Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU, CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ ĐỊA BÀN NGHIÊN CỨU 1.TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU 1.Các nghiên cứu về tang ma của các tộc người ở Việt Nam Tang ma là một chủ đề thu hút được sự quan tâm của các nhà nghiên cứu nhân học và văn hoá trên thế giới. Ở Việt Nam, số lượng tác phẩm và tác giả đông đảo phong phú nhất là các công trình do các tác giả dân tộc Việt (Kinh) biên soạn chủ yếu là về tín ngưỡng phong tục tang ma của người Việt như: Tín ngưỡng Việt Nam-Quyển Thượng, do Toan Ánh biên soạn [7], Việt Nam văn hóa sử cương do tác giả Đào Duy Anh biên soạn [4], Việt Nam phong tục do Phan Kế Bính biên soạn [12], Gia lễ xưa và nay do Phạm Côn Sơn biên soạn [101], Thọ Mai Gia Lễ và phong tục của người Việt do Xuân Trường biên soạn [133], Nghi lễ dân gian-Nghi lễ tang ma do Minh Đường biên soạn [42], Nghi lễ đời người do Trương Thìn biên soạn [116], Phong tục tập quán Việt Nam do Vũ Mai Thùy biên soạn [120], Phong tục dân gian kiêng kỵ do Triều Sơn biên soạn [103], Thọ Mai Gia Lễ-Phong tục dân gian về tục cưới hỏi ma chay của người Việt Nam do Đức Thành biên soạn [105], Một trăm điều nên biết về phong tục Việt Nam do Tân Việt biên soạn [142], Tìm hiểu về phong tục dân gian, Dân gian sinh tử toàn thư do Thái Kỳ Thư biên soạn [119], Phong tục dân gian Việt Nam do Anh Minh biên soạn [69], Tục cưới hỏi ma chay của người Việt- Thọ mai gia lễ do Túy Lang Nguyễn Văn Toàn biên soạn [126], Tục tang ma và Phong tục tang lễ do Phạm Minh Thảo biên soạn [108],[109], Tục lệ cưới gả, tang ma của người Việt xưa do Phan Thuận Thảo biên soạn [107], Nghi lễ vòng đời người do tập thể tác giả Lê Trung Vũ, Nguyễn Hồng Dương, Lê Hồng Lý [145],. Đa số các tác giả đã khảo tả các phong tục, nghi thức nghi lễ trong vòng đời người trong đó có nghi lễ tang ma chủ yếu là quy trình tổ chức trong tang ma của người Việt. Một số tác giả đã đi sâu luận giải những quan niệm về tang ma trong 7 phong tục cổ truyền (Thọ Mai Gia Lễ) có nguồn gốc ảnh hưởng từ nền văn hóa Hán cần được nhận thức đúng giá trị của nghi lễ để bảo tồn và phát huy.
Đáng chú ý là ấn phẩm Tục tang ma do Phạm Minh Thảo tuyển soạn và phiên dịch đã miêu tả quan niệm về kiếp sau trong Thuyết vật linh và linh hồn của A.Tylor, cho rằng: Hầu như tất cả các tộc người, các tôn giáo, các dân tộc trên thế giới đều quan niệm có linh hồn; đặc biệt người ta còn quan niệm kiếp sau mới là đáng kể; người Việt Nam cũng có quan niệm “sống gửi thác vê” (sống chỉ có tính chất tạm bợ, gửi thân thân tạm thời, chết mới là vĩnh viễn). Từ đó, tác giả tóm tắt các hình thức mai táng và tổ chức tang ma của các dân tộc ở Việt Nam và trên thế giới. Tác giả luận án coi đó là những tài liệu quý để vận dụng Thuyết vật linh và linh hồn của A.Tylor và tín ngưỡng vạn vật hữu linh của các tộc người khi xem xét luận án. Ngoài nhóm tác phẩm của các tác giả nói trên còn có nhiều tác giả quan tâm đến tang ma các tộc người khác ở Việt Nam như: Người Mường ở Hòa Bình do tác giả Trần Từ biên soạn [135], Mo Đường lên trời, Nhạc lễ của người Mường và người Thái Phù Yên do tác giả Đinh Văn Ân biên soạn [8], [9], Tang lễ cổ truyền của người Mường do tác giả Bùi Huy Vọng biên soạn [143], Nghi lễ trong chu kỳ đời người của người Mường ở Hòa Bình do tác giả Nguyễn Thị Song Hà biên soạn [46], Việc tang lễ cổ truyền của người Tày, do tác giả Hoàng Tuấn Nam biên soạn [77].
Các tác giả đã trình bày quan niệm và hệ thống nghi thức nghi lễ, ứng xử trước trong và sau đám tang của một số dân tộc ở vùng Tây Bắc và Việt Bắc. Đó là những tư liệu quý giúp cho tác giả luận án soi xét, đối chiếu với nguồn tư liệu thực tế về tang ma Thái trong quá trình nghiên cứu. Các bài viết về lĩnh vực tang ma các tộc người ở Việt Nam, đăng trên tạp chí chuyên ngành, cũng giúp ích ít nhiều cho nghiên cứu của chúng tôi, như: “Về nghi thức tang ma của người Việt ở làng Xuân Tảo xã Xuân Đỉnh-Từ Liêm” của tác giả Lê Cẩm Ly (2003), Tc VHDG, số 6/2003, [67, tr. 57-62]; “Tang lễ của người Chăm Bà La Môn ở Ninh Thuận trong bối cảnh phát triển nông thôn hiện nay” của tác giả Đổng Văn Dinh, Tc DTH, số 4/2001, [31, tr.79-80]; “Tập quán tang ma của người Mạ ở xã Lộc Lâm, huyện Bảo Lộc, tỉnh Lâm Đồng” của tác giả Lý Hành Sơn, Tc 8 DTH, số 5/2004, [102, tr.36-45]; “Tang lễ của người H’ Mông ở Sơn La-Truyền thống và hiện đại” của tác giả Hoàng Thị Thủy,Tc NSDG, số 3/2009, [122, tr.
51- 58]; “Âm giới và biểu tượng vũ trụ luận trong tang ma của người Mường” của tác giả Đinh Hồng Hải, Tc VHDG, số 3/2013, [49, tr.58-67]; “Tang ma của người Nùng Phàn Sình ở tỉnh Thái Nguyên”, LATS Khoa học chuyên ngành Lịch sử, trường ĐHKHXH&NV, ĐHQG Hà Nội của tác giả Nguyễn Thị Ngân [80].Các công trình trên là tư liệu quý giúp tác giả luận án có cái nhìn xuyên suốt, đa chiều khi tiếp cận tang ma và có cơ sở dữ liệu để so sánh về tang ma của người Thái.Các nghiên cứu chung về người Thái Từ trước tới nay giới khoa học trong cũng như ngoài nước đã tập trung nghiên cứu nhiều vấn đề về lịch sử xã hội, kinh tế, văn hóa truyền thống của các nhóm Thái ở Việt Nam. Trong thời phong kiến đã có những tác phẩm đề cập và nghiên cứu về tộc người Thái, đó là những tác phẩm có giá trị như bộ Đại Nam nhất thống chí của Quốc sử quán triều Nguyễn, Đại Việt sử ký toàn thư của Ngô Sĩ Liên, Kiến văn tiểu lục của Lê Quý Đôn [41], Hưng Hóa xứ phong thổ lục, của Hoàng Bình Chính [20]. Những tác phẩm này tuy chưa phải là những chuyên khảo nghiên cứu về tang ma Thái nhưng bước đầu đã nghiên cứu được một số khía cạnh của đời sống kinh tế-xã hội Thái có giá trị. Vào thời Pháp thuộc đã xuất hiện một số chuyên khảo nghiên cứu về người Thái Bắc Trung Bộ của một số học giả người Pháp, đó là cuốn Nhận xét về người Tày Đèng ở Lang Chánh Thanh Hóa của R.Robert [98] và một số công trình nghiên cứu của M.
Kết quả của những nghiên cứu này chủ yếu chỉ đề cập đến nhóm người Thái ở Nghệ An, chưa đề cập đến nhóm người Thái ở các địa phương khác, nhất là về tang ma. Tuy nhiên, kết quả những nghiên cứu của các học giả người Pháp đã, đang và sẽ giúp ích nhiều cho việc tìm hiểu, nghiên cứu người Thái ở Bắc Trung Bộ. Từ sau năm 1945, nhất là từ sau năm 1954, miền Bắc được hoàn toàn giải phóng việc nghiên cứu các dân tộc ít người, trong đó có người Thái của các nhà 9 khoa học và các nhà hoạch định chính sách ngày càng có tính hệ thống và toàn diện hơn. Trong đó phải kể đến những cuốn như: Các dân tộc thiểu số ở Việt Nam của Lã Văn Lô và tập thể tác giả xuất bản năm 1959 [59], Quắm tố mướn (Kể chuyện bản mường) của tác giả Cầm Trọng và Cầm Quynh (xuất bản năm 1960) [127], Sơ lược các nhóm Tày-Nùng-Thái ở Việt Nam và Đại cương về nhóm ngôn ngữ Tày- Thái ở Việt Nam của các tác giả Lã Văn Lô, Đặng Nghiêm Vạn cùng xuất bản năm 1968 [60], [61], Các dân tộc ít người ở Việt Nam (các tỉnh phía Bắc) xuất bản năm 1978 của tập thể tác giả Viện Dân tộc học [87],.Nhìn chung các ấn phẩm mới chỉ dừng lại ở việc khái quát về văn hóa các dân tộc trong đó có dân tộc Thái, chưa có tác phẩm nào đề cập đến nghi lễ tang ma.
Bên cạnh những công trình có tính hệ thống và toàn diện trên, trong thập niên 60, 70 của thế kỷ XX còn xuất hiện những ấn phẩm chuyên khảo về tộc người Thái của các nhà Dân tộc học. Đó là những cuốn như: Tư liệu về lịch sử và xã hội dân tộc Thái xuất bản năm 1977 của nhóm tác giả Đặng Nghiêm Vạn, Cầm Trọng. Những ấn phẩm nêu trên của các nhà Dân tộc học đã khái quát lịch sử, xã hội dân tộc Thái, người Thái ở Tây Bắc và tục ngữ Thái. Đáng lưu ý là tác giả Cầm Trọng trong Người Thái ở Tây Bắc Việt Nam [128, tr.378-400] đã dành 22 trang đề cập đến tôn giáo tín ngưỡng của người Thái Tây Bắc, bao gồm các loại “Phi khuôn” (linh hồn), “Phi hướn” (ma nhà), “Phi bản” (ma bản), “Phi mướng” (ma mường), khái niệm về “Mường phạ”(cõi trời) và tín ngưỡng về phi “phi then”.
tuy nhiên chưa đề cập đến nghi lễ tang ma cụ thể. Mặc dù vậy những phân tích của Cầm Trọng về tín ngưỡng tôn giáo Thái sẽ là cơ sở để tác giả luận án kế thừa khi luận giải về vũ trụ quan Thái để triển khai nghi lễ tang ma. Ngoài những cuốn sách khảo cứu về các dân tộc thiểu nói chung, những sách chuyên khảo về tộc người Thái nói riêng, trong hai thập niên này cũng xuất hiện hàng chục bài viết có giá trị nhiều mặt về người Thái được đăng tải trên các tạp chí 10 của cả Trung ương và địa phương. Đó là cơ sở để tác giả luận án hiểu rõ hơn về người Thái nói chung, tang ma Thái nói riêng.
Từ những năm 80, 90 của thế kỷ XX, người Thái và văn hóa của người Thái ở Việt Nam nói chung đã thu hút sự quan tâm chú ý của nhiều nhà sưu tầm, nghiên cứu, đặc biệt là giới khoa học ở cả trong và ngoài nước. Thái học đã trở thành ngành khoa học quốc tế với hàng trăm công trình chuyên khảo chuyên sâu có giá trị kể từ khi có sự ra đời của Hội thảo quốc tế về Thái học (1992)1. Minh chứng cho sự gia tăng nhanh chóng của những nghiên cứu về người Thái ở Việt Nam là sự ra đời của các công trình có chất lượng về mọi mặt của đời sống văn hóa Thái với các tác giả ở Trung ương và các địa phương.