MỞ ĐẦU 1. TÍNH CẤP THIẾT CỦA ĐỀ TÀI Việt Nam là nƣớc nhiệt đới có đặc điểm thổ nhƣỡng, khí hậu địa lý với nhiều đặc trƣng khác nhau, có hệ thực vật nhiệt đới vô cùng phong phú và đa dạng trong đó gồm rất nhiều loài cây thuốc chứa các hợp chất có hoạt tính sinh học cao [10]. Từ ngàn xƣa, cộng đồng các dân tộc trên đất nƣớc ta cũng có truyền thống sử dụng cây cỏ để chữa bệnh, bảo vệ sức khỏe. Trên thế giới, Việt Nam đƣợc đánh giá là nƣớc có nền y học cổ truyền, lâu đời và ngƣời dân biết cách áp dụng nhiều loại cây thuốc để bồi bổ, nâng cao thể trạng cơ thể, hỗ trợ và điều trị bệnh ở vật nuôi cũng nhƣ hỗ trợ sức khỏe ở ngƣời [3, 5].
Tại Việt Nam các công trình nghiên cứu về nhiều cây thuốc để bào chế ra một chế phẩm mới có tác dụng tăng cƣờng sức đề kháng, hỗ trợ miễn dịch, đƣợc kiểm chứng thông qua đánh giá một vài chỉ số hoá sinh, huyết học, miễn dịch, tế bào, giải phẫu bệnh và mô tả khả năng kích thích miễn dịch ở động vật thực nghiệm cũng nhƣ trên ngƣời còn rất ít, tản mạn bởi nhiều lý do khách quan cũng nhƣ chủ quan [11, 25, 33]. Có nhiều mô hình gây suy giảm miễn dịch mắc phải ở động vật thực nghiệm đƣợc sử dụng tại Việt Nam và các nƣớc trên thế giới. Tuy nhiên, thƣờng sử dụng gà bị gây nhiễm virus là mô hình phổ biến, trong đó virus Gumboro là virus gây bệnh mạnh nhất. Virus gây hội chứng rối loạn sinh sản và hô hấp ở lợn (bệnh lợn tai xanh) thƣờng đƣợc nhắc tới trong những nghiên cứu về suy giảm miễn dịch mắc phải ở lợn [32].
Gà nhiễm virus Gumboro (còn gọi bệnh Sida gà) là một bệnh truyền nhiễm cấp tính do virus gây ra ở gia cầm, chủ yếu ở gà. Bệnh có đặc điểm là gây viêm túi Fabricius, xuất huyết cơ ngực, cơ đùi, làm hoại tử thận và đặc biệt làm suy giảm hệ thống miễn dịch hoặc mất khả năng đáp ứng miễn dịch đối với vắc xin phòng các bệnh, gà bệnh dễ bị nhiễm các bệnh truyền nhiễm khác. Bệnh thƣờng xảy ra khi gà ở giai đoạn từ 3 - 6 tuần tuổi, tỷ lệ nhiễm bệnh có thể lên đến 100% và tỷ lệ chết từ 20 - 50%. Tại Việt Nam hiện nay chƣa có một sản phẩm nào đƣợc bào chế từ cây thuốc đƣợc thử nghiệm, ứng dụng phòng, điều trị Gumboro hiệu quả [6, 31].
Hội chứng rối loạn sinh sản và hô hấp ở lợn PRRS (Porcine Reproductive & Respiratory Syndrome) còn gọi là bệnh Tai xanh là một bệnh truyền nhiễm cấp tính do virus gây nên, bệnh có tính chất lây lan nhanh, tăng nguy cơ chết nhiều lợn, phát bệnh đồng thời với những bệnh khác. Đặc điểm của bệnh là gây sảy thai, thai chết lƣu ở lợn. Lợn ốm có triệu chứng điển hình sốt cao trên 40°C, viêm phổi nặng, đặc 1 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com biệt là gặp nhiều ở lợn con cai sữa. Khi bệnh xảy ra thƣờng gây thiệt hại kinh tế lớn cho ngƣời chăn nuôi [18, 28].
Các bệnh liên quan đến suy giảm miễn dịch mắc phải ở ngƣời đƣợc cả thế giới nghiên cứu, quan tâm hiện này là hội chứng suy giảm miễn dịch mắc phải ở ngƣời - AIDS, do virus HIV gây ra. Trên thế giới, theo báo cáo của chƣơng trình phối hợp liên hợp quốc về HIV/AIDS, đến cuối năm 2015 thế giới đã có 35 triệu ngƣời nhiễm HIV, 1,5 triệu ngƣời chết do AIDS và 119 quốc gia đã báo cáo kết quả có ngƣời nhiễm HIV, thực tế con số này có thể cao hơn [12, 20]. Tại Việt Nam, đến hết năm 2015 đã phát hiện 10.195 trƣờng hợp nhiễm mới HIV, số bệnh nhân chuyển sang AIDS là 6130, tử vong do AIDS 2130 trƣờng hợp. Tính đến cuối năm 2015 cả nƣớc hiện có 227.154 trƣờng hợp nhiễm HIV còn sống và ƣớc tính hiện có khoảng 254.000 ngƣời nhiễm HIV trong cộng đồng [9].
Xuất phát từ những cơ sở khoa học và thực tiễn đã nêu trên, chúng tôi tiến hành thực hiện đề tài: “Nghiên cứu 7 cây thuốc Việt Nam có tác dụng hỗ trợ miễn dịch ở động vật thực nghiệm”. MỤC TIÊU CỦA LUẬN ÁN - Bào chế đƣợc Viên tăng sức đề kháng cơ thể từ 7 cây thuốc Việt Nam. - Mô tả tác động của Viên tăng sức đề kháng trên động vật thực nghiệm. NỘI DUNG NGHIÊN CỨU CỦA LUẬN ÁN - Khảo sát, chọn lọc thành phần các hợp chất có hoạt tính sinh học từ 7 cây thuốc gồm: Linh chi, đông trùng hạ thảo, đẳng sâm, gấc, trinh nữ hoàng cung, tam thất và diệp hạ châu ở Việt Nam tại những vùng chuyên canh cây thuốc.
- Lựa chọn tỷ lệ phối trộn phù hợp từ 7 cây thuốc Việt Nam để bào chế Viên tăng sức đề kháng có hoạt chất sinh học, an toàn trong sử dụng. - Đánh giá mức độ an toàn của Viên tăng sức đề kháng là thực phẩm chức năng đƣợc Bộ Y tế cấp phép. - Nghiên cứu, đánh giá tác động của Viên tăng sức đề kháng trên các đối tƣợng động vật thực nghiệm bị gây suy giảm miễn dịch mắc phải. NHỮNG ĐÓNG GÓP MỚI CỦA LUẬN ÁN - Đây là công trình nghiên cứu đầu tiên tại Việt Nam bào chế đƣợc chế phẩm mới là Viên tăng sức đề kháng từ 7 cây thuốc gồm: Linh chi, đông trùng hạ thảo, đẳng sâm, gấc, trinh nữ hoàng cung, tam thất và diệp hạ châu đạt tiêu chuẩn chất lƣợng thực phẩm chức năng, đƣợc cấp phép của Bộ Y tế.
2 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com - Đây là công trình nghiên cứu đầu tiên đánh giá tác động hỗ trợ miễn dịch của Viên tăng sức đề kháng trên một số nhóm động vật thực nghiệm bị gây suy giảm miễn dịch mắc phải. Ý NGHĨA KHOA HỌC VÀ THỰC TIỄN CỦA LUẬN ÁN Về khoa học Lần đầu tiên tại Việt Nam tạo đƣợc Viên tăng sức đề kháng có nguồn gốc từ 7 cây thuốc gồm: Linh chi, đông trùng hạ thảo, đẳng sâm, gấc, trinh nữ hoàng cung, tam thất và diệp hạ châu từ những vùng cây thuốc của Việt Nam. Đánh giá đƣợc tác động hỗ trợ miễn dịch sau khi sử dụng chế phẩm trên gà bị gây suy giảm miễn dịch mắc phải bằng virus Gumboro, tác động ở cấp độ tế bào lên virus gây bệnh tai xanh ở lợn. Thử nghiệm an toàn trên chuột, thỏ đƣợc Bộ Y Tế cấp phép là thực phẩm chức năng.
Về ý nghĩa thực tiễn Ứng dụng Viên tăng sức đề kháng trong phòng, điều trị, hỗ trợ điều trị bệnh suy giảm miễn dịch mắc phải ở gia cầm, lợn. Ứng dụng Viên tăng sức đề kháng hỗ trợ điều trị, tăng cƣờng sức khỏe cho bệnh nhân HIV/AIDS cũng nhƣ phòng, hỗ trợ sức khỏe cho ngƣời già, ngƣời cao tuổi không bị nhiễm HIV/AIDS, ngƣời có thể trạng yếu. LUẬN ÁN ĐƢỢC THỰC HIỆN TẠI Khoa Sinh học, Trƣờng Đại học Khoa Tự nhiên, Đại học Quốc gia Hà Nội; Trung tâm Công nghệ Hóa sinh Ứng dụng; Trung tâm Chăm sóc Ban ngày (nay là Khoa kiểm soát dịch bệnh, HIV/AIDS) - Trung tâm Y tế quận Tây Hồ - TP. Hà Nội; Viện Thú y Trung ƣơng; Viện Dƣợc liệu Trung ƣơng; Viện Hàn lâm Khoa học & Công nghệ Việt Nam; Bệnh viện Nhiệt đới Trung ƣơng; Trung tâm Xét nghiệm - 35 Nguyễn Ngọc Vũ, phƣờng Trung Hòa, quận Cầu Giấy, TP.
3 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com CHƢƠNG 1. TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. GIỚI THIỆU VỀ BỆNH MIỄN DỊCH Miễn dịch (hay miễn nhiễm) là tập hợp các cơ chế sinh học giúp cho một cơ thể đa bào giữ đƣợc sự liên kết giữa các tế bào và các mô, đảm bảo sự toàn vẹn của cơ thể bằng cách loại bỏ những thành phần bị hƣ hỏng cũng nhƣ các chất và sinh vật xâm hại. Đáp ứng miễn dịch là một hiện tƣợng phức tạp nhƣng là một trong những cách giúp cơ thể ngƣời và động vật tránh các tác nhân gây bệnh trong và ngoài cơ thể.
Bệnh do suy giảm miễn dịch mắc phải gồm 2 loại: suy giảm miễn dịch bẩm sinh và suy giảm miễn dịch mắc phải [29, 51]. Suy giảm miễn dịch bẩm sinh Suy giảm miễn dịch bẩm sinh là do những bất thƣờng của vật chất di truyền. Dựa vào nguồn gốc và vị trí tổn thƣơng của các tế bào miễn dịch ngƣời ta phân loại suy giảm miễn dịch (hình 1. Sơ đồ biệt hóa và vị trí tổn thƣơng các tế bào miễn dịch [123] (1) Suy giảm miễn dịch ngay từ các tế bào gốc chung cho cả 2 dòng tế bào B và T nên đƣợc gọi là suy giảm miễn dịch nặng phối hợp.
(2) Suy giảm miễn dịch bẩm sinh dòng T gồm 2 loại: Tổn thƣơng tế bào T và rối loạn hoạt hóa của các tế bào T đã trƣởng thành. (3) Suy giảm miễn dịch bẩm sinh dòng B gồm 2 loại: Tổn thƣơng tế bào B và rối loạn quá trình biệt hóa của tế bào B để sản xuất kháng thể dịch thể. 4 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com - Suy giảm miễn dịch bẩm sinh dòng tế bào thực bào (liên quan đến cả sự trình diện kháng nguyên) và sản xuất bổ thể [29, 123]. Suy giảm miễn dịch mắc phải Dựa vào nguyên nhân gây ra tình trạng suy giảm miễn dịch ngƣời ta chia ra một số nhóm chính sau: Suy giảm miễn dịch do suy dinh dƣỡng, do nhiễm vi sinh vật: Nhiễm vi khuẩn, nấm, kí sinh trùng, vi rút; Do bệnh lý: Gồm các bệnh mạn tính kéo dài, đặc biệt là bệnh ung thƣ.
Suy giảm miễn dịch do phóng xạ; Do thuốc hoặc hóa chất, cũng có thể do tuổi già, chấn thƣơng [37]. - Đặc biệt suy giảm miễn dịch do nhiễm virus HIV ở ngƣời [44], nhiễm virus Gumboro ở gà hay hội chứng dịch bệnh tai xanh (ở lợn) [58]. Đây cũng là mô hình suy giảm miễn dịch ở động vật và ngƣời thƣờng đƣợc nghiên cứu với các loại thuốc điều trị khác nhau. Để đáp ứng lại việc suy giảm miễn dịch mắc phải ở ngƣời và động vật có các cơ chế đáp ứng lại với sự tham gia của các tế bào khác nhau gồm: Đáp ứng miễn dịch qua trung gian tế bào Đáp ứng miễn dịch qua trung gian tế bào là đáp ứng chống các kháng nguyên gắn trên bề mặt tế bào hoặc là thành phần của tế bào, đó là những tế bào nhiễm virus hoặc tế bào ung thƣ có 2 loại: Miễn dịch đặc hiệu và miễn dịch không đặc hiệu.
Cả hai loại đáp ứng này đều cần có sự tham gia của nhiều loại tế bào khác nhau và các tế bào cũng hỗ trợ lẫn nhau trong việc đáp ứng lại các tác nhân gây bệnh [92, 95].