Nghi Lễ Trong Chu Kỳ Đời Người Của Người Tày Tại Nà Hang, Tuyên Quang

Nghiên cứu về nghi lễ trong chu kỳ đời người của người Tày huyện Na Hang, tỉnh Tuyên Quang, khám phá văn hóa và truyền thống độc đáo.

• Tác giả: Nguyễn Thị Hoa Mai
• Người hướng dẫn: PGS. Phạm Quang Hoan
• Trường học: Học viện Khoa học xã hội
• Chuyên ngành: Nhân học
• Đề tài: Nghi Lễ Trong Chu Kỳ Đời Người Của Người Tày Tại Nà Hang, Tuyên Quang
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN, CƠ SỞ LÍ THUYẾT VÀ KHÁI QUÁT VỀ ĐỊA BÀN NGHIÊN CỨU
• 1.1. Tổng quan tình hình nghiên cứu
• 1.2. Cơ sở lý thuyết của đề tài
• 1.3. Khái quát về Tuyên Quang, về Nà Hang và người Tày ở Nà Hang
• 2. CHƯƠNG 2: NGHI LỄ SINH ĐẺ VÀ NUÔI DẠY CON
• 2.1. Quan niệm của người Tày về con cái
• 2.2. Cơ sở tín ngưỡng của nghi lễ sinh đẻ
• 2.3. Chăm sóc và nuôi dạy trẻ
• 3. CHƯƠNG 3: NGHI LỄ HÔN NHÂN CỦA NGƢỜI TÀY
• 3.1. Quan niệm của người Tày về hôn nhân
• 3.2. Nguyên tắc kết hôn của người Tày
• 3.3. Phong tục và các nghi lễ hôn nhân của người Tày
• 4. CHƯƠNG 4: NGHI LỄ TANG MA CỦA NGƢỜI TÀY
• 4.1. Quan niệm về sự sống, cái chết và linh hồn
• 4.2. Quan niệm hồn vía con người
• 4.3. Các loại tang ma
• 4.4. Trình tự nghi lễ tang ma của người Tày
• 4.5. Lễ chôn cất người chết. Các nghi lễ sau khi chôn cất người chết
• 5. CHƯƠNG 5: BIẾN ĐỔI CỦA NGHI LỄ CHU KỲ ĐỜI NGƢỜI VÀ MỘT SỐ NHẬN XÉT
• 5.1. Những biến đổi của nghi lễ chu kỳ đời người của người Tày
• 5.2. Những mặt tích cực và hạn chế của nghi lễ trong sinh đẻ và nuôi dạy con
• 5.3. Những mặt tích cực và hạn chế của hôn nhân và nghi lễ trong hôn nhân
• 5.4. Những mặt tích cực và hạn chế của nghi lễ trong tang ma
• 5.5. Một vài kiến nghị
• 5.6. Một số giải pháp
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC ĐÃ CÔNG BỐ CỦA TÁC GIẢ CÓ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Nghi Lễ Vòng Đời Người Tày Nà Hang Giá Trị Cốt Lõi

Nghi lễ vòng đời người của người Tày ở Nà Hang, Tuyên Quang là một phần không thể thiếu trong văn hóa Tày Nà Hang. Các nghi lễ này không chỉ đánh dấu những cột mốc quan trọng trong cuộc đời mỗi cá nhân mà còn thể hiện tín ngưỡng dân gian người Tày và giá trị văn hóa truyền thống người Tày. Từ khi sinh ra, kết hôn đến khi qua đời, mỗi giai đoạn đều được đánh dấu bằng những nghi thức, phong tục riêng biệt, phản ánh sâu sắc quan niệm về vũ trụ, nhân sinh của người Tày. Việc nghiên cứu và bảo tồn những nghi lễ này là vô cùng quan trọng trong bối cảnh xã hội hiện đại đang có nhiều biến đổi. Các nghi lễ này giúp cộng đồng gắn kết, duy trì bản sắc văn hóa và truyền lại cho thế hệ sau. Theo nghiên cứu của Nguyễn Thị Hoa Mai, người Tày ở Nà Hang vẫn được coi là người Tày cổ, còn bảo tồn được nhiều yếu tố văn hóa truyền thống, nhất là trong các nghi lễ chu kỳ đời người của họ.

1.1. Nghiên Cứu Về Nghi Lễ Vòng Đời Người Tày Tổng Quan

Các nghiên cứu về nghi lễ vòng đời người Tày đã được thực hiện bởi nhiều học giả trong và ngoài nước. Tuy nhiên, các nghiên cứu này thường tập trung vào người Tày ở các tỉnh biên giới phía Bắc, nơi có sự giao thoa văn hóa mạnh mẽ hơn. Các công trình nghiên cứu của các nhà khoa học đi trước chủ yếu tập trung nghiên cứu về người Tày ở các tỉnh miền núi biên giới, nơi mà người Tày có điều kiện được giao lưu, tiếp xúc và trao đổi với nhiều nền văn hóa, kinh tế, chính trị, giáo dục khác nhau. Trong khi đó, dân tộc Tày đang sinh sống ở tỉnh Tuyên Quang, đặc biệt là một bộ phận người Tày ở huyện Nà Hang thì các dạng thức văn hóa, trong đó có nghi lễ trong chu kỳ đời người thường chậm biến đổi hơn so với người Tày ở một số tỉnh khác.

1.2. Tầm Quan Trọng Của Nghiên Cứu Nghi Lễ Tày Tại Nà Hang

Nghiên cứu về nghi lễ vòng đời người Tày tại Nà Hang có ý nghĩa quan trọng trong việc bảo tồn và phát huy bản sắc văn hóa Tày. Nà Hang được xem là nơi còn lưu giữ nhiều giá trị văn hóa truyền thống của người Tày. Việc nghiên cứu này giúp chúng ta hiểu rõ hơn về những giá trị văn hóa tốt đẹp, phù hợp và hạn chế được những biểu hiện tiêu cực, không phù hợp của nghi lễ trong chu kỳ đời người của người Tày ở Nà Hang, để có những giải pháp góp phần giúp người Tày ở Nà Hang phát triển kinh tế, giữ gìn và phát huy bản sắc văn hoá của mình.

II. Thách Thức Bảo Tồn Nghi Lễ Tày Nà Hang Biến Đổi Văn Hóa

Trong bối cảnh hiện đại hóa và hội nhập, văn hóa Tày Nà Hang đang đối mặt với nhiều thách thức. Sự du nhập của các yếu tố văn hóa ngoại lai, sự thay đổi trong lối sống và kinh tế đã ảnh hưởng không nhỏ đến các nghi lễ vòng đời người Tày. Nhiều nghi lễ truyền thống đang dần bị mai một hoặc biến đổi về hình thức và nội dung. Việc bảo tồn giá trị văn hóa truyền thống người Tày đòi hỏi sự nỗ lực của cả cộng đồng và các cấp chính quyền. Cần có những giải pháp đồng bộ để vừa phát triển kinh tế - xã hội, vừa giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc. Theo luận án, sự biến đổi nghi lễ trong chu kỳ đời người của người Tày ở huyện Nà Hang, dưới tác động của quá trình đổi mới, hội nhập và giao thoa văn hóa.

2.1. Ảnh Hưởng Của Kinh Tế Thị Trường Đến Nghi Lễ Tày

Kinh tế thị trường đã tạo ra những thay đổi lớn trong đời sống kinh tế - xã hội của người Tày ở Nà Hang. Điều này dẫn đến sự thay đổi trong quan niệm về giá trị, lối sống và cách thức tổ chức các nghi lễ vòng đời người Tày. Nhiều nghi lễ trở nên đơn giản hơn, tốn kém ít hơn hoặc thậm chí bị bỏ qua để tiết kiệm thời gian và chi phí.

2.2. Tác Động Của Văn Hóa Ngoại Lai Đến Phong Tục Tày

Sự du nhập của các yếu tố văn hóa ngoại lai thông qua các phương tiện truyền thông, internet và du lịch đã ảnh hưởng đến phong tục tập quán người Tày Tuyên Quang. Nhiều người trẻ tuổi có xu hướng thích nghi với các trào lưu văn hóa mới, ít quan tâm đến các nghi lễ truyền thống của dân tộc.

2.3. Biến Đổi Trong Quan Niệm Về Hôn Nhân Và Gia Đình

Quan niệm về hôn nhân và gia đình của người Tày cũng có những thay đổi đáng kể. Tình trạng tảo hôn, hôn nhân cận huyết thống giảm dần, thay vào đó là xu hướng kết hôn muộn và lựa chọn bạn đời theo ý thích cá nhân. Điều này ảnh hưởng đến các nghi lễ cưới hỏi người Tày truyền thống.

III. Nghi Lễ Sinh Đẻ Người Tày Nà Hang Cách Thức Thực Hiện

Nghi lễ sinh đẻ người Tày ở Nà Hang là một hệ thống các nghi thức, phong tục nhằm bảo vệ bà mẹ và đứa trẻ sơ sinh khỏi những điều xấu xa, đồng thời cầu mong sự bình an, khỏe mạnh cho cả hai. Các nghi lễ này thường được thực hiện bởi các bà mụ, thầy mo và các thành viên trong gia đình. Từ khi mang thai, sinh nở đến khi đứa trẻ lớn lên, mỗi giai đoạn đều có những nghi lễ riêng biệt, thể hiện sự quan tâm, chăm sóc của cộng đồng đối với bà mẹ và đứa trẻ. Theo luận án, nghi lễ sinh đẻ và nuôi dạy con của người Tày ở huyện Nà Hang bao gồm quan niệm của người Tày về con cái, cơ sở tín ngưỡng của nghi lễ sinh đẻ và chăm sóc, nuôi dạy trẻ.

3.1. Các Nghi Lễ Trong Quá Trình Mang Thai Của Phụ Nữ Tày

Trong quá trình mang thai, phụ nữ Tày thường thực hiện các nghi lễ như cúng báo tổ tiên, kiêng kỵ một số điều để tránh ảnh hưởng đến thai nhi. Các nghi lễ này thể hiện quan niệm về sự linh thiêng của quá trình sinh sản và mong muốn đứa trẻ được bình an, khỏe mạnh.

3.2. Nghi Lễ Sau Khi Sinh Con Của Người Tày Nà Hang

Sau khi sinh con, người Tày thực hiện các nghi lễ như đặt tên, cúng mụ, làm vía để bảo vệ đứa trẻ khỏi những điều xấu xa. Các nghi lễ này thể hiện sự chào đón đứa trẻ đến với thế giới và mong muốn đứa trẻ lớn lên khỏe mạnh, thông minh.

3.3. Chăm Sóc Trẻ Sơ Sinh Theo Phong Tục Người Tày

Việc chăm sóc trẻ sơ sinh của người Tày cũng có những phong tục riêng biệt, như tắm lá thuốc, xông hơ, cho trẻ ăn các loại thức ăn truyền thống. Các phong tục này thể hiện kinh nghiệm dân gian trong việc chăm sóc sức khỏe cho trẻ sơ sinh.

IV. Nghi Lễ Cưới Hỏi Người Tày Nà Hang Hướng Dẫn Chi Tiết

Nghi lễ cưới hỏi người Tày ở Nà Hang là một trong những nghi lễ quan trọng nhất trong vòng đời người. Nghi lễ này không chỉ là sự kết hợp của hai cá nhân mà còn là sự gắn kết của hai dòng họ, hai cộng đồng. Các nghi lễ cưới hỏi thường được tổ chức rất công phu, tốn kém và kéo dài nhiều ngày. Từ lễ dạm ngõ, ăn hỏi đến lễ cưới chính thức, mỗi nghi lễ đều có những ý nghĩa và phong tục riêng biệt. Theo luận án, nghi lễ hôn nhân của người Tày bao gồm quan niệm của người Tày về hôn nhân, nguyên tắc kết hôn của người Tày và phong tục, các nghi lễ hôn nhân của người Tày.

4.1. Lễ Dạm Ngõ Và Ăn Hỏi Trong Phong Tục Cưới Tày

Lễ dạm ngõ và ăn hỏi là hai nghi lễ quan trọng trong quá trình chuẩn bị cho đám cưới của người Tày. Lễ dạm ngõ là dịp để hai bên gia đình gặp gỡ, tìm hiểu về nhau. Lễ ăn hỏi là dịp để nhà trai mang sính lễ đến nhà gái để chính thức xin cưới.

4.2. Các Nghi Lễ Trong Đám Cưới Chính Thức Của Người Tày

Đám cưới chính thức của người Tày thường được tổ chức rất long trọng, với nhiều nghi lễ như đón dâu, làm lễ tơ hồng, cúng tổ tiên, mời khách. Các nghi lễ này thể hiện sự chúc phúc của cộng đồng đối với đôi vợ chồng trẻ.

4.3. Ý Nghĩa Của Các Sính Lễ Trong Đám Cưới Tày

Sính lễ trong đám cưới của người Tày có ý nghĩa quan trọng, thể hiện sự tôn trọng của nhà trai đối với nhà gái và mong muốn xây dựng một cuộc sống hạnh phúc cho đôi vợ chồng trẻ. Sính lễ thường bao gồm trầu cau, rượu, gạo, thịt, tiền bạc và các vật dụng khác.

V. Nghi Lễ Tang Ma Người Tày Nà Hang Quy Trình Chi Tiết

Nghi lễ tang ma người Tày ở Nà Hang là một hệ thống các nghi thức, phong tục nhằm tiễn đưa người chết về thế giới bên kia và cầu mong sự bình an cho linh hồn người đã khuất. Các nghi lễ này thường được thực hiện rất cẩn thận, tỉ mỉ và kéo dài nhiều ngày. Từ khi người chết qua đời đến khi chôn cất và làm các lễ cúng sau này, mỗi giai đoạn đều có những nghi lễ riêng biệt, thể hiện sự tiếc thương, kính trọng của cộng đồng đối với người đã khuất. Theo luận án, nghi lễ tang ma của người Tày bao gồm quan niệm về sự sống, cái chết và linh hồn, quan niệm hồn vía con người, các loại tang ma, trình tự nghi lễ tang ma của người Tày, lễ chôn cất người chết và các nghi lễ sau khi chôn cất người chết.

5.1. Các Nghi Lễ Khi Người Tày Qua Đời Chuẩn Bị

Khi người Tày qua đời, gia đình sẽ thực hiện các nghi lễ như khâm liệm, báo tang, mời thầy mo đến cúng. Các nghi lễ này thể hiện sự tiếc thương đối với người đã khuất và chuẩn bị cho quá trình tang lễ.

5.2. Quá Trình Chôn Cất Và Các Nghi Lễ Sau Chôn Cất

Quá trình chôn cất của người Tày thường được thực hiện theo phong tục truyền thống, với các nghi lễ như rước linh cữu, chôn cất, đắp mộ. Sau khi chôn cất, gia đình sẽ thực hiện các lễ cúng như cúng tuần, cúng giỗ để cầu mong sự bình an cho linh hồn người đã khuất.

5.3. Ý Nghĩa Của Các Vật Phẩm Trong Tang Lễ Tày

Các vật phẩm trong tang lễ của người Tày có ý nghĩa quan trọng, thể hiện sự kính trọng, tiếc thương đối với người đã khuất và mong muốn người đã khuất được an nghỉ nơi chín suối. Các vật phẩm thường bao gồm quần áo, tiền vàng, đồ dùng cá nhân và các vật phẩm khác.

VI. Giải Pháp Bảo Tồn Nghi Lễ Tày Nà Hang Phát Huy Giá Trị

Để bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa truyền thống người Tày ở Nà Hang, cần có những giải pháp đồng bộ từ các cấp chính quyền, cộng đồng và các tổ chức xã hội. Cần tăng cường công tác tuyên truyền, giáo dục về văn hóa Tày Nà Hang cho thế hệ trẻ, đồng thời hỗ trợ các nghệ nhân, người cao tuổi trong việc truyền dạy các nghi lễ truyền thống. Bên cạnh đó, cần phát triển du lịch văn hóa gắn với các nghi lễ vòng đời người Tày để tạo nguồn thu nhập cho người dân và góp phần bảo tồn văn hóa. Theo luận án, cần có những giải pháp nhằm giữ gìn và phát huy các giá trị tốt đẹp, hạn chế những mặt không phù hợp của nghi lễ trong chu kỳ đời người của người Tày huyện Nà Hang, Tuyên Quang hiện nay.

6.1. Tăng Cường Giáo Dục Về Văn Hóa Tày Cho Thế Hệ Trẻ

Cần đưa các nội dung về văn hóa Tày Nà Hang vào chương trình giáo dục ở các trường học, đồng thời tổ chức các hoạt động ngoại khóa, câu lạc bộ để giúp học sinh, sinh viên hiểu rõ hơn về phong tục tập quán người Tày Tuyên Quang.

6.2. Hỗ Trợ Nghệ Nhân Trong Việc Truyền Dạy Nghi Lễ

Cần có chính sách hỗ trợ các nghệ nhân, người cao tuổi trong việc truyền dạy các nghi lễ vòng đời người Tày cho thế hệ trẻ. Có thể tổ chức các lớp học, khóa đào tạo hoặc hỗ trợ kinh phí cho các nghệ nhân để họ có điều kiện truyền dạy.

6.3. Phát Triển Du Lịch Văn Hóa Gắn Với Nghi Lễ Tày

Cần phát triển du lịch văn hóa gắn với các nghi lễ vòng đời người Tày để tạo nguồn thu nhập cho người dân và góp phần bảo tồn văn hóa. Có thể tổ chức các tour du lịch tham quan các làng nghề truyền thống, xem các nghi lễ truyền thống và thưởng thức các món ăn đặc sản của người Tày.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ Nhân học với đề tài "Nghi lễ trong chu kỳ đời người của người Tày huyện Nà Hang, tỉnh Tuyên Quang" do nghiên cứu sinh Nguyễn Thị Hoa Mai thực hiện dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. Phạm Quang Hoan, bảo vệ tại Học viện Khoa học xã hội – Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam năm 2019.

Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu

Dân tộc Tày là tộc người thiểu số có dân số đông nhất tại Việt Nam sau người Kinh, phân bố tập trung tại các tỉnh vùng Đông Bắc như Cao Bằng, Lạng Sơn, Bắc Kạn, Thái Nguyên và Tuyên Quang. Các nghiên cứu trước đây chủ yếu tập trung vào người Tày tại các tỉnh biên giới – nơi có sự giao lưu văn hóa sớm và mạnh mẽ. Trong khi đó, nhóm cư dân Tày tại huyện Nà Hang (tỉnh Tuyên Quang) thuộc vùng thung lũng núi cao, được xem là nhóm Tày cổ, có đặc điểm văn hóa và nghi lễ truyền thống chậm biến đổi hơn.

Trong bối cảnh đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa, hội nhập và đặc biệt là tác động của công trình Thủy điện Tuyên Quang, các nghi lễ trong chu kỳ đời người của người Tày ở Nà Hang đã và đang có những biến chuyển rõ rệt. Tuy nhiên, trước thời điểm luận án được thực hiện, chưa có công trình khoa học nào nghiên cứu chuyên sâu, có hệ thống và toàn diện về toàn bộ hệ thống nghi lễ chu kỳ đời người của cộng đồng người Tày tại huyện Nà Hang dưới góc độ chuyên ngành Nhân học.

Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu

• Mục đích nghiên cứu: Tìm hiểu đời sống văn hóa của người Tày ở huyện Nà Hang thông qua các nghi lễ trong chu kỳ đời người (sinh đẻ, hôn nhân, tang ma); từ đó đề xuất các kiến nghị và giải pháp phục vụ công tác bảo tồn, gìn giữ và phát huy các giá trị văn hóa tộc người trong bối cảnh phát triển kinh tế - xã hội hiện nay.
• Nhiệm vụ nghiên cứu:
  1. Làm sáng tỏ một số vấn đề liên quan tới nghi lễ trong chu kỳ đời người (quan niệm và thực hành nghi lễ gồm sinh đẻ, hôn nhân, tang ma) của người Tày ở huyện Nà Hang trong truyền thống (trước năm 1986);
  2. Làm rõ những biến đổi trong nghi lễ chu kỳ đời người của người Tày ở huyện Nà Hang hiện nay và phân tích các nguyên nhân dẫn tới sự biến đổi đó;
  3. Đề xuất một số kiến nghị, giải pháp nhằm bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa phù hợp trong nghi lễ chu kỳ đời người của người Tày tại địa bàn nghiên cứu.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

• Đối tượng nghiên cứu: Các nghi lễ trong chu kỳ đời người của người Tày tại huyện Nà Hang.
• Phạm vi nội dung: Tập trung vào ba nhóm nghi lễ chính: nghi lễ sinh đẻ, nghi lễ hôn nhân và nghi lễ tang ma từ truyền thống đến biến đổi.
• Phạm vi thời gian: Giai đoạn truyền thống được xác định từ trước năm 1986; giai đoạn biến đổi được xác định từ thời kỳ Đổi mới (1986) đến thời điểm nghiên cứu (2019), chú trọng mốc xây dựng công trình Thủy điện Tuyên Quang (khởi công từ năm 2002).
• Phạm vi không gian: Thực hiện tại huyện Nà Hang, tỉnh Tuyên Quang, tập trung vào 6 điểm khảo sát đại diện: Thị trấn Nà Hang và 5 xã gồm Sinh Long, Thượng Giáp, Côn Lôn, Hồng Thái, Khau Tinh.

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Các hướng nghiên cứu trước liên quan đến đề tài

Tác giả luận án đã hệ thống hóa các công trình nghiên cứu đi trước theo các nhóm chủ đề:

• Các nghiên cứu của học giả nước ngoài: Sử sách cổ Trung Quốc ghi chép về nhóm Choang - Đồng; các công trình đầu thế kỷ XX của H. Danes (Vân Nam – cái chốt giữa Ấn Độ và sông Dương Tử), V. Eichstedt (Tính năng động chủng tộc ở Đông Á và từ Vân Nam đến Thái Lan), Paul K. (Thái - Kađai và Indonexia, một cách phân loại mới ở Đông Nam Á); các nghiên cứu của dân tộc học Xô Viết như IU. Kriucov (1965, 1972) đề cập đến người Tày trong bối cảnh Đông Nam Á.
• Nghiên cứu tổng hợp về người Tày ở Việt Nam: Công trình của Viện Dân tộc học (1978), Bế Viết Đẳng chủ biên (Các dân tộc Tày - Nùng ở Việt Nam, 1992), Lã Văn Lô và Hà Văn Thư (Văn hóa Tày – Nùng), Hoàng Hoa Toàn và Nguyễn Chí Huyên chủ biên (2000).
• Nghiên cứu về ngôn ngữ: Các bài viết của Nguyễn Hàm Dương, Nguyễn Thiện Giáp; công trình của Nông Quốc Chấn (1960), Ma Thế Dân (1969), Hoàng Văn Ma - Lục Văn Pảo - Hoàng Chí (1971, 1974), Phương Bằng (1985), Triều Ân và Hoàng Quyết (1996), Đặng Thanh Phương (1979).
• Nghiên cứu văn hóa dân gian, diễn xướng, tôn giáo và tín ngưỡng: Hoàng Quyết và cs (1993), Lục Văn Pảo (1994, 1996), Triều Ân (1994, 2000), Hoàng Văn Páo (2003), Nguyễn Huy Hồng (2003), Nông Thị Nhình (2004), Nguyễn Thị Yên (2003, 2009, 2010), Vi Hồng (2001), Hoàng Hạc (1994, 2004), Khổng Diễn (2000), Lê Thị Hường (2006), Đặng Thanh Phương (2007), Nguyễn Thị Thanh Nga (2010), Bùi Xuân Đính (nghiên cứu vùng Đông Bắc), Vũ Phương Nga (2017).
• Nghiên cứu trực tiếp về nghi lễ chu kỳ đời người của người Tày và các tộc người lân cận: Lã Văn Lô và Đặng Nghiêm Vạn (1968), Bế Viết Đẳng và cs (1982), Lã Văn Lô và Hà Văn Thư (1984), Đỗ Thúy Bình (1994), Hoàng Quyết (1995), Hoàng Tuấn Nam (1999), Nguyễn Thị Ngân (2002), Hoàng Lương (2005), Nguyễn Thị Yên - Vương Hùng - Nông Vĩnh Tuân (Quyển Đẳm, 2008), La Công Ý (2010), Nguyễn Ngọc Thanh và cs (Người Tày ở Tuyên Quang, 2016), cùng các nghiên cứu nghi lễ vòng đời của Lý Hành Sơn (2003), Nguyễn Thị Song Hà (2011), Lê Hải Đăng (2013), Nguyễn Văn Thắng (2015), Nguyễn Thị Thu Hà (2016).

Khoảng trống luận án giải quyết

Phần lớn các nghiên cứu về người Tày trước đây triển khai tại Cao Bằng, Lạng Sơn, Bắc Kạn, hoặc khảo sát diện rộng toàn tỉnh Tuyên Quang. Chưa có công trình nào khảo sát toàn diện và chuyên sâu dưới góc độ Nhân học về toàn bộ chu trình nghi lễ vòng đời (sinh đẻ, hôn nhân, tang ma) tại một địa bàn cụ thể có tính chất khép kín và bảo lưu nhiều nét cổ truyền như huyện Nà Hang. Luận án giải quyết khoảng trống này bằng việc cung cấp bức tranh tư liệu điền dã thực chứng, làm rõ sự tương tác giữa bảo lưu truyền thống và biến đổi văn hóa dưới tác động của Đổi mới và công trình Thủy điện Tuyên Quang.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý thuyết và khung phân tích

• Lý thuyết về Nghi lễ chuyển đổi (Rites of passage): Được Arnold van Gennep khởi xướng năm 1909 và Victor Turner phát triển năm 1960. Khung lý thuyết này phân tích cấu trúc nghi lễ qua 3 giai đoạn: Cách ly (Tiền ngưỡng), Chuyển tiếp (Ngưỡng / Liminality, gắn với trạng thái communitas), và Tái hợp (Hậu ngưỡng), giúp giải thích sự chuyển dịch vị thế xã hội và tâm linh của cá nhân qua từng mốc vòng đời.
• Lý thuyết về Bản sắc văn hóa tộc người: Khởi xướng bởi Franz Boas, tập trung nhận diện các giá trị, biểu tượng, tập quán mang tính đặc thù giúp định danh và phân biệt tộc người Tày tại Nà Hang với các nhóm Tày khác và các tộc người cùng cư trú (Dao, H'mông, Kinh).
• Lý thuyết về Biến đổi và tiếp biến văn hóa (Acculturation): Xuất phát từ nhân học Anglo-Saxon, dùng để luận giải cơ chế tiếp xúc văn hóa giữa người Tày với người Kinh, quá trình di dân tái định cư lòng hồ thủy điện và những thay đổi trong nhận thức, hành vi nghi lễ.
• Hệ thống khái niệm công cụ: Nghi lễ, Nghi lễ chu kỳ đời người, Sinh đẻ, Hôn nhân, Tang ma, Phong tục, Tập quán, Truyền thống (trước 1986), Biến đổi (sau 1986).

Phương pháp nghiên cứu

Luận án sử dụng phương pháp luận của chủ nghĩa duy vật biện chứng và duy vật lịch sử, kết hợp các phương pháp chuyên ngành Nhân học/Dân tộc học:

1. Thu thập, tổng hợp và phân tích tài liệu thứ cấp: Kế thừa sách, tạp chí, báo cáo hành chính, số liệu thống kê địa phương.
2. Phương pháp điền dã Dân tộc học/Nhân học (tiến hành từ năm 2015 đến năm 2018):
   • Quan sát và quan sát tham dự tại các nghi lễ thực tế.
   • Phỏng vấn sâu các nhóm đối tượng: già làng, người cao tuổi am hiểu phong tục, thầy Tào, thầy Pụt, người làm mai mối, cán bộ địa phương, phụ nữ và thanh niên.
   • Thảo luận nhóm tập trung đánh giá biến đổi văn hóa.
   • Chụp ảnh, ghi âm, ghi hình tư liệu điền dã.
3. Phương pháp chuyên gia: Tham vấn ý kiến các nhà nghiên cứu dân tộc học, văn hóa học đầu ngành.
4. Phương pháp so sánh: So sánh lịch đại (trước và sau năm 1986) và so sánh đồng đại (người Tày Nà Hang với người Tày ở các địa phương khác).

Nguồn dữ liệu và địa bàn khảo sát

Điền dã được tiến hành tại 6 xã/thị trấn thuộc huyện Nà Hang:

• Thị trấn Nà Hang: Khảo sát 3 tổ dân phố (Tổ 2, Tổ 3, Tổ Khuôn Phươn).
• Xã Sinh Long: Khảo sát 3 thôn (Trung Phàn, Nà Tấu, Nặm Đường).
• Xã Thượng Giáp: Khảo sát 3 thôn (Bản Muông, Bản Vịt, Năm Cằn).
• Xã Côn Lôn: Khảo sát 3 thôn (Nà Ngoãng, Nà Thưa, Pom Pán).
• Xã Hồng Thái: Khảo sát 3 thôn (Nà Mụ, Khuổi Phẩy, Pắc Khoang).
• Xã Khau Tinh: Khảo sát 3 thôn (Nà Lũng, Khau Phiêng, Khau Tinh).

Dữ liệu phỏng vấn sâu và thảo luận nhóm được tổng hợp trong bảng mẫu khách thể nghiên cứu:

TT	Đối tượng nghiên cứu	Số lượng
1.1	Cán bộ lãnh đạo thị trấn/xã	6
1.2	Cán bộ lãnh đạo thôn và tổ dân phố	36
1.3	Người dân là dân tộc Tày ở thị trấn và xã	54
1.4	Thầy mo / thầy cúng	6
Tổng	Tổng số khách thể khảo sát trực tiếp	102

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu, cơ sở lí thuyết và khái quát về địa bàn nghiên cứu

Chương 1 trình bày tổng quan các nghiên cứu trong và ngoài nước, xác lập khung lý thuyết tiếp cận, hệ thống khái niệm công cụ và phác họa bức tranh tổng thể về địa bàn khảo sát:

• Điều kiện tự nhiên: Nà Hang có diện tích 1.471,7 km², địa hình núi cao chia cắt mạnh bởi hệ thống sông Gâm, sông Năng, suối Khuổi Trang, Bắc Vãng; khí hậu phân hóa theo độ cao (trên và dưới 800m). Từ năm 2002, công trình Thủy điện Tuyên Quang tạo nên vùng lòng hồ lớn, thay đổi điều kiện giao thông và kinh tế.
• Đặc điểm dân cư: Dân số huyện đạt 54.000 người (mật độ 45 người/km²; số liệu sau khi tách huyện Lâm Bình năm 2011). Dân tộc Tày chiếm đa số (55,18%), tiếp theo là người Dao (25,72%), người Kinh (10,11%) và người H'mông (7,52%).
• Kinh tế - xã hội: Người Tày cư trú ven sông suối, thung lũng; kinh tế truyền thống canh tác lúa nước kết hợp nương rẫy, chăn nuôi, đánh bắt thủy sản và nghề thủ công dệt nhuộm vải chàm. Đơn vị cư trú là bản (xưa 10-12 nóc nhà, nay khoảng 100 nóc nhà). Cấu trúc gia đình là gia đình nhỏ phụ hệ.
• Đời sống văn hóa: Nhà ở truyền thống là nhà sàn (lườn); trang phục chàm tối giản; ẩm thực có xôi nếp, thịt lợn quay, khâu nhục; văn nghệ dân gian phong phú với hát Then, hát Cọi, hát Lượn, đàn Tính và hội Lồng tồng đầu xuân.

Chương 2: Nghi lễ sinh đẻ và nuôi dạy con

Chương 2 mô tả hệ thống quan niệm và các thực hành nghi lễ liên quan đến đứa trẻ và người mẹ:

• Quan niệm về con cái: Người Tày coi trọng việc duy trì nòi giống theo chế độ phụ hệ, mang tư tưởng "con đàn cháu đống", "giàu con hơn giàu của". Con cái là nguồn lao động và chỗ dựa lúc tuổi già. Phụ nữ không có con bị xã hội nhìn nhận khắt khe ("Không có con thì thua / Không có chồng thì hèn", "Ngựa không cương, trống không dùi").
• Cơ sở tín ngưỡng - Tục thờ Mẹ Bjoóc (Mẹ Hoa / Hoa Vương thánh mẫu): Tin rằng con cái do Mẹ Hoa trên thượng giới ban phát dựa trên phúc đức gia đình; bé trai ứng với hoa vàng, bé gái ứng với hoa bạc. Khi dâu mang thai 2-3 tháng, gia đình lập bàn thờ Mẹ Bjoóc đặt sát vách cửa buồng dâu và nhờ thầy Then cúng xin bảo hộ. Trường hợp hiếm muộn phải làm lễ "bắc cầu xin hoa".
• Tục nhận con nuôi: Thường nhận con cháu ruột trong họ hàng về nuôi nhằm thắt chặt liên kết gia tộc mà không cần xem tuổi phức tạp như người Dao.
• Kiêng cữ và chăm sóc: Người mang thai kiêng ăn một số thức ăn, kiêng bước qua dây thừng trâu, kiêng đi đêm. Phụ nữ Tày bắt buộc phải sinh con tại nhà chồng, kiêng sinh con tại nhà bố mẹ đẻ hoặc nhà người khác để tránh mang lại rủi ro cho gia chủ. Trẻ sơ sinh được cúng mụ, làm lễ đặt tên và chăm sóc theo tri thức dân gian.

Chương 3: Nghi lễ hôn nhân của người Tày

Chương 3 trình bày các nguyên tắc và tiến trình thực hành hôn nhân truyền thống:

• Quan niệm và nguyên tắc: Hôn nhân là sự liên kết giữa hai dòng họ, đề cao nguyên tắc ngoại tộc hôn (cấm kết hôn cùng họ nội), một vợ một chồng.
• Trình tự nghi lễ hôn nhân truyền thống: Diễn ra qua nhiều bước chặt chẽ, kéo dài:
  1. Lễ dạm hỏi (dặm ngõ): Nhà trai cử người mai mối sang nhà gái đặt vấn đề tìm hiểu.
  2. Lễ so tuổi / báo lá số (so mệnh): Thầy Tào xem tuổi đôi nam nữ có hợp nhau không.
  3. Lễ ăn hỏi: Nhà trai mang lễ vật theo quy định sang nhà gái để chính thức đính ước.
  4. Lễ cưới chính thức: Đoàn rước dâu thực hiện các nghi thức hát đối đáp qua cổng, trải chiếu đón dâu, cô dâu bước qua ngưỡng cửa nhà chồng và thực hiện lễ cúng tổ tiên nhà trai.
  5. Lễ lại mặt / lại dấu chân: Vợ chồng mới cưới mang lễ vật về thăm nhà bố mẹ đẻ sau đám cưới.

Chương 4: Nghi lễ tang ma của người Tày

Chương 4 khảo cứu quan niệm tâm linh và quy trình tiễn đưa người qua đời:

• Quan niệm về thế giới và linh hồn: Người Tày quan niệm thế giới ba tầng; con người có phần xác và phần hồn (khoăn, phi). Khi chết, thể xác mất đi nhưng linh hồn tiếp tục tồn tại ở thế giới bên kia và phù hộ con cháu.
• Phân loại tang ma:
  • Chết lành / chết già (tai đi, tai tháu): Người chết tại nhà do tuổi cao hoặc bệnh tật thông thường, được tổ chức tang lễ trang trọng đầy đủ nghi thức tại nhà.
  • Chết dữ / bất đắc kỳ tử (tai hại): Chết do tai nạn sông nước, hổ vồ, cây đè, ngã núi; thi hài không được đưa vào nhà mà phải khâm liệm và cúng trừ tà ngoài rừng/bãi tha ma.
• Tiến trình nghi lễ tang ma truyền thống: Gồm tắm gội người chết, khâm liệm, báo tang, lập bàn thờ ma, mời thầy Tào hoặc thầy Then làm lễ dẫn đường đưa hồn (Quyển Đẳm), lễ phạt mộc đóng quan tài, lễ tiễn đưa ra huyệt, hạ huyệt, chôn cất, cúng cơm sau chôn và lễ đoạn tang.

Chương 5: Biến đổi của nghi lễ chu kỳ đời người và một số nhận xét

Chương 5 phân tích thực trạng biến đổi của hệ thống nghi lễ từ năm 1986 đến nay qua các bảng số liệu thực địa (Bảng 5.1, Bảng 5.2, Bảng 5.3):

• Biến đổi trong nghi lễ sinh đẻ và nuôi dạy con: Giảm bớt các hủ tục kiêng cữ khắt khe; phụ nữ mang thai đến trạm y tế khám và sinh con; nhận thức về bình đẳng giới tính con cái tăng lên; nghi lễ thờ Mẹ Bjoóc được tinh giản, chủ yếu giữ tính chất cầu an tinh thần.
• Biến đổi trong hôn nhân: Thanh niên nam nữ tự do tìm hiểu, quyền tự quyết hôn nhân được tôn trọng; tục thách cưới nặng nề bằng gia súc, rượu thịt được thay thế dần bằng tiền mặt gọn nhẹ; trang phục và phương tiện đưa đón dâu hiện đại hóa; nghi lễ rút ngắn từ nhiều ngày xuống còn 1-2 ngày.
• Biến đổi trong tang ma: Thời gian quàn người chết được rút ngắn theo quy định vệ sinh môi trường; các bài cúng dài ngày của thầy Tào được giản lược; hủ tục ăn uống linh đình kéo dài giảm dần; việc mai táng thực hiện theo quy hoạch nghĩa trang nông thôn mới.
• Nhận xét mặt tích cực và hạn chế: Phân tích sự chuyển dịch từ phong tục nặng tính hình thức, tốn kém sang nếp sống văn minh, đồng thời chỉ ra nguy cơ mai một vốn tri thức dân gian, chữ Nôm Tày và các bài diễn xướng nghi lễ truyền thống.

---

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp về mặt lý luận

• Hệ thống hóa toàn diện các luận cứ khoa học về nghi lễ chu kỳ đời người của người Tày tại vùng núi Đông Bắc Việt Nam dưới góc độ chuyên ngành Nhân học.
• Vận dụng thành công các lý thuyết Nhân học (Nghi lễ chuyển đổi, Bản sắc văn hóa tộc người, Biến đổi văn hóa) để giải thích quá trình vận động, tiếp biến của phong tục tập quán trong bối cảnh tái định cư thủy điện và hiện đại hóa nông thôn.

Đóng góp về mặt thực tiễn

• Luận án cung cấp bộ tư liệu điền dã thực chứng chi tiết, chân thực về thực hành nghi lễ sinh đẻ, hôn nhân, tang ma của người Tày cổ tại huyện Nà Hang, tỉnh Tuyên Quang.
• Cung cấp cơ sở dữ liệu khoa học giúp chính quyền địa phương và ngành văn hóa xây dựng chính sách quản lý văn hóa, thực hiện nếp sống văn minh trong việc cưới, việc tang và lễ hội.
• Làm tài liệu tham khảo cho công tác nghiên cứu, giảng dạy chuyên ngành Nhân học, Dân tộc học và Văn hóa học.

Hệ thống kiến nghị và giải pháp đề xuất

1. Nâng cao nhận thức của cộng đồng người Tày về việc bảo tồn các giá trị văn hóa truyền thống tốt đẹp (tính cố kết cộng đồng, đạo hiếu, truyền thống gia đình).
2. Phát huy vai trò của các chủ thể văn hóa, nghệ nhân dân gian, người có uy tín, thầy Then, thầy Tào trong việc thực hành và trao truyền văn hóa.
3. Vận động bài trừ các tập tục rườm rà, tốn kém, mê tín dị đoan trong tang ma và cưới xin, phù hợp với quy ước, hương ước xây dựng nông thôn mới.
4. Gắn kết công tác bảo tồn văn hóa nghi lễ, diễn xướng dân gian Then - Cọi với phát triển du lịch sinh thái, du lịch trải nghiệm lòng hồ Thủy điện Tuyên Quang.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế: Do tính chất phân bố địa hình hiểm trở và dung lượng nghiên cứu, địa bàn khảo sát tập trung tại 6 xã/thị trấn đại diện của huyện Nà Hang; chưa bao quát hết sự khác biệt vi mô ở các thôn bản vùng sâu giáp ranh tỉnh Bắc Kạn và Hà Giang. Luận án chủ yếu đi sâu vào 3 nhóm nghi lễ vòng đời cốt lõi (sinh đẻ, hôn nhân, tang ma) mà chưa phân tích sâu các nghi lễ trung gian khác (lễ mừng thọ, lễ cấp sắc Then/Tào).
• Hướng nghiên cứu tiếp: Mở rộng nghiên cứu so sánh đối chiếu giữa nhóm Tày Nà Hang với các nhóm Tày khác tại Cao Bằng, Lạng Sơn, Thái Nguyên, Lào Cai; đi sâu nghiên cứu sự thích ứng sinh kế và biến đổi văn hóa nghi lễ của các cộng đồng Tày tái định cư sau khi xây dựng Nhà máy Thủy điện Tuyên Quang.

---

Giá trị tham khảo

• Đối tượng sử dụng:
  • Nghiên cứu sinh, học viên cao học, sinh viên và giảng viên thuộc các chuyên ngành Nhân học, Dân tộc học, Văn hóa học, Xã hội học.
  • Cán bộ quản lý văn hóa, cơ quan làm chính sách dân tộc tại tỉnh Tuyên Quang và các tỉnh miền núi phía Bắc.
  • Các nhà nghiên cứu văn hóa dân gian, nhà nhân học tôn giáo - tín ngưỡng tộc người.
• Phần nội dung đáng tham khảo:
  • Khung phân tích lý thuyết Nghi lễ chuyển đổi áp dụng vào thực tế tộc người thiểu số tại Việt Nam.
  • Dữ liệu mô tả thực địa chi tiết về tín ngưỡng Mẹ Bjoóc (Mẹ Hoa) trong chương 2 và cấu trúc tang ma (tai đi, tai hại, nghi lễ Quyển Đẳm) trong chương 4.
  • Bộ công cụ câu hỏi phỏng vấn sâu, tiêu chí đánh giá mức độ biến đổi nghi lễ qua các giai đoạn lịch sử.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Tín ngưỡng Mẹ Bjoóc (Mẹ Hoa) có vai trò như thế nào trong nghi lễ sinh đẻ của người Tày ở Nà Hang?

Theo quan niệm của người Tày, Mẹ Bjoóc ngự ở thượng giới, là người trực tiếp phân phát con cái cho các cặp vợ chồng dựa trên phúc đức tổ tiên và đạo đức của người sống (bé trai là hoa vàng, bé gái là hoa bạc). Khi người phụ nữ mang thai được 2-3 tháng, gia đình phải lập bàn thờ Mẹ Bjoóc sát vách cửa buồng dâu và mời thầy Then cúng xin bảo trợ. Nếu hiếm muộn, gia đình phải thực hiện lễ "bắc cầu xin hoa" để cầu tự.

2. Luận án đã tiến hành điền dã tại những địa bàn cụ thể nào của huyện Nà Hang?

Nghiên cứu sinh thực hiện các đợt điền dã từ năm 2015 đến năm 2018 tại 6 địa bàn: Thị trấn Nà Hang (Tổ 2, Tổ 3, Tổ Khuôn Phươn), xã Sinh Long (thôn Trung Phàn, Nà Tấu, Nặm Đường), xã Thượng Giáp (thôn Bản Muông, Bản Vịt, Năm Cằn), xã Côn Lôn (thôn Nà Ngoãng, Nà Thưa, Pom Pán), xã Hồng Thái (thôn Nà Mụ, Khuổi Phẩy, Pắc Khoang) và xã Khau Tinh (thôn Nà Lũng, Khau Phiêng, Khau Tinh).

3. Người Tày ở Nà Hang phân loại các dạng thức tang ma như thế nào?

Người Tày phân biệt rõ hai loại tang ma:

• Chết lành / chết già (tai đi, tai tháu): Chết do tuổi già hoặc ốm đau thông thường tại nhà; tang lễ được tổ chức trang trọng tại gia đình với đầy đủ các nghi thức đưa hồn về trời.
• Chết dữ / chết bất đắc kỳ tử (tai hại): Chết do tai nạn ngã cây, đá đè, nước cuốn, hổ vồ; thi hài bị cấm đưa vào nhà, phải khâm liệm và làm các thủ tục xua đuổi tà khí, chôn cất ngay ngoài bãi tha ma.

4. Những nguyên nhân chính nào dẫn đến sự biến đổi trong nghi lễ vòng đời của người Tày Nà Hang sau năm 1986?

Sự biến đổi xuất phát từ tác động tổng hợp của: chính sách Đổi mới kinh tế - xã hội của Đảng và Nhà nước; việc xây dựng công trình Thủy điện Tuyên Quang làm thay đổi cảnh quan và môi trường cư trú; quá trình giao lưu tiếp xúc văn hóa với người Kinh và các tộc người khác; sự phát triển của hệ thống y tế, giáo dục; và việc triển khai phong trào toàn dân đoàn kết xây dựng đời sống văn hóa, nông thôn mới.

5. Cơ cấu mẫu khảo sát thực địa của luận án gồm những thành phần nào?

Mẫu khảo sát trực tiếp của luận án gồm 102 khách thể, chia thành 4 nhóm: 6 cán bộ lãnh đạo thị trấn/xã, 36 cán bộ lãnh đạo thôn/tổ dân phố, 54 người dân tộc Tày tại địa bàn và 6 thầy mo/thầy cúng am hiểu nghi lễ truyền thống.

---

Kết luận

Luận án của nghiên cứu sinh Nguyễn Thị Hoa Mai là công trình khoa học chuyên khảo chuyên sâu về các nghi lễ trong chu kỳ đời người của người Tày tại huyện Nà Hang, tỉnh Tuyên Quang dưới góc độ Nhân học. Tác phẩm đã tái hiện hệ thống quan niệm, biểu tượng và trình tự thực hành nghi lễ sinh đẻ, hôn nhân, tang ma truyền thống, đồng thời phân tích rõ xu hướng biến đổi của các nghi lễ này từ sau năm 1986 dưới tác động của công cuộc Đổi mới và công trình Thủy điện Tuyên Quang. Kết quả nghiên cứu không chỉ đóng góp luận cứ khoa học về mặt lý luận văn hóa tộc người mà còn cung cấp cơ sở thực tiễn giá trị cho công tác quản lý văn hóa, bảo tồn bản sắc và xây dựng đời sống văn hóa mới tại địa phương.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu, cơ sở lý thuyết và khái quát về địa bàn nghiên cứu Chương 2: Nghi lễ sinh đẻ và nuôi dạy con Chương 3: Nghi lễ hôn nhân của người Tày Chương 4: Nghi lễ tang ma của người Tày Chương 5. Biến đổi của nghi lễ chu kỳ đời người và một số nhận xét 7 Chƣơng 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN, CƠ SỞ LÍ THUYẾT VÀ KHÁI QUÁT VỀ ĐỊA BÀN NGHIÊN CỨU 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu 1. Các nghiên cứu của học giả nước ngoài về người Tày Đã từ lâu, sử sách Trung Quốc có đề cập tới các dân tộc thuộc nhóm ngôn ngữ Tày – Thái, trong đó có tộc người Tày ở Việt Nam.

Các nghiên cứu này đã viết về mối liên hệ giữa cộng đồng người Choang - Đồng ở Trung Quốc với một số tộc người thuộc nhóm ngôn ngữ Tày - Thái hiện nay ở Việt Nam, Lào… Thời kỳ cận hiện đại, các học giả Trung Quốc tập trung chủ yếu nghiên cứu về lịch sử hình thành và phát triển của các tộc người, trong khi lại ít quan tâm đến các khía cạnh văn hóa tộc người cũng như sự giao lưu, tiếp biến văn hóa giữa các tộc người. Từ đầu thế kỷ XX, một số học giả phương Tây đã bắt đầu quan tâm nghiên cứu về các khía cạnh như lịch sử, ngôn ngữ, văn hóa… của các tộc người thuộc nhóm ngôn ngữ Choang - Đồng ở Trung Quốc và nhóm Tày - Thái ở Việt Nam. Một số cuốn sách đã được công bố như Vân Nam – cái chốt giữa Ấn Độ và sông Dương Tử của H. Danes, Tính năng động chủng tộc ở Đông Á và từ Vân Nam đến Thái Lan của V.

Eichstedt, hay Thái - Kađai và Indonexia, một cách phân loại mới ở Đông Nam Á của Paul K. Đáng chú ý là, vào những thập kỷ 60 - 70 của thế kỷ XX, các nhà Dân tộc học Xô Viết như IU. Kriucov… đã tiến hành các nghiên cứu và công bố một số ấn phẩm, trong đó có đề cập đến tộc người Tày như: Các dân tộc trên thế giới (Moscova, 1965), Những vấn đề dân tộc học hiện đại và Lịch sử tộc người Nam Đông Á (Moscova, 1972). Tuy nhiên, các công trình nêu trên chưa phải là những nghiên cứu chuyên sâu, toàn diện , có hệ thống về các tộc người, về văn hóa của tộc người Tày ở Việt Nam nói riêng.

Các nghiên cứu của tác giả trong nước về người Tày Từ những năm 60 của thế kỷ XX, nhiều nhà dân tộc học Việt Nam đã quan tâm nghiên cứu sâu về tộc người Tày từ những góc nhìn chuyên ngành khác nhau. Có thể phân chia các nghiên cứu này theo các hướng chủ yếu như sau: 8 - Hướng nghiên cứu tổng hợp về người Tày: Các công trình nghiên cứu này đề cập khá toàn diện về điều kiện địa lý tự nhiên, lịch sử tộc người, đặc điểm kinh tế, văn hóa, xã hội của người Tày như Các dân tộc ít người ở Việt Nam (các tỉnh phía Bắc) (Viện Dân tộc học, 1978), Một số vấn đề về lịch sử tộc người và những đặc điểm chủ yếu của văn hóa các dân tộc Tày - Thái và Các dân tộc Tày - Nùng ở Việt Nam (Bế Viết Đẳng chủ biên, 1992), Văn hóa Tày – Nùng (Lã Văn Lô, Hà Văn Thư); Nguồn gốc lịch sử tộc người vùng biên giới phía Bắc Việt Nam (Hoàng Hoa Toàn, Nguyễn Chí Huyên chủ biên, 2000),v.