [9]. Tỷ lệ người mang gen bệnh phân bố ở khắp các tỉnh thành trong cả nước và khác nhau tuỳ theo từng địa phương, từng nhóm dân tộc.

Đặc biệt tỷ lệ mang gen bệnh rất cao ở các dân tộc ít người như: Mường (25%), Thái (16,6%), Nùng, Sán Dìu (14,3%), Pako (8,33%)…[15]. Khi trẻ mắc -Thalassemia ở thể nặng sẽ gây ra hậu quả nghiêm trọng về phát triển cơ thể, tuổi thọ bởi sự tan máu và các biến chứng của nó [44]. Đặc biệt việc điều trị rất khó khăn và tốn kém, ít hiệu quả, thường tử vong sớm trong những năm đầu của cuộc sống. Vì vậy, việc phòng bệnh được đặt ra như một giải pháp nhằm ngăn chặn sự lan tràn của bệnh di truyền này.

Tập quán quần hôn là nguyên nhân chính lan truyền nguồn gen bệnh và làm tăng tỷ lệ mắc bệnh gây ảnh hưởng đến nòi giống tộc người. Nên việc phát hiện sớm người mang gen bệnh để tư vấn di truyền trước hôn nhân là giải pháp quan trọng nhất trong việc phòng bệnh, từ đó làm giảm tỷ lệ mắc bệnh -Thalassemia ở trẻ em. Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.vn LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 2 Theo báo cáo thống kê thường niên, tại khoa Nhi Bệnh viện Đa khoa Trung ương Thái Nguyên, tỷ lệ trẻ mắc bệnh - Thalassemia vào điều trị có xu hướng gia tăng và chủ yếu phân bố nhiều tại các huyện miền núi của tỉnh Thái Nguyên như Phú Lương, Định Hóa, Đại Từ … Nhằm góp phần vào làm giảm nguy cơ lan truyền gen bệnh - Thalassemia trong cộng đồng các dân tộc thiểu số nói chung và trẻ em dân tộc Tày và Dao nói riêng, chúng tôi tiến hành đề tài này nhằm mục tiêu: 1. Xác định tỷ lệ lưu hành gen bệnh -Thalassemia ở trẻ em dân tộc Tày và Dao tại huyện Định Hoá- tỉnh Thái Nguyên.

Mô tả về một số yếu tố liên quan đến trẻ mang gen bệnh. Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.vn LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 3 Chƣơng 1 TỔNG QUAN 1. Một số hiểu biết cơ bản về hemoglobin và bệnh -Thalassemia 1. Cấu trúc hemoglobin Hemoglobin gồm 2 thành phần chính: phần protein là globin gồm chuỗi polypeptit và nhóm ngoại gồm 4 nhân HEM.

Mỗi nhân HEM gắn với một chuỗi polypeptit [14] HEM HEM     HEM HEM Hình 1. Sơ đồ cấu tạo phân tử Hb (Theo Ganong - 1971) [39] 1. Thành phần HEM. HEM có cấu trúc cho nhiều loài, nó được cấu tạo một vòng protoporphyrin và một nguyên tử sắt hóa trị 2 [32], [48].

Nhân protoporphyrin gồm 4 vòng pyrol, gắn với nhau qua cầu nối methylen (-CH=) và một số mạch thẳng methyl (-CH3), vinyl (-CH=CH2) và propionat (-CH2-CH2-COOH) Nguyên tử sắt nằm ở trung tâm, có 2 mối liên kết chặt chẽ với 2 nguyên tử nitơ và 2 mối liên kết giả với 2 nguyên tử nitơ khác. Ở người những rối loạn bệnh lý trong phần HEM ít xảy ra hơn hẳn so với những rối loạn bệnh lý trong phần globin. Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.vn LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Thành phần globin Phần globin có bản chất protein.

Phần này đặc trưng cho từng loài. Ở loài người phần globin được cấu tạo bởi 4 chuỗi polypeptit, giống nhau từng đôi một, gắn chặt với nhau. Mỗi chuỗi polypeptit gắn với 1 HEM. Vì vậy mỗi phân tử Hb có 2 đôi chuỗi polypeptit và 4 HEM có khả năng vận chuyển được 4 phân tử oxy.

Trong quá trình phát triển của cá thể ở người, các loại chuỗi polypeptit có sự chuyển đổi, loại chuỗi này thay thế chuỗi kia ở từng giai đoạn của cuộc sống. Phân tích cấu trúc của các loại Hb khác nhau ở người, các tác giả Igram, Schoeden và Brautnixer, Koemberg và Hill chia chuỗi polypeptit ra các loại sau đây [25]: - Chuỗi alpha (ỏ) - Chuỗi delta (ọ) - Chuỗi beta (õ) - Chuỗi epsilon (ồ) - Chuỗi gamma (ó) - Chuỗi theta (ợ) Các chuỗi ợ và ồ chỉ tồn tại ở những tuần đầu của thời kỳ bào thai, sau đó nhanh chóng được thay thế bằng chuỗi ỏ, õ, ó, ọ. Các chuỗi này tồn tại suốt cuộc đời ở các mức độ khác nhau. Ở người trưởng thành gặp chủ yếu là chuỗi ỏ, õ một số ít chuỗi ọ và rất ít chuỗi ó.

Các loại chuỗi õ, ó, ọ đều kết hợp từng cặp với chuỗi ỏ nên các loại chuỗi đó còn gọi chung là các chuỗi “không ỏ”. Các chuỗi polypeptit đều có cấu trúc từ các axit amin và sắp xếp theo một thứ tự chặt chẽ. Ngoài ra cấu trúc không gian của các chuỗi polypeptit này cũng rất quan trọng trong vai trò đảm bảo chức năng vận chuyển khí của phân tử Hb [48] Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.vn LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 5 Các chuỗi ỏ có cấu tạo từ 141 axit amin, chuỗi õ, ó, ọ có cấu tạo từ 146 axit amin. Khi có sự thay thế một axit amin nào đó trong chuỗi polypeptit thì sẽ làm thay đổi tính chất lý, hóa của phân tử Hb và tạo nên các Hb bất thường.

Hậu quả là gây tan máu và thiếu máu. Bình thường mỗi phân tử Hb có 2 cặp chuỗi polypeptit ở phần globin. Các loại Hb khác nhau có các thành phần chuỗi polypeptit khác nhau, biểu thị bằng bảng sau: Bảng 1. Thành phần globin của các Hb bình thường Thành Loại Hb Thời kỳ xuất hiện phần globin Hb A1 2 2 Bào thai 6 tuần, Hb ở người bình thường Hb A2 2 2 Thai nhi gần sinh, Hb ở người bình thường Hb F 2 2 Bào thai 5 tuần, Hb chủ yếu ở thai nhi Hb Gower 1 2 2 Phôi thai 2 - 3 tuần, trong 2 tháng đầu của thai Hb Gower 2 2 2 Xuất hiện và có cùng Hb Gower 1 Hb Portland 2 2 Phôi thai 2 - 3 tuần đầu 1.

Sự thay đổi thành phần Hb theo thời kỳ phát triển Ở thời kỳ đầu của bào thai, các chuỗi , ,  được tổng hợp chủ yếu, còn chuỗi  được tổng hợp rất sớm ngay trong những tuần lễ đầu của bào thai và mất đi nhanh chóng. Sau tháng thứ 2 thì hai chuỗi ,  được tổng hợp là chính và HbF tồn tại như thành phần Hb chủ yếu của bào thai. Sau sinh thì chuỗi  giảm nhanh để nhường chỗ cho sản xuất chuỗi . Vì vậy, sau sinh HbF giảm nhanh, thay vào đó là HbA1 tăng rất nhanh.

Đến cuối năm thứ nhất thì HbF chỉ còn vết, HbA1 đạt tới trên 95%. Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.vn LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 6 Chuỗi ọ được tổng hợp chủ yếu ở thời kỳ sau sinh với lượng HbA2 tăng dần đến tuổi trưởng thành. Ở người lớn thành phần Hb chỉ còn 2 loại: HbA1 (96 - 98%), HbA2 (1,5 - 3%) và rất ít HbF (0 - 1%) [27]. Chuỗi  HbF HbA1 Chuỗi ọ HbA2 Chuỗi ó Bào thai Sinh ra Người trưởng thành Hình 1.

Sơ đồ thành phần các chuỗi globin của người ở thời kỳ bào thai và sau khi đẻ (Theo Franklin B. Sự điều hòa tổng hợp các chuỗi polypeptit của globin Sự điều hòa tổng hợp các chuỗi polypeptit của phần globin được thực hiện bởi các gen điều hòa (Regulator gene), theo một trình tự chặt chẽ. Các gen cấu trúc điều khiển tổng hợp các chuỗi ỏ và “không ỏ” nằm ở các nhiễm sắc thể khác nhau. Các gen cấu trúc điều khiển tổng hợp chuỗi ỏ (gọi tắt là ỏ gen) nằm trên cánh ngắn của đôi nhiễm sắc thể 16, ở vị trí 16p 1-2 16 ter.

Còn các gen cấu trúc điều khiển tổng hợp chuỗi “không ỏ” nằm trên cánh ngắn của nhiễm sắc thể 11 ở vị trí 11p 15 ter, là các gen ọ,ó,õ làm mạch khuôn để sao chép các mật mã di truyền từ các ADN khuôn sang ARN thông tin (mARN). Các mARN này cho phép các ribôsôm gắn vào để làm nhiệm vụ tổng hợp protein cho cơ thể. Tại đây mARN làm nhiệm vụ khuôn (Matrix) của mạch mã sao để qui định thứ tự của các axit amin trong chuỗi polypeptit. Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.vn LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 7 Gen ỏ nằm trên NST 16 có gen ỏ1và ỏ2.

Chúng nằm cách nhau 3,5 Kilobase (Kb). Cạnh đó còn có các gen khác như ợ và một số gen giả chưa rõ chức năng. Sơ đồ tổ chức các gen ỏ trên nhiễm sắc thể 16 Các gen ỏ hoạt động tương đối sớm, ngay từ cuối tháng đầu của bào thai và tồn tại suốt cuộc đời. Vì vậy, trong điều kiện sinh lý, chuỗi ỏ được tổng hợp từ sớm và tương đối ổn định suốt quá trình sống của cá thể.

Các gen tổng hợp các chuỗi “không ỏ” nằm trên cánh ngắn của cặp nhiễm sắc thể 11, gồm gen õ, ọ, Gó và Aó. Hai gen õ và ọ nằm cách nhau khoảng 5,4 Kb, còn hai gen Gó,Aó nằm cách nhau không đầy 1Kb. Sơ đồ tổ chức gen “không ỏ” trên NST 11 Khác với chuỗi ỏ, sự tổng hợp các chuỗi “không ỏ” này thay đổi theo các giai đoạn phát triển của cá thể vì có sự thay thế một cách thứ tự loại chuỗi này bằng các chuỗi khác và cùng với sự thay đổi các chuỗi đó là sự thay đổi các loại Hb như HbF (ỏ2ó2), HbA1 (ỏ2õ2) và HbA2 (ỏ2ọ2) theo từng thời kỳ. Phân loại bệnh Hb Bệnh về Hb là nhóm bệnh di truyền phổ biến nhất của loài người.

Những thay đổi bệnh lý phần lớn khu trú ở phần globin của phân tử Hb, gây nên nhóm bệnh gọi là bệnh Hb và được xếp thành hai nhóm: - Nhóm Hb bất thường: xảy ra do sự thay đổi cấu trúc của các chuỗi polypeptit ở phần globin.