Đánh Giá Hoạt Tính Kháng Helicobacter Pylori Từ Cây Rau Mương (Ludwigia hyssopifolia)

Tài liệu nghiên cứu Đánh giá hoạt tính kháng helicobacter pylori in vitro và phân lập một số chất từ cao chiết của cây, tổng hợp lý thuyết và thực hành, cung cấp kiến thức chuyên

• Tác giả: Huỳnh Thị Thanh Thủy
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Thị Thu Trâm
• Trường học: Trường Đại Học Y Dược Cần Thơ
• Chuyên ngành: Kiểm nghiệm Thuốc và Độc chất
• Đề tài: Đánh Giá Hoạt Tính Kháng Helicobacter Pylori Từ Cây Rau Mương (Ludwigia hyssopifolia)
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ dược học
• Năm xuất bản: 2020
• Địa điểm: Cần Thơ

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 1.1. Tổng quan về chi Ludwigia
• 1.2. Đặc điểm thực vật học
• 1.3. Thành phần hóa học
• 1.4. Hoạt tính sinh học
• 1.5. Tổng quan về cây rau mƣơng (Ludwigia hyssopifolia)
• 1.5.1. Đặc điểm thực vật học
• 1.5.2. Thành phần hóa học
• 1.5.3. Hoạt tính sinh học
• 2. CHƯƠNG 2: ĐỐI TƢỢNG VÀ PHƢƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Đối tƣợng, địa điểm và thời gian
• 2.1.1. Đối tƣợng nghiên cứu
• 2.1.2. Địa điểm và thời gian nghiên cứu
• 2.2. Phƣơng pháp nghiên cứu
• 2.2.1. Thiết kế nghiên cứu
• 2.2.2. Phƣơng pháp chọn mẫu
• 2.2.3. Nội dung nghiên cứu
• 2.3. Đánh giá hoạt tính kháng H. pylori (in vitro) của các cao chiết từ cây rau mƣơng (Ludwigia hyssopifolia)
• 2.3.1. Chiết năm loại cao thử hoạt tính kháng H. pylori
• 2.3.2. Khảo sát hoạt tính kháng H. pylori của năm loại cao chiết
• 2.4. Phân lập các hợp chất từ cao có hoạt tính kháng H. pylori
• 2.4.1. Chiết cao methanol toàn phần
• 2.4.2. Chiết tách phân đoạn từ cao methanol toàn phần
• 2.4.3. Phân lập hợp chất tinh khiết từ bốn phân đoạn cao
• 2.5. Khảo sát cao n-hexan
• 2.6. Khảo sát cao cloroform
• 2.7. Khảo sát cao ethyl acetat
• 2.8. Khảo sát cao methanol
• 2.9. Xác định cấu trúc các hợp chất tinh khiết
• 2.9.1. Đặc điểm của hợp chất (1)
• 2.9.2. Đặc điểm của hợp chất (4)
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Hoạt Tính Kháng Helicobacter Pylori Từ Cây Rau Mương

Cây rau mương (Ludwigia hyssopifolia) là một trong những loại thảo dược có tiềm năng trong việc điều trị các bệnh liên quan đến vi khuẩn Helicobacter pylori. Vi khuẩn này được biết đến là nguyên nhân chính gây ra các bệnh lý về dạ dày như viêm loét và ung thư dạ dày. Nghiên cứu về hoạt tính kháng khuẩn của cây rau mương không chỉ giúp mở rộng hiểu biết về dược liệu mà còn cung cấp giải pháp điều trị hiệu quả cho các bệnh lý này.

1.1. Đặc Điểm Thực Vật Học Của Cây Rau Mương

Cây rau mương thuộc họ Rau dừa nước, có chiều cao từ 2-3 m, thân hình tứ giác và lá thuôn hẹp. Cây thường mọc ở những nơi ẩm ướt, như bờ sông, ao hồ. Đặc điểm này giúp cây phát triển mạnh mẽ và dễ dàng thu hoạch cho nghiên cứu.

1.2. Thành Phần Hóa Học Của Cây Rau Mương

Cây rau mương chứa nhiều hợp chất có hoạt tính sinh học như flavonoid, terpenoid và phenolic. Những hợp chất này đã được chứng minh có khả năng kháng khuẩn, đặc biệt là đối với vi khuẩn H. pylori, mở ra hướng đi mới trong nghiên cứu dược liệu.

II. Vấn Đề Liên Quan Đến Helicobacter Pylori Và Sức Khỏe Dạ Dày

Helicobacter pylori là một loại vi khuẩn gram âm, có khả năng sống trong môi trường axit của dạ dày. Sự hiện diện của vi khuẩn này có thể dẫn đến nhiều vấn đề sức khỏe nghiêm trọng, bao gồm viêm loét dạ dày và ung thư dạ dày. Việc tìm kiếm các phương pháp điều trị hiệu quả và an toàn là rất cần thiết.

2.1. Tác Động Của Helicobacter Pylori Đến Sức Khỏe

Nghiên cứu cho thấy H. pylori có thể gây ra viêm loét dạ dày, làm tăng nguy cơ ung thư dạ dày. Việc điều trị không hiệu quả có thể dẫn đến các biến chứng nghiêm trọng, ảnh hưởng đến chất lượng cuộc sống của bệnh nhân.

2.2. Thách Thức Trong Việc Điều Trị H. Pylori

Việc điều trị H. pylori thường gặp khó khăn do sự kháng thuốc của vi khuẩn. Nhiều bệnh nhân không đáp ứng tốt với các phác đồ điều trị hiện tại, dẫn đến nhu cầu tìm kiếm các liệu pháp mới từ thiên nhiên như cây rau mương.

III. Phương Pháp Nghiên Cứu Hoạt Tính Kháng Helicobacter Pylori

Nghiên cứu hoạt tính kháng H. pylori từ cây rau mương được thực hiện thông qua các phương pháp chiết xuất và thử nghiệm in vitro. Các cao chiết từ cây rau mương được đánh giá khả năng ức chế sự phát triển của H. pylori, từ đó xác định hiệu quả kháng khuẩn của chúng.

3.1. Quy Trình Chiết Xuất Cao Từ Cây Rau Mương

Quy trình chiết xuất bao gồm việc sử dụng các dung môi khác nhau để thu được các cao chiết có hoạt tính kháng khuẩn. Các cao chiết này sau đó được thử nghiệm để đánh giá khả năng ức chế H. pylori.

3.2. Phương Pháp Thử Nghiệm In Vitro

Phương pháp thử nghiệm in vitro được áp dụng để đánh giá hoạt tính kháng khuẩn của các cao chiết. Kết quả từ các thử nghiệm này sẽ cung cấp thông tin quan trọng về hiệu quả của cây rau mương trong việc điều trị H. pylori.

IV. Kết Quả Nghiên Cứu Hoạt Tính Kháng Helicobacter Pylori

Kết quả nghiên cứu cho thấy các cao chiết từ cây rau mương có hoạt tính kháng H. pylori đáng kể. Các thử nghiệm cho thấy khả năng ức chế sự phát triển của vi khuẩn này, mở ra triển vọng cho việc sử dụng cây rau mương trong điều trị các bệnh lý liên quan đến dạ dày.

4.1. Đánh Giá Hoạt Tính Kháng Khuẩn

Các cao chiết từ cây rau mương cho thấy khả năng ức chế H. pylori với nồng độ ức chế tối thiểu (MIC) thấp. Điều này cho thấy tiềm năng của cây rau mương trong việc phát triển các sản phẩm điều trị mới.

4.2. Phân Tích Thành Phần Hóa Học Của Cao Chiết

Phân tích thành phần hóa học cho thấy sự hiện diện của nhiều hợp chất có hoạt tính sinh học. Những hợp chất này có thể đóng vai trò quan trọng trong cơ chế kháng khuẩn của cây rau mương.

V. Kết Luận Và Triển Vọng Tương Lai Của Nghiên Cứu

Nghiên cứu về hoạt tính kháng Helicobacter pylori từ cây rau mương đã chỉ ra tiềm năng lớn trong việc phát triển các liệu pháp điều trị mới. Việc tiếp tục nghiên cứu và phát triển các sản phẩm từ cây rau mương có thể mang lại nhiều lợi ích cho sức khỏe cộng đồng.

5.1. Tầm Quan Trọng Của Nghiên Cứu

Nghiên cứu này không chỉ góp phần vào việc hiểu biết về cây rau mương mà còn mở ra hướng đi mới trong việc điều trị các bệnh lý liên quan đến H. pylori. Điều này có thể giúp cải thiện sức khỏe dạ dày cho nhiều người.

5.2. Hướng Đi Tương Lai Trong Nghiên Cứu

Cần tiếp tục nghiên cứu sâu hơn về cơ chế hoạt động của các hợp chất trong cây rau mương. Việc phát triển các sản phẩm từ cây rau mương có thể là một giải pháp hiệu quả và an toàn cho việc điều trị H. pylori.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Việt Nam sở hữu hệ thực vật nhiệt đới phong phú với hơn 5.117 loài cây thuốc đã được định danh, tạo tiền đề vững chắc cho việc khai thác các hợp chất tự nhiên phục vụ y học. Trong bối cảnh vi khuẩn Helicobacter pylori (H. pylori) – tác nhân hàng đầu gây viêm loét dạ dày - tá tràng và ung thư biểu mô dạ dày – đang gia tăng tỷ lệ đề kháng kháng sinh lên tới hơn 40% đối với các phác đồ chuẩn, việc tìm kiếm liệu pháp hỗ trợ từ dược liệu bản địa trở nên cấp thiết. Cây rau mương (Ludwigia hyssopifolia), một loài thân thảo thuộc họ Rau dừa nước (Onagraceae), từ lâu đã được nhân dân vùng Đồng bằng sông Cửu Long sử dụng theo kinh nghiệm dân gian để điều trị đau dạ dày với liều dùng truyền thống từ 15 đến 30 gram mỗi ngày.

Đề tài luận văn thạc sĩ chuyên ngành Kiểm nghiệm Thuốc và Độc chất của tác giả Huỳnh Thị Thanh Thủy, thực hiện tại Trường Đại học Y Dược Cần Thơ dưới sự hướng dẫn của TS. Nguyễn Thị Thu Trâm và ThS. Nguyễn Ngọc Quỳnh, tập trung giải quyết lỗ hổng khoa học về cơ sở thực nghiệm của loài cây này. Mục tiêu chính của nghiên cứu là đánh giá hoạt tính kháng H. pylori in vitro từ 5 loại phân đoạn cao chiết khác nhau và tiến hành phân lập, xác định cấu trúc hóa học của các hợp chất tinh khiết có trong dịch chiết hiệu quả nhất.

Nghiên cứu được triển khai thực nghiệm từ tháng 07/2019 đến tháng 08/2020. Địa bàn thu thập mẫu nguyên liệu là tại thành phố Cần Thơ trong giai đoạn cây ra hoa từ tháng 03/2019 đến tháng 07/2019. Luận văn mang ý nghĩa khoa học và thực tiễn sâu sắc khi xác định được cao chiết methanol có đường kính vòng kháng khuẩn lên tới 17 mm, vượt trội so với các kháng sinh đối chứng ở nồng độ thử nghiệm, qua đó đặt nền móng chuẩn hóa hoạt chất sinh học cho nguồn dược liệu tự nhiên của Việt Nam.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng dựa trên nền tảng lý thuyết hóa hợp chất thiên nhiên và cơ chế tác động sinh học của các nhóm chất chuyển hóa thứ cấp. Hai mô hình lý thuyết cốt lõi được áp dụng gồm:

• Lý thuyết chiết xuất phân bố rắn - lỏng và sắc ký: Quá trình phân tách dựa trên ái lực của các phân tử hữu cơ giữa pha tĩnh (silica gel) và các hệ dung môi pha động có độ phân cực tăng dần.
• Lý thuyết kháng khuẩn sinh học của hợp chất thực vật: Cơ chế ức chế sự bám dính, ức chế enzyme urease và phá vỡ cấu trúc màng tế bào của vi khuẩn H. pylori bởi các nhóm polyphenol, flavonoid và phytosterol.

Các khái niệm chuyên ngành then chốt được chuẩn hóa trong nghiên cứu gồm:

• Vi khuẩn Helicobacter pylori: Xoắn khuẩn Gram âm, vi hiếu khí, sinh enzyme catalase, oxidase và urease đặc trưng.
• Phương pháp khuếch tán khoanh giấy khuếch tán: Kỹ thuật đo đường kính vòng vô khuẩn (tính bằng milimet) nhằm xác định mức độ nhạy cảm của vi khuẩn thử nghiệm trước các dịch chiết.
• Sắc ký cột cổ điển và sắc ký bản mỏng (TLC): Công cụ phân lập và tinh chế hợp chất tinh khiết dựa trên sự khác biệt về hệ số lưu giữ (Rf).
• Quang phổ cộng hưởng từ hạt nhân (NMR): Kỹ thuật phân tích cấu trúc không gian thông qua phổ 1H-NMR và 13C-NMR ở tần số 500 MHz.

Phương pháp nghiên cứu

Thiết kế nghiên cứu thực nghiệm được tiến hành chặt chẽ qua các giai đoạn:

• Cỡ mẫu và chọn mẫu: 500 gram bột khô toàn cây trên mặt đất được dùng cho khảo sát sàng lọc ban đầu; 2,0 kg bột khô được sử dụng cho quy trình chiết xuất quy mô lớn và phân lập chất. Tiêu chuẩn chọn mẫu là cây mọc hoang đang thời kỳ ra hoa kết trái, chiều cao thân từ 0,5 đến 1,5 mét, loại bỏ hoàn toàn các cá thể sâu bệnh hoặc lá úa vàng. Độ ẩm nguyên liệu được kiểm soát nghiêm ngặt trên cân sấy ẩm hồng ngoại AND Model MX-50 với kết quả đo trung bình qua 6 lần lặp là 5,96% ± 0,35% (đạt tiêu chuẩn Dược điển Việt Nam V dưới 13%).
• Quy trình chiết xuất: Áp dụng phương pháp chiết nóng ở 40 độ C kết hợp hỗ trợ sóng siêu âm trong 8 giờ liên tục. Sàng lọc 5 hệ dung môi có độ phân cực tăng dần gồm n-hexan, cloroform, ethyl acetat, ethanol và methanol.
• Đánh giá hoạt tính kháng khuẩn: Mẫu sinh thiết chứa H. pylori được phân lập trên môi trường thạch máu cừu 5%, ủ trong điều kiện vi hiếu khí ở 37 độ C suốt 7 ngày. Nồng độ mẫu thử cao chiết đạt 0,5 mg/ml (20 µl/đĩa), đối chứng âm DMSO và đối chứng dương gồm kháng sinh amoxicillin và metronidazol nồng độ 0,05 mg/ml.
• Phân lập hóa học: 42,0 gram cao methanol toàn phần được phân đoạn bằng sắc ký cột chân không (VLC) và sắc ký cột cổ điển sử dụng hạt silica gel 60 (kích thước 40-63 µm), kết hợp rửa giải và kết tinh phân đoạn.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Quá trình chiết xuất và sàng lọc sinh học đã ghi nhận các chỉ số định lượng cụ thể:

• Hiệu suất chiết xuất tỷ lệ thuận với độ phân cực của dung môi: Từ 100 gram bột nguyên liệu cho mỗi mẫu thử, khối lượng cao thu được lần lượt là cao n-hexan đạt 0,82 gram (hiệu suất 0,82%), cao cloroform đạt 1,63 gram (hiệu suất 1,63%), cao ethyl acetat đạt 1,67 gram (hiệu suất 1,67%), cao ethanol đạt 3,57 gram (hiệu suất 3,57%) và cao methanol đạt cao nhất 4,85 gram (hiệu suất 4,85%). Khi tiến hành chiết 2,0 kg nguyên liệu với methanol, tổng lượng cao toàn phần thu được đạt 98,89 gram.
• Khả năng ức chế vi khuẩn H. pylori vượt trội: Ở nồng độ khảo sát 0,5 mg/đĩa, cả 5 loại cao chiết đều thể hiện hoạt tính kháng khuẩn rõ rệt. Vòng vô khuẩn của cao n-hexan đạt đường kính 11 mm, cao ethanol đạt 12 mm, cao cloroform đạt 13 mm, cao ethyl acetat đạt 14 mm và cao methanol đạt giá trị cao nhất 17 mm. Trong khi đó, hai kháng sinh đối chứng dương amoxicillin và metronidazol ở nồng độ 0,05 mg/đĩa đều ghi nhận vòng vô khuẩn đường kính 8 mm; mẫu đối chứng âm DMSO không xuất hiện vòng ức chế (0 mm).
• Phân lập thành công hợp chất tinh khiết: Từ 1,962 gram phân đoạn cao n-hexan, qua quy trình sắc ký cột silica gel với hệ dung môi giải ly n-hexan - ethyl acetat (tỷ lệ 96:4 và 9:1), đã phân lập được 23 mg hợp chất (1) ở dạng bột kết tinh màu trắng. Chất này có điểm nóng chảy sắc nét tại 136 độ C, hệ số Rf trên bản mỏng TLC lần lượt là 0,74 (hệ cloroform 100%), 0,62 (hệ n-hexan - ethyl acetat 85:15) và 0,25 (hệ n-hexan - cloroform 80:20). Cấu trúc của hợp chất (1) được xác định là β-sitosterol, một phytosterol có hoạt tính bảo vệ niêm mạc dạ dày.

Thảo luận kết quả

Mối tương quan giữa độ phân cực của dung môi chiết và hoạt tính sinh học cho thấy các hợp chất có hoạt tính ức chế mạnh H. pylori trong cây rau mương tập trung chủ yếu ở các phân đoạn phân cực cao như methanol và ethyl acetat. Kết quả đường kính vòng vô khuẩn 17 mm của cao methanol đã chứng minh hàm lượng dồi dào của các hợp chất phenolic, flavonoid và glycoside có khả năng kìm hãm sự tăng trưởng của vi khuẩn.

Dữ liệu thực nghiệm khi biểu diễn trực quan qua biểu đồ cột thể hiện sự gia tăng đồng biến giữa hiệu suất chiết và độ phân cực dung môi (từ 0,82% lên 4,85%), đồng thời bảng so sánh đường kính vòng vô khuẩn làm nổi bật ưu thế kháng khuẩn của dịch chiết rau mương trước các chủng vi khuẩn thử nghiệm. Kết quả này tương đồng với các công bố quốc tế về chi Ludwigia, chẳng hạn như các nghiên cứu trên loài Ludwigia octovalvis hay Ludwigia leptocarpa, nơi các nhóm chất polyphenol và triterpenoid đóng vai trò chủ chốt trong hoạt tính kháng vi sinh vật đường tiêu hóa.

Hợp chất β-sitosterol phân lập được từ phân đoạn kém phân cực cùng với sự hiện diện của các dẫn xuất phytosterol glycoside đóng vai trò quan trọng trong việc hỗ trợ làm se niêm mạc, kháng viêm tại chỗ và hạn chế sự bám dính của xoắn khuẩn lên biểu mô dạ dày. Đây chính là minh chứng khoa học vững chắc giải thích vì sao cây rau mương được sử dụng hiệu quả trong các bài thuốc dân gian điều trị bệnh lý viêm dạ dày tại Đồng bằng sông Cửu Long.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên các kết quả đạt được, luận văn đề xuất 4 nhóm giải pháp mang tính ứng dụng thực tiễn cao:

1. Tối ưu hóa quy trình chiết xuất hoạt chất: Ứng dụng phương pháp bề mặt đáp ứng (RSM) để khảo sát các thông số nhiệt độ, tỷ lệ dung môi methanol/nước và công suất siêu âm, hướng tới mục tiêu nâng cao hiệu suất chiết xuất cao toàn phần lên trên 6,5% trong thời gian 6 đến 12 tháng, do các Bộ môn Dược liệu và Hóa phân tích chủ trì thực hiện.
2. Mở rộng đánh giá dược lý thực nghiệm in vivo: Tiến hành thử nghiệm xác định nồng độ ức chế tối thiểu (MIC) và nồng độ diệt khuẩn tối thiểu (MBC) với mục tiêu đạt giá trị MIC dưới 100 µg/mL; đánh giá độc tính cấp và độc tính bán trường diễn trên mô hình động vật trong vòng 12 đến 18 tháng bởi các chuyên gia Dược lý - Độc chất.
3. Xây dựng tiêu chuẩn cơ sở và chất điểm chỉ (Chemical Markers): Thiết lập quy trình định lượng đồng thời β-sitosterol và các hợp chất flavonoid chính bằng phương pháp sắc ký lỏng hiệu năng cao (HPLC-DAD) với độ thu hồi đạt 95% - 105%, hoàn thành trong vòng 6 tháng tại các Trung tâm Kiểm nghiệm Dược phẩm.
4. Chuyển giao công nghệ và phát triển dạng bào chế: Phối hợp giữa cơ sở đào tạo và doanh nghiệp dược phẩm để nghiên cứu bào chế viên nang hoặc trà hòa tan tiêu chuẩn hóa từ cao chiết rau mương, hoàn tất thử nghiệm độ ổn định và hồ sơ thương mại hóa trong thời hạn 24 tháng.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình nghiên cứu mang lại giá trị học thuật và ứng dụng thiết thực cho nhiều nhóm đối tượng:

• Học viên cao học và nghiên cứu sinh ngành Dược học, Hóa hợp chất thiên nhiên: Nắm bắt phương pháp luận chiết xuất phân đoạn rắn - lỏng, kỹ thuật sắc ký cột VLC, sắc ký bản mỏng và quy trình đọc phổ NMR để định danh cấu trúc hóa thực vật.
• Chuyên viên R&D tại các doanh nghiệp sản xuất dược phẩm và thực phẩm bảo vệ sức khỏe: Khai thác dữ liệu thực nghiệm về dung môi chiết tối ưu (methanol, ethyl acetat) nhằm phát triển các công thức hỗ trợ điều trị viêm loét dạ dày tá tràng liên quan đến H. pylori.
• Cán bộ kiểm nghiệm và quản lý chất lượng dược liệu: Sử dụng thông số độ ẩm 5,96%, hệ dung môi sắc ký và các đặc tính hóa lý của β-sitosterol làm tài liệu tham khảo để xây dựng tiêu chuẩn kiểm nghiệm dược liệu cây rau mương.
• Bác sĩ Y học cổ truyền và nhân viên y tế: Cập nhật cơ sở khoa học hiện đại để tư vấn, định hướng việc sử dụng thảo dược an toàn, hợp lý và có kiểm soát cho người bệnh dạ dày trong cộng đồng.

Câu hỏi thường gặp

Hoạt tính kháng vi khuẩn Helicobacter pylori của cây rau mương mạnh đến mức nào? Tại nồng độ thử nghiệm 0,5 mg/đĩa, 5 phân đoạn cao chiết từ cây rau mương tạo ra đường kính vòng kháng khuẩn dao động từ 11 mm đến 17 mm. Trong đó, cao methanol đạt mức ức chế 17 mm, thể hiện khả năng ức chế vi khuẩn H. pylori rất rõ nét trong điều kiện in vitro.

Vì sao cao chiết methanol lại thể hiện hoạt tính kháng khuẩn cao nhất? Methanol là dung môi phân cực mạnh, có khả năng hòa tan và chiết kiệt tối đa các nhóm hợp chất polyphenol, flavonoid, saponin và glycoside tự nhiên. Đây là những nhóm hoạt chất có hoạt tính sinh học cao, ức chế enzyme và làm biến đổi tính thấm màng tế bào vi khuẩn.

Hợp chất tinh khiết nào đã được phân lập thành công trong nghiên cứu? Nghiên cứu đã phân lập được 23 mg hợp chất β-sitosterol ở dạng bột màu trắng từ phân đoạn cao n-hexan. Cấu trúc hóa học của chất được khẳng định qua nhiệt độ nóng chảy 136 độ C, sắc ký bản mỏng với 3 hệ dung môi và phân tích phổ cộng hưởng từ hạt nhân NMR.

Tại sao việc xác định độ ẩm dược liệu trước khi chiết xuất lại quan trọng? Độ ẩm nguyên liệu xác định bằng cân sấy hồng ngoại đạt 5,96% ± 0,35%, nằm trong giới hạn an toàn quy định của Dược điển Việt Nam V (dưới 13%). Độ ẩm chuẩn giúp ngăn chặn nấm mốc phát triển, tránh sự phân hủy enzyme và đảm bảo độ lặp lại của quá trình chiết xuất.

Người bệnh có thể sử dụng cây rau mương tươi trực tiếp thay thế thuốc kháng sinh không? Dù rau mương có hoạt tính kháng khuẩn in vitro, dịch chiết tự nhiên chưa qua tinh chế có thể chứa tạp chất hoặc liều lượng hoạt chất không đồng đều. Người bệnh cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa và không tự ý ngưng phác đồ điều trị tiệt trừ H. pylori chuẩn.

Kết luận

• Đề tài đã kiểm soát thành công tiêu chuẩn dược liệu đầu vào với độ ẩm 5,96% ± 0,35%, đáp ứng đầy đủ tiêu chuẩn kiểm nghiệm dính kèm của Dược điển Việt Nam V.
• Chứng minh toàn diện hoạt tính kháng H. pylori in vitro của cả 5 phân đoạn cao chiết, trong đó cao methanol cho hiệu quả ức chế mạnh nhất với vòng vô khuẩn đường kính 17 mm.
• Phân lập và xác định chuẩn xác cấu trúc của hợp chất tinh khiết β-sitosterol (23 mg, điểm nóng chảy 136 độ C) từ phân đoạn n-hexan.
• Cung cấp luận cứ khoa học thực nghiệm giá trị, xác thực kinh nghiệm dân gian vùng Đồng bằng sông Cửu Long trong việc ứng dụng cây rau mương điều trị các bệnh lý dạ dày.
• Kế hoạch tiếp theo định hướng triển khai các thử nghiệm in vivo và định lượng hoạt chất bằng HPLC trong vòng 12 tháng tới; các đơn vị nghiên cứu và doanh nghiệp sản xuất được khuyến khích hợp tác nhằm sớm thương mại hóa chế phẩm chuẩn hóa từ nguồn dược liệu quý này.

Trích đoạn nội dung tài liệu

ĐẶT VẤN ĐỀ Nằm trong vùng khí hậu nhiệt đới gió mùa và nóng ẩm, Việt Nam có nguồn tài nguyên thực vật phong phú và đa dạng. Theo thống kê của Viện Dƣợc liệu (2017), tổng số loài cây thuốc ở Việt Nam đạt 5117 loài [7], mở ra tiềm năng to lớn trong việc nghiên cứu và ứng dụng các hợp chất thiên nhiên. Hiện nay, trong nền Y học nói chung và Y học cổ truyền nói riêng, việc sử dụng các sản phẩm có nguồn gốc thiên nhiên đang đƣợc chú trọng vì tính hiệu quả cao, ít gây tác dụng phụ và thân thiện với môi trƣờng. Bên cạnh đó việc nghiên cứu về các hợp chất thiên nhiên đã và đang đóng góp nhiều thành tựu quý báu cho ngành Hóa học, Sinh học và đặc biệt là ngành Y dƣợc học.

Cũng nhƣ nhiều loại thảo dƣợc đƣợc sử dụng rộng rãi trong dân gian, cây rau mƣơng là cây mọc hoang đƣợc dùng chữa kiết lỵ, tiêu chảy, viêm ruột, viêm họng, ho, cảm mạo, mụn nhọt… Ở Malaysia, cây rau mƣơng đƣợc dùng chữa bệnh giang mai; ở Lào, đƣợc dùng chữa đau khớp; ở Indonesia, cây dùng đắp chữa mụn nhọt, nốt sần [3]; Bangladesh, Ấn Độ và Ceylon, cây có tác dụng làm săn se niêm mạc, chống giun, điều trị viêm nhiễm và lợi tiểu; điều trị tiêu chảy, đầy hơi, bệnh bạch hầu và khạc ra máu; điều trị viêm ở các tuyến vùng cổ [22]. Ngoài ra, cây rau mƣơng cũng đƣợc dùng nhiều trong các phƣơng thuốc cổ truyền Trung Quốc với tác dụng kháng khuẩn, tiêu viêm, chữa ung bƣớu… Tuy nhiên, những nghiên cứu về thành phần hóa học và ứng dụng của cây rau mƣơng tại Việt Nam còn rất hạn chế. Tại vùng Đồng bằng sông Cửu Long, cây đƣợc sử dụng trong điều trị viêm loét dạ dày liên quan đến vi khuẩn Helicobacter pylori (H. pylori) và việc sử dụng này chủ yếu dựa vào kinh nghiệm dân gian.

Để góp phần vào nghiên cứu cây rau mƣơng ở Việt Nam, chúng tôi tiến hành thực hiện đề tài “Đánh giá hoạt tính kháng Helicobacter pylori in vitro và phân lập một số hợp chất từ cao chiết cây 2 rau mƣơng (Ludwigia hyssopifolia)”. Đề tài đƣợc tiến hành với hai mục tiêu cụ thể: 1. Đánh giá hoạt tính kháng H. pylori (in vitro) của các cao chiết từ cây rau mƣơng (L.

Khảo sát thành phần hóa học của cao chiết có hoạt tính kháng H. pylori từ cây rau mƣơng (L. 3 Chƣơng 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Tổng quan về chi Ludwigia 1.

Đặc điểm thực vật học Chi rau mƣơng (Ludwigia) hay còn gọi là chi rau dừa nƣớc, thuộc họ Rau dừa nƣớc (Onagraceae), bao gồm khoảng 82-83 loài thực vật thủy sinh chủ yếu phân bố ở vùng nhiệt đới [25], [30]. Các loài Ludwigia đƣợc phân biệt bởi không có ống hoa; chúng chủ yếu là các loài thảo mộc sống dƣới nƣớc và cây bụi mọc trong mƣơng, vùng đầm lầy nông, bờ sông, ao và dòng chảy chậm; nhiều loài đã đƣợc xác định là cỏ dại xâm lấn [48]. Trên thế giới, chi Ludwigia đƣợc phân thành 23 loài [30]. Ở Việt Nam hiện có khoảng 6 loài, đều là cây thân thảo nhƣ rau mƣơng lớn (L.

octovalvis), rau mƣơng hoa nhỏ (L. perens), rau mƣơng thon (L. hyssopiflolia), rau mƣơng hẹp (L. epilobioides), rau mƣơng đất (L.

prostrata), rau dừa nƣớc (L. Tuy các loài đều là những sinh vật có sinh khối không lớn, nhƣng chúng có vai trò quan trọng trong các hệ sinh thái nông nghiệp. Trong đó, 5 loài đƣợc dùng làm thuốc và thức ăn gia súc là rau mƣơng lớn (L. octovalvis), rau mƣơng hoa nhỏ (L.

perens), rau mƣơng thon (L. hyssopiflolia), rau mƣơng đất (L. prostrata), rau dừa nƣớc (L. adscendens); 3 loài đƣợc dùng làm rau ăn cho con ngƣời là rau mƣơng lớn (L.

octovalvis), rau mƣơng thon (L. hyssopiflolia), rau dừa nƣớc (L. adscendens) và 5 loài làm thức ăn gia súc rau mƣơng lớn (L. octovalvis), rau mƣơng hoa nhỏ (L.

perens), rau mƣơng thon (L. hyssopiflolia), rau mƣơng đất (L. prostrata) rau dừa nƣớc (L. Hình ảnh một số cây thuộc chi Ludwigia L.

thƣờng gặp ở Việt Nam: (A) Rau mƣơng lớn – L.; (B) Rau mƣơng nhỏ – L.; (D) Bèo đài sen – L.Hara; (E) Rau dừa nƣớc – L.Hara; (F) Rau mƣơng đỏ – L.) Raven; (G) Rau mƣơng lông – L. octovalvis (Ja Raven subsp, sessiliflora (Michx.) Raven (Jussiae suffrutu L. Công dụng Một số loài trong chi Ludwigia L. đƣợc dùng làm cây cảnh ở châu Âu vì hoa có màu vàng sặc sỡ, chúng đƣợc dùng vật chủ gắn kết trong việc nuôi côn trùng trong phòng thí nghiệm [39].

Một số loài khác đƣợc sử dụng làm cây cảnh trong hồ cá, rau, nguồn phấn hoa cho ong mật, thức ăn cho cá và các mục đích y học [59]. Trong y học cổ truyền của Trung Quốc, một số loài đƣợc dùng chữa bệnh viêm thận, phù nề và tăng huyết áp [30]; một số đƣợc dùng làm thuốc hoặc trà thảo mộc trong nhiều thế kỷ và một số loài đã đƣợc xác nhận trong các nghiên cứu trị liệu kháng sinh gần đây [47]; ở Bangladesh, Ấn Độ và Ceylon, loài L. hyssopifolia có tác dụng làm săn se niêm mạc, chống giun, thuốc trị bệnh và lợi tiểu; điều trị tiêu chảy, đầy hơi, bệnh bạch hầu và khạc ra máu; trị viêm ở các tuyến vùng cổ [22]; ở Nigeria, loài L. leptocarpa đƣợc sử dụng trong dân gian để điều trị các bệnh về da, đƣờng tiêu hóa, dùng làm thuốc đắp vết thƣơng và xƣơng khớp [48]; ở Malaysia, loài L.

octovalvis đƣợc dùng làm thuốc đắp chữa viêm da, mụn nhọt, nƣớc sắc dùng điều trị các bệnh đƣờng tiêu hóa nhƣ tiêu chảy, đầy hơi [64]. Thành phần hóa học Trong các nghiên cứu về thành phần hóa học của một số loài Ludwigia trƣớc đây, Ahmed F. và cộng sự (2005) xác định có flavonoid, terpen, triterpenoid, phenol, tanin, alkaloid và carbohydrat [15]. El-Hamd và cộng sự (2009) phân lập đƣợc một hợp chất là glycosid megastigman [30].

và cộng sự (2013) xác định có các hợp chất coumarin và triterpen [18]. và cộng sự (2011, 2014) xác định có alkaloid, tanin [46] và gallic acid [47]. và cộng sự (2015) xác định có phenolic và flavonoid [57]. và cộng sự (2014, 2016) xác định có các hợp chất flavonoid, cerebroside và triterpenoid [40], [41].

6 Từ loài Ludwigia leptocarpa [41], 10 hợp chất đã đƣợc cô lập và xác định cấu trúc (hình 1.2), gồm có:  oleanolic acid (1),  2β-hydroxyoleanolic acid (2),  (2R,3S,2″S)-3''',4',4''',5,5″,7,7″-heptahydroxy-3,8″-biflavanone (3),  ellagic acid (4),  3-O-β-D-glucopyranosyl-β-sitosterol (5),  luteolin-8-C-glucoside (6),  28-O-β-D-xylopyranosyl-(14)-α-L-rhamnopyranosyl-(12)-[α- L-arabinopyranosyl-(13)]-4-O-(3'-hydroxybutanoyloxy-3- hydroxybutanoyloxy)-β-D-fucopyranosyl zanhic acid (7),  3-O-β-D-glucopyranosyl-28-O-β-D-xylopyranosyl-(14)-α-L- rhamnopyranosyl-(12)-4-O-(3'-hydroxybutanoyloxy-3- hydroxybutanoyloxy)-β-D-fucopyranosyl medicagenic acid (8),  3-O-β-D-glucopyranosyl-28-O-β-D-xylopyranosyl-(14)-α-L- rhamnopyranosyl-(12)-[α-L-arabinopyranosyl-(3)]-4-O-(3'- hydroxybutanoyloxy-3-hydroxybutanoyloxy)-β-D-fucopyranosyl zanhic acid (9),  3-O-β-D-glucopyranosyl-(14)-β-D-glucopyranosyl-28-O-β-D- xylopyranosyl-(14)-α-L-rhamnopyranosyl-(12)-[α-L- arabinopyranosyl-(13)]-4-O-(3'-hydroxybutanoyloxy-3- hydroxybutanoyloxy)-β-D-fucopyranosyl zanhic acid (10). Cấu trúc của một số hợp chất trong chi Ludwigia 8 1. Hoạt tính sinh học Bảng 1. Hoạt tính sinh học một số loài trong chi Ludwigia Bộ phận Loài Hoạt tính dùng Kháng khuẩn, kháng nấm và chống oxy hóa [47]; L.

abyssinica Lá điều trị các chứng viêm da, đƣờng tiêu hóa, vết L. decurrens thƣơng và xƣơng khớp [48]. Kháng khuẩn mạnh, chữa các bệnh ngoài da, thuốc Toàn cây đắp chữa vết loét; gây nôn, nhuận tràng, tẩy giun sán [15], [48]. adscendens Kháng khuẩn mạnh, chữa các bệnh ngoài da, thuốc Lá đắp chữa vết loét [15], [48].

Hoa Chống viêm [48]. Chống khối u, kháng khuẩn, chống tiêu chảy, chống viêm, giảm đau, lợi tiểu, bảo vệ gan và hoạt tính gây Thân cây độc tế bào tổng hợp ty thể [25]; tẩy giun sán, dùng ngoài điều trị mụn nhọt và các bệnh nhiễm trùng khác [54]. hyssopifolia Điều trị giang mai và mụn nhọt [54]; trị tiêu chảy, Rễ cây tẩy giun sán [47]. Chống viêm, thuốc đắp trong viêm tinh hoàn và các Lá tuyến ở cổ [22].

Ngăn ngừa sẩy thai, đầy hơi và táo bón [54]. Có hoạt tính chống oxy hóa và kháng khuẩn; đƣợc sử Toàn cây dụng kết hợp với các loại thuốc khác trong điều trị L. leptocarpa thấp khớp và kiết lỵ [40], [41]. Có tác dụng nhuận tràng, trị tiêu chảy và chống đau Lá bụng [40].

prostrata Rễ cây Chống oxy hóa, chữa bệnh DAL [53]. repens Lá An thần, giảm đau, chống oxy hóa và bảo vệ gan [57]. Chống đái tháo đƣờng, chống oxy hóa [30]. Chống oxy hóa, kháng khuẩn và kháng nấm; điều trị Toàn cây bệnh ngoài da, tiêu chảy, đầy hơi [41], [64].

octovalvis Kháng H. Có tác dụng giảm đau, phối hợp thuốc khác trong Lá điều trị thấp khớp [47]. Tổng quan về cây rau mương (L. Đặc điểm thực vật học Tên khoa học: Ludwigia hyssopifolia (G.

Don) Exell Tên đồng nghĩa: L.hyssopifolia Linn, Jussiaea linifolia Vahl, J. Tên khác: Rau mƣơng thon, rau lục, nhớt mèo, cây xƣơng cá, đinh nam. Họ: Rau dừa nƣớc hay Anh thảo chiều, Nguyệt kiến thảo hoặc họ Rau mƣơng (Danh pháp khoa học: Onagraceae) Rau mƣơng đƣợc mô tả với tên Ludwigia hyssopifolia đƣợc (G. Don) Exell mô tả lần đầu tiên năm 1957 và vị trí của nó theo hệ thống phân loại của Takhtajan đƣợc phân loại nhƣ sau [72]: Giới Thực vật (Plantae) Ngành (Angiospermae) Lớp (Dicotyledoneae) Bộ Sym (Myrtales) Họ Rau dừa nƣớc (Onagraceae) Chi Rau mƣơng (Ludwigia Linn) Loài (Ludwigia hyssopifolia (G.

Don) Exell) Hình 1. Cây rau mƣơng (L.) 10 Cây rau mƣơng (L. hyssopifolia) là loại cây thảo mộc sống thủy sinh hoặc bán thủy sinh hàng năm, phân nhánh tốt, mọc lên đến chiều cao từ 2-3 m. Thân cây bán gỗ, hình tứ giác, có cánh hẹp.

Màu xanh lục hoặc màu tía với các rễ khí sinh xốp màu trắng phát sinh từ rễ ngập nƣớc. Đôi khi mọc thành cây bụi. Gốc thân xốp và phình ra với nhu mô, đôi khi trở thành hóa gỗ, phía trên thân có gân. Lá đơn, thuôn hẹp, hình mác đôi khi hình bầu dục, sắp xếp xoắn ốc, mọc so le, hoặc đôi khi có khía, toàn bộ hoặc có răng thành hình chóp nhọn, hình tròn ở gốc, nhọn hoặc phụ ở đỉnh, phiến có lông ép ngắn, cuống lá dài 2 cm.

Hoa nhỏ mọc riêng ở kẽ lá, màu vàng tƣơi hoặc trắng nhạt dần đến vàng cam, tràng hoa 4 cánh hẹp; nhị 8, bao phấn hình mắt chim; bầu loe ra ở đầu. Quả hình trụ, nhẵn, dài 1,5-1,8 cm, gồm rất nhiều hạt có hai loại: những hạt phía trên trần, dẹt; những hạt phía dƣới bao bọc bởi một số vỏ dai hình 3 cạnh, mở ra thành 2 mảnh. Mùa hoa và quả: tháng 7- 9. Cây sinh trƣởng và phát triển mạnh về mùa xuân hè, tàn lụi về mùa đông [2], [3], [25].

Cây rau mƣơng (L. hyssopifolia) là một loài cỏ dại sống phổ biến ở vùng nhiệt đới, xuất hiện ở những nơi ẩm ƣớt, thƣờng là ở vùng nƣớc đọng, ruộng lúa, ven suối và đầm lầy, cũng có thể mọc theo hai bên đƣờng ẩm ƣớt và đồng cỏ ẩm; là một loại cỏ dại phổ biến mọc trên cả đất thịt pha sét và đất sét. Cây mọc rải rác khắp nơi có nƣớc ngọt [25].