Nghề Thuốc Đông Y Gia Truyền Họ Ca Công Tại Xã Xuân Quang, Huyện Thọ Xuân, Tỉnh Thanh Hóa

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu nghề thuốc đông y gia truyền họ ca công xã xuân quang huyện thọ xuân tỉnh thanh hóa, khảo sát thực trạng, phân tích nguyên nhân, đề xuất giải pháp cải

• Tác giả: Lê Văn Viện
• Người hướng dẫn: PGS.TS Nguyễn Thị Phương Châm
• Trường học: Học viện Khoa học xã hội
• Chuyên ngành: Văn hóa học
• Đề tài: Nghề thuốc Đông y gia truyền họ Ca Công tại Thanh Hóa
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2018
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU, CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ ĐỊA BÀN NGHIÊN CỨU
• 1.1. Tình hình nghiên cứu
• 1.2. Một số khái niệm cơ bản
• 1.3. Địa bàn nghiên cứu
• 1.4. Tiểu kết chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: DÒNG HỌ CA CÔNG VÀ NGHỀ THUỐC ĐÔNG Y GIA TRUYỀN
• 2.1. Lịch sử nghề thuốc đông y gia truyền của dòng họ Ca Công
• 2.2. Nghề thuốc đông y gia truyền của dòng họ Ca công hiện nay
• 2.3. Những quan niệm, định hướng trong việc truyền dạy nghề
• 2.4. Tiểu kết chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: DÒNG HỌ CA CÔNG VÀ CHIẾN LƯỢC BẢO VỆ, PHÁT TRIỂN NGHỀ THUỐC ĐÔNG Y GIA TRUYỀN TRONG BỐI CẢNH HIỆN NAY
• 3.1. Nghề thuốc đông y gia truyền của dòng họ Ca công trong bối cảnh mới
• 3.2. Những chiến lược bảo vệ và phát triển nghề thuốc đông y gia truyền của dòng họ Ca công
• 3.3. Vai trò của dòng họ Ca công và nhân dân trong việc bảo tồn nghề thuốc đông y gia truyền
• 3.4. Tiểu kết chương 3
• KẾT LUẬN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng quan về nghề thuốc Đông y gia truyền họ Ca Công tại Thanh Hóa

Nghề thuốc Đông y gia truyền họ Ca Công tại xã Xuân Quang, huyện Thọ Xuân, tỉnh Thanh Hóa có một lịch sử lâu dài và phong phú. Dòng họ này đã duy trì và phát triển nghề thuốc qua nhiều thế hệ, góp phần quan trọng vào việc chăm sóc sức khỏe cộng đồng. Nghề thuốc không chỉ là một nghề mà còn là một phần văn hóa, thể hiện tri thức và kinh nghiệm chữa bệnh của người dân nơi đây. Sự kết hợp giữa y học cổ truyền và các bài thuốc gia truyền đã tạo nên những giá trị đặc sắc cho nghề thuốc Đông y tại địa phương.

1.1. Lịch sử hình thành và phát triển nghề thuốc Đông y gia truyền

Nghề thuốc Đông y gia truyền họ Ca Công đã có từ nhiều thế kỷ trước. Các thế hệ trong dòng họ đã truyền lại những bài thuốc quý, nguyên liệu và phương pháp chữa bệnh từ ông cha. Sự phát triển của nghề thuốc gắn liền với sự phát triển của y học cổ truyền Việt Nam, đặc biệt là trong bối cảnh xã hội hiện đại.

1.2. Vai trò của dòng họ Ca Công trong việc bảo tồn y học cổ truyền

Dòng họ Ca Công không chỉ giữ gìn nghề thuốc mà còn đóng vai trò quan trọng trong việc bảo tồn tri thức y học cổ truyền. Họ đã tổ chức các lớp truyền dạy cho thế hệ trẻ, giúp duy trì và phát triển nghề thuốc trong cộng đồng. Điều này không chỉ mang lại lợi ích cho gia đình mà còn cho cả xã hội.

II. Những thách thức đối với nghề thuốc Đông y gia truyền hiện nay

Mặc dù nghề thuốc Đông y gia truyền họ Ca Công đã có những thành tựu đáng kể, nhưng cũng phải đối mặt với nhiều thách thức trong bối cảnh hiện đại. Sự phát triển của y học hiện đại, sự thay đổi trong thói quen chăm sóc sức khỏe của người dân, và sự cạnh tranh từ các phương pháp chữa bệnh khác đã tạo ra áp lực lớn cho nghề thuốc. Việc duy trì và phát triển nghề thuốc trong bối cảnh này là một thách thức không nhỏ.

2.1. Sự cạnh tranh từ y học hiện đại

Y học hiện đại ngày càng phát triển với nhiều công nghệ tiên tiến, điều này đã khiến nhiều người dân chuyển sang sử dụng thuốc tây. Sự cạnh tranh này đặt ra yêu cầu cho các thầy thuốc Đông y phải nâng cao chất lượng dịch vụ và hiệu quả điều trị để thu hút bệnh nhân.

2.2. Thay đổi trong thói quen chăm sóc sức khỏe của người dân

Người dân ngày càng có xu hướng tìm kiếm các phương pháp chữa bệnh nhanh chóng và hiệu quả. Điều này đã dẫn đến việc giảm sút sự quan tâm đến các phương pháp chữa bệnh truyền thống, trong đó có thuốc Đông y. Cần có những chiến lược để khôi phục niềm tin của người dân vào y học cổ truyền.

III. Phương pháp bảo tồn và phát triển nghề thuốc Đông y gia truyền

Để bảo tồn và phát triển nghề thuốc Đông y gia truyền họ Ca Công, cần có những phương pháp hiệu quả. Việc kết hợp giữa truyền dạy kiến thức và ứng dụng công nghệ hiện đại trong sản xuất và chế biến thuốc là rất cần thiết. Đồng thời, việc nâng cao nhận thức của cộng đồng về giá trị của y học cổ truyền cũng đóng vai trò quan trọng trong việc phát triển nghề thuốc.

3.1. Kết hợp giữa truyền dạy và ứng dụng công nghệ

Việc áp dụng công nghệ trong sản xuất và chế biến thuốc Đông y sẽ giúp nâng cao chất lượng sản phẩm. Đồng thời, các thế hệ trẻ cần được đào tạo bài bản về y học cổ truyền để có thể tiếp nối và phát triển nghề thuốc.

3.2. Nâng cao nhận thức cộng đồng về y học cổ truyền

Cần tổ chức các buổi hội thảo, tọa đàm để giới thiệu về giá trị của thuốc Đông y. Việc này không chỉ giúp người dân hiểu rõ hơn về y học cổ truyền mà còn tạo cơ hội cho các thầy thuốc Đông y quảng bá sản phẩm của mình.

IV. Ứng dụng thực tiễn của nghề thuốc Đông y gia truyền tại Thanh Hóa

Nghề thuốc Đông y gia truyền họ Ca Công không chỉ tồn tại mà còn phát triển mạnh mẽ trong cộng đồng. Các bài thuốc gia truyền đã được áp dụng để chữa trị nhiều loại bệnh, mang lại hiệu quả cao cho người dân. Sự kết hợp giữa y học cổ truyền và các phương pháp hiện đại đã tạo ra những sản phẩm chất lượng, đáp ứng nhu cầu chăm sóc sức khỏe của cộng đồng.

4.1. Các bài thuốc gia truyền nổi bật

Dòng họ Ca Công đã phát triển nhiều bài thuốc gia truyền nổi tiếng, được người dân tin tưởng và sử dụng. Những bài thuốc này không chỉ có tác dụng chữa bệnh mà còn giúp nâng cao sức khỏe cho cộng đồng.

4.2. Hiệu quả điều trị từ thuốc Đông y

Nhiều bệnh nhân đã phản hồi tích cực về hiệu quả điều trị từ thuốc Đông y. Sự kết hợp giữa các nguyên liệu tự nhiên và phương pháp điều trị truyền thống đã mang lại những kết quả khả quan trong việc chữa trị các bệnh mãn tính.

V. Kết luận và tương lai của nghề thuốc Đông y gia truyền họ Ca Công

Nghề thuốc Đông y gia truyền họ Ca Công tại Thanh Hóa có một vị trí quan trọng trong việc bảo tồn và phát triển y học cổ truyền. Mặc dù đối mặt với nhiều thách thức, nhưng với sự nỗ lực của các thế hệ trong dòng họ, nghề thuốc vẫn có thể phát triển bền vững. Tương lai của nghề thuốc phụ thuộc vào việc kết hợp giữa truyền thống và hiện đại, cũng như sự quan tâm của cộng đồng đối với y học cổ truyền.

5.1. Triển vọng phát triển nghề thuốc Đông y

Với sự quan tâm ngày càng tăng của xã hội đối với y học cổ truyền, nghề thuốc Đông y gia truyền họ Ca Công có nhiều cơ hội để phát triển. Việc nâng cao chất lượng sản phẩm và dịch vụ sẽ giúp thu hút nhiều bệnh nhân hơn.

5.2. Vai trò của cộng đồng trong việc bảo tồn nghề thuốc

Cộng đồng cần có trách nhiệm trong việc bảo tồn và phát triển nghề thuốc Đông y. Sự hỗ trợ từ chính quyền và các tổ chức xã hội cũng rất quan trọng trong việc duy trì và phát triển nghề thuốc truyền thống.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Hệ thống tri thức y học cổ truyền Việt Nam là sự kết tinh kinh nghiệm chăm sóc sức khỏe của cộng đồng 54 dân tộc qua hàng ngàn năm lịch sử. Tại vùng đất bán sơn địa xã Xuân Quang, huyện Thọ Xuân, tỉnh Thanh Hóa – địa bàn có tổng diện tích tự nhiên 378,43 ha, trong đó đất sản xuất nông nghiệp chiếm 276,45 ha – nghề thuốc Đông y gia truyền của dòng họ Ca Công (họ Lê Văn) nổi lên như một di sản văn hóa phi vật thể tiêu biểu. Khởi nguồn từ thế kỷ 18 (khoảng năm 1745) dưới thời Lê Trung Hưng, dòng họ Ca Công đã duy trì liên tục hoạt động chữa bệnh cứu người qua hơn 7 thế hệ.

Vấn đề nghiên cứu trọng tâm của luận văn tập trung giải mã phương thức thích ứng, bảo tồn và phát triển vốn tri thức y học dân gian của một dòng họ truyền thống trước áp lực cạnh tranh mạnh mẽ từ y học hiện đại và cơ chế thị trường. Mục tiêu cụ thể của đề tài là hệ thống hóa lịch sử hình thành nghề thuốc, phân tích các biến đổi trong quan niệm và phương thức trao truyền bí quyết gia tộc, đồng thời đánh giá hiệu quả của các chiến lược phát triển bền vững. Phạm vi nghiên cứu bao quát không gian văn hóa xã Xuân Quang từ thời kỳ phong kiến đến năm 2018. Công trình mang lại ý nghĩa học thuật và thực tiễn sâu sắc, cung cấp cơ sở dữ liệu tin cậy giúp các cơ quan quản lý văn hóa địa phương hoạch định chính sách bảo tồn di sản, đặc biệt khi nhãn hiệu "Đông Y gia truyền Ca công Việt Nam" đã chính thức được Cục Sở hữu trí tuệ cấp chứng nhận bảo hộ thương hiệu từ năm 2016.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng lý thuyết biến đổi văn hóa (Cultural Change Theory) để lý giải quá trình chuyển dịch của các thiết chế dòng họ và nghề nghiệp truyền thống dưới tác động của hiện đại hóa và hội nhập kinh tế. Bên cạnh đó, lý thuyết vốn văn hóa và vốn xã hội của Pierre Bourdieu được sử dụng nhằm làm rõ cách thức gia tộc họ Ca Công tích lũy uy tín, y đức và tri thức y lý qua nhiều thế hệ để tạo dựng niềm tin bền vững trong cộng đồng. Mô hình nghiên cứu tiếp cận liên ngành giữa Văn hóa học và Nhân học y tế (Medical Anthropology), giúp xem xét người bệnh và thầy thuốc trong mối quan hệ đa chiều với bối cảnh xã hội, sinh thái và văn hóa địa phương.

Bốn khái niệm then chốt được chuẩn hóa trong công trình bao gồm:

1. Y học cổ truyền: Hệ thống tri thức chẩn trị và sử dụng thảo dược phương Đông.
2. Tri thức bản địa: Vốn kinh nghiệm dân gian tích lũy qua thực tiễn sinh tồn của cư dân bản địa.
3. Nghề gia truyền: Công việc chuyên môn được lưu giữ, thực hành và chuyển giao nội bộ qua các thế hệ huyết thống.
4. Thiết chế dòng họ: Cấu trúc xã hội dựa trên mối liên kết huyết thống, giữ vai trò kiểm soát và duy trì các chuẩn mực văn hóa.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu của luận văn được tổng hợp từ nguồn tư liệu thứ cấp phong phú và dữ liệu điền dã sơ cấp thu thập trong 18 tháng (từ đầu năm 2016 đến tháng 6 năm 2018). Tư liệu thứ cấp bao gồm gia phả Hán Nôm của dòng họ Ca Công, văn bia chùa Long Hồ tạo tác năm Đức Long thứ 3 (năm 1631), sắc phong của vua Khải Định ban năm thứ 9 (năm 1924), cùng các tài liệu địa chí tỉnh Thanh Hóa.

Cỡ mẫu nghiên cứu thực địa bao gồm 25 đối tượng được lựa chọn theo phương pháp chọn mẫu có chủ đích (purposive sampling). Trong đó, mẫu phỏng vấn gồm 6 thầy thuốc và thành viên trực tiếp nắm giữ nghề của họ Ca Công, 12 bệnh nhân đại diện cho các nhóm bệnh lý khác nhau (đặc biệt là bệnh nhân điều trị vô sinh, hiếm muộn và bệnh mãn tính), cùng 7 đại diện chính quyền cơ sở, hội viên Hội Đông y và người cao tuổi tại địa phương. Phương pháp điền dã dân tộc học với hai kỹ thuật cốt lõi là quan sát tham gia và phỏng vấn sâu được ưu tiên lựa chọn. Lý do áp dụng phương pháp này là nhằm tiếp cận hiện tượng văn hóa từ góc nhìn của chính chủ thể văn hóa, đảm bảo tính khách quan, trung thực và phản ánh trọn vẹn đời sống thực hành nghề y của dòng họ.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Quá trình khảo sát thực địa và phân tích văn bản học mang lại 4 phát hiện quan trọng:

1. Tính liên tục lịch sử và chiều sâu y thuật: Khởi đầu từ cụ Lê Trung Bình (sinh năm 1745, đỗ tứ trường Hương thí năm 1763 dưới triều vua Lê Cảnh Hưng), dòng họ Ca Công đã tích lũy kho tàng y lý uyên bác kết hợp giữa Nho y phương Đông với cây thuốc Nam bản địa, lưu truyền liên tục qua 7 thế hệ mà không bị đứt gãy.
2. Sự phá vỡ định kiến giới trong chuyển giao tri thức: Trái với quan niệm Nho giáo truyền thống "nam trọng nữ khinh" và tư tưởng chỉ truyền nghề cho con trai trưởng hoặc con dâu, thế hệ hiện tại đã mở rộng trao truyền cho con gái. Trong số các thế hệ kế cận, nữ giới chiếm tỷ lệ 40% lực lượng hành nghề trực tiếp, tiêu biểu là cử nhân y học cổ truyền Lê Thị Lan đã độc lập khám chữa bệnh và quản lý cơ sở điều trị.
3. Chuẩn hóa học thuật hiện đại: 100% thế hệ kế nghiệp thứ 6 và thứ 7 của dòng họ đều theo học chính quy tại các trường đào tạo chuyên ngành như Học viện Y Dược học cổ truyền Việt Nam. Sự kết hợp giữa phép "Tứ chẩn" truyền thống (Vọng, Văn, Vấn, Thiết) với các kỹ thuật vật lý trị liệu hiện đại như điện châm, bấm huyệt đã nâng tỷ lệ điều trị thành công các chứng bệnh cơ xương khớp và phụ khoa lên đáng kể.
4. Chuyển đổi mô hình kinh doanh và dịch vụ: Việc áp dụng quy trình sắc thuốc bằng máy đóng túi hút chân không đã phủ sóng dịch vụ đến 100% người bệnh ngoại tỉnh có yêu cầu, giúp gia tăng lượng bệnh nhân từ các tỉnh phía Nam và miền Trung tìm đến nhà thuốc thêm khoảng 65% so với giai đoạn trước năm 2015.

Thảo luận kết quả

Sự tồn tại bền vững của nghề thuốc họ Ca Công xuất phát từ nền tảng y đức "cứu người làm gốc", không đặt nặng lợi ích thương mại. Khác với mô hình làng nghề thuốc Nam tại một số địa phương đang bị suy thoái do thiếu hụt diện tích trồng dược liệu, dòng họ Ca Công đã thiết lập chuỗi cung ứng linh hoạt: 60% dược liệu nhập khẩu chính ngạch từ các hiệu buôn lớn tại thành phố Thanh Hóa, 25% thu hái từ nguồn dược liệu tự nhiên vùng trung du, và 15% tự ươm trồng trong vườn nhà với hơn 20 loài thảo dược thông dụng như Bồ công anh, Bố chính sâm, Kim ngân, Thạch xương bồ.

Để minh họa cho tiến trình hiện đại hóa, dữ liệu nghiên cứu có thể được biểu diễn qua bảng so sánh đa tiêu chí giữa phương thức cổ truyền và phương thức đương đại:

Tiêu chí so sánh	Phương thức cổ truyền (Trước 1986)	Phương thức đương đại (Từ 2016 đến nay)
Trình độ học vấn thầy thuốc	Tự học qua gia chỉ, sách Hán Nôm gia truyền	Tốt nghiệp Đại học, Trung cấp Y Dược chính quy
Đối tượng truyền nghề	Con trai trong dòng tộc (quyền huynh thế phụ)	Con trai, con gái và nhân sự hỗ trợ chuyên môn
Dạng thành phẩm thuốc	Thuốc thang thô tự sắc tại nhà	Thuốc sắc đóng túi tiệt trùng, viên hoàn tán, cao dán
Nhận diện và pháp lý	Dựa vào danh tiếng truyền khẩu địa phương	Đăng ký sở hữu trí tuệ, quản lý bệnh án điện tử

Những bí quyết bào chế đặc thù như kỹ thuật Hương phụ tứ chế (ngâm nước tiểu 7 ngày 7 đêm, sao tẩm qua 4 loại dung dịch giấm, muối, rượu, gừng) hay Hà thủ ô cửu chưng cửu sái (nấu và phơi 9 lần cùng nước đỗ đen bằng dụng cụ tre luồng) tiếp tục khẳng định giá trị độc bản của tri thức dân gian trong kho tàng y dược học nước nhà.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả nghiên cứu thực chứng, luận văn đưa ra 4 nhóm giải pháp chiến lược nhằm phát triển bền vững nghề thuốc Đông y gia truyền họ Ca Công:

1. Chuẩn hóa quy trình chiết xuất và kiểm nghiệm hoạt chất dược liệu: Tiến hành phân tích thành phần hóa học và định lượng dược tính của các bài thuốc gia truyền chữa vô sinh và phụ khoa nhằm đảm bảo an toàn tuyệt đối. Mục tiêu đến năm 2028 đạt 100% các dòng sản phẩm viên hoàn và cao cô đặc đáp ứng tiêu chuẩn vệ sinh an toàn của Bộ Y tế. Chủ thể thực hiện: Chi hội Đông y huyện Thọ Xuân phối hợp cùng cơ sở y dược họ Ca Công.
2. Số hóa và bảo tồn hệ thống thư tịch cổ Hán Nôm: Thực hiện phiên dịch, lập bản sao số và lập danh mục lưu trữ khoa học cho hơn 50 trang tài liệu gia phả, y thư, sắc phong lịch sử. Thời gian hoàn thành trong giai đoạn 2026-2027. Chủ thể thực hiện: Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Thanh Hóa chủ trì phối hợp với các chuyên gia Viện Nghiên cứu Hán Nôm.
3. Quy hoạch vùng trồng dược liệu sạch đạt chuẩn: Xây dựng vùng đệm bảo tồn nguồn gen cây thuốc bản địa với quy mô 2 hecta tại xã Xuân Quang, bảo tồn ít nhất 35 loài thảo dược quý. Thời gian triển khai hoàn thiện trước năm 2029. Chủ thể thực hiện: Ủy ban nhân dân xã Xuân Quang và các hộ gia đình dòng họ Lê Văn.
4. Nâng cấp hệ thống quản trị thương hiệu và hồ sơ bệnh án trực tuyến: Đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin trong tư vấn từ xa và theo dõi phác đồ điều trị, phấn đấu nâng mức độ hài lòng của người bệnh lên trên 90% trong giai đoạn 2026-2030. Chủ thể thực hiện: Đại diện thương hiệu Đông Y gia truyền Ca công Việt Nam.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình nghiên cứu mang giá trị tham khảo chuyên môn đa dạng cho 4 nhóm độc giả chính:

1. Học viên cao học và nghiên cứu sinh chuyên ngành Văn hóa học, Nhân học văn hóa: Luận văn cung cấp khung phương pháp luận mẫu mực về điền dã dân tộc học, kỹ thuật khai thác tư liệu Hán Nôm và cách tiếp cận liên ngành đối với các hiện tượng văn hóa làng xã truyền thống.
2. Đội ngũ y bác sĩ, lương y và nhà nghiên cứu Y học cổ truyền: Tài liệu cung cấp nhiều kinh nghiệm quý báu về phương pháp biện chứng luận trị, kinh nghiệm sử dụng vị thuốc Nam thay thế thuốc Bắc và các kỹ thuật bào chế cổ truyền độc đáo.
3. Cán bộ quản lý văn hóa và cán bộ hoạch định chính sách y tế cơ sở: Nguồn tham khảo hữu ích giúp xây dựng đề án bảo tồn các di sản văn hóa phi vật thể, hoàn thiện chính sách hỗ trợ các phòng chẩn trị tư nhân kết hợp y học cổ truyền với y tế dự phòng.
4. Đại diện các dòng họ, nghệ nhân làng nghề thủ công truyền thống: Mô hình chuyển giao tri thức và đăng ký sở hữu trí tuệ của họ Ca Công là bài học thực tiễn giá trị về cách gìn giữ bí quyết gia đình trong thời đại chuyển đổi số.

Câu hỏi thường gặp

Dòng họ Ca Công có nguồn gốc từ đâu và tại sao lại có tên gọi đặc biệt này?
Dòng họ Ca Công vốn mang họ Nguyễn, khởi nguồn từ làng Bình Ngô, xã Thiệu Ngọc, huyện Thiệu Hóa, sau đó di cư sang xã Bàn Thạch (nay là xã Xuân Quang) vào thời Lê Trung Hưng. Tên gọi Ca Công xuất phát từ nghề hát Ả đào (Ca trù) nổi tiếng của dòng họ từ thời Lê sơ, được triều đình phong kiến ban quốc tính họ Lê và phong tặng nhiều sắc thần quý giá.

Phương pháp chẩn đoán bệnh của các lương y dòng họ Ca Công có điểm gì khác biệt?
Nhà thuốc vận dụng linh hoạt phép Tứ chẩn cổ truyền gồm Vọng (nhìn sắc thái), Văn (nghe âm thanh), Vấn (hỏi bệnh tình), Thiết (bắt mạch). Điểm đặc sắc là khả năng quan sát thần sắc và giọng nói để định lượng mức độ tổn thương khí huyết, sau đó phân định Tứ chẩn kết hợp Bát cương để gia giảm vị thuốc linh hoạt theo từng mùa và thể trạng người bệnh.

Việc truyền dạy nghề thuốc trong dòng họ hiện nay đã thay đổi như thế nào so với trước đây?
Nếu như trước thế kỷ 20 nghề chỉ truyền thụ khép kín cho con trai trưởng theo tục quyền huynh thế phụ, thì hiện nay tri thức đã được chuyển giao bình đẳng cho cả con gái và các thành viên có năng khiếu. 100% người kế nghiệp đều được tạo điều kiện theo học bài bản tại các cơ sở đào tạo y khoa chính quy của nhà nước.

Thương hiệu Đông Y gia truyền Ca công Việt Nam được bảo hộ như thế nào?
Nhận thức được tầm quan trọng của pháp lý trong nền kinh tế thị trường, năm 2016 gia đình lương y Lê Văn C đã tiến hành đăng ký và được Cục Sở hữu trí tuệ cấp chứng nhận bảo hộ độc quyền cho nhãn hiệu "Đông Y gia truyền Ca công Việt Nam", tạo nền tảng vững chắc để phòng chống hàng giả và nâng cao uy tín chuyên môn.

Nguồn dược liệu phục vụ chữa bệnh của nhà thuốc được kiểm soát ra sao?
Nhà thuốc kết hợp chặt chẽ giữa việc nhập nguồn dược liệu sạch từ các đơn vị kinh doanh dược uy tín tại thành phố Thanh Hóa với việc khai thác thảo dược tự nhiên vùng đồi núi Thọ Xuân. Ngoài ra, khuôn viên gia đình luôn duy trì vườn cây thuốc mẫu với hơn 20 vị thuốc nam để phục vụ nhu cầu sơ chế tươi tại chỗ.

Kết luận

• Luận văn đã hệ thống hóa trọn vẹn lịch sử hơn 270 năm gìn giữ và phát triển nghề thuốc Đông y của dòng họ Ca Công tại xã Xuân Quang, huyện Thọ Xuân.
• Làm sáng tỏ sự chuyển biến tích cực trong phương thức trao truyền tri thức gia tộc từ bảo thủ, khép kín sang đào tạo đại học chính quy và thúc đẩy bình đẳng giới.
• Khẳng định giá trị thực tiễn của mô hình kết hợp y học cổ truyền dân gian với kỹ thuật hiện đại và đăng ký quyền sở hữu trí tuệ.
• Cung cấp nguồn tư liệu Hán Nôm, văn bia, sắc phong nguyên bản có giá trị lịch sử cao đối với vùng đất cổ hữu ngạn sông Chu.
• Mở ra định hướng phát triển chuỗi giá trị bảo tồn nguồn gen dược liệu gắn với du lịch di sản văn hóa trong giai đoạn 2026-2030.

Công trình là minh chứng sống động khẳng định sức sống mãnh liệt của tri thức dân gian Việt Nam trong dòng chảy hội nhập. Độc giả quan tâm và các nhà nghiên cứu hãy cùng kết nối, chia sẻ và ứng dụng những phát hiện từ luận văn để tiếp tục lan tỏa các giá trị di sản văn hóa y dược cổ truyền của dân tộc.

Trích đoạn nội dung tài liệu

mở đầu cho thiên anh hùng ca dựng nƣớc và giữ nƣớc của dân tộc ta, đồng thời đây cũng là chứng tích về sự tụ cƣ của cƣ dân Việt từ buổi đầu công nguyên mà sau này các điểm dân cƣ còn lan toả xuống các vùng đất rộng lớn của các huyện Thiệu Hoá, Yên Định, Đông Sơn. Những dấu tích của các nền văn hoá cổ xƣa ở đây và các vùng đất bao quanh vùng đất Xuân Quang đã chứng tỏ những tâm điểm cƣ trú của ngƣời cổ là những cƣ dân đầu tiên sinh sống trên lãnh thổ này đã dùng vùng đồng bằng trung du để làm bàn đạp tiến xuống đồng bằng và ven biển rộng lớn. Tất cả dấu tích và quang cảnh đó chính là bằng chứng cho một nền văn hoá rực rỡ xƣa 15 kia, đồng thời nó cũng minh chứng cho tính chất mở của một vùng đất cổ có bề dày về truyền thống lịch sử và văn hoá. Khái niệm “vùng trung du”- vùng chuyển tiếp giữa đồng bằng và miền núi mà Xuân Quang là một trong những điểm nổi bật, mang một sắc thái riêng của một làng quê truyền thống Việt Nam.

Do vốn là một vùng đất cổ với bề dày truyền thống lịch sử lâu đời nên đời sống văn hóa – xã hội của ngƣời dân nơi đây khá phong phú và đa dạng. Xƣa kia, Xuân Quang có 07 giáp, tƣơng ứng với các giáp, mỗi giáp có một ngôi đình. Ngoài ra, còn có hai ngôi chùa là chùa Con Chan, chùa Long Hồ; một ngôi Nghè và ba khu lăng mộ của các vua triều Lê Trung Hƣng là lăng mộ vua Lê Dụ Tông [31 – tr56], lăng mộ vua Lê Hiển Tông [31 – tr162] và lăng mộ vua Lê Chiêu Thống cùng các lăng, mộ của Thái hậu, Hoàng phi, con vua, Đề lĩnh Nguyễn Viết Triệu, Nội thị Nguyễn Văn Quyên cùng đƣợc đặt cạnh lăng vua Hiển Tông [28 - tr424, 425]. Mặc dù phần lớn đã bị hủy hoại trong thời kỳ bài phong nhƣng những dấu ấn và những giá trị văn hóa truyền thống của cƣ dân Xuân Quang còn khá đậm nét, phong phú.

Trong nhiều năm trở lại đây, ngoài việc bảo tồn, tu bổ và phát huy giá trị của một trong 07 ngôi đình còn lại, nhân dân Xuân Quang đã phục hồi, tôn tạo lại Nghè Cao Sơn, khu lăng mộ vua Lê Hiển Tông và xây dựng đền thờ các vua, Hoàng hậu và công chúa thời Lê Trung Hƣng để phục vụ nhu cầu tín ngƣỡng của nhân dân. Cùng với đó, lễ hội đình, nghè cũng và một số trò chơi, trò diễn dân gian cũng đƣợc khôi phục lại. Các thiết chế văn hóa của thôn cũng đƣợc hình thành, gồm: Nhà văn hóa của 10 thôn, sân luyện tập, thi đấu thể thao và sân vận động. Đa số ngƣời dân đều hƣởng ứng và hăng say tham gia sinh hoạt.

Ngày nay, những di sản văn hóa của nhân dân Xuân Quang đã đƣợc quan tâm bảo tồn, phục hồi nhƣ: Đình làng Giữa, Nghè Cao Sơn, mộ vua Lê Hiển Tông, đền thờ các vua, Hoàng hậu và công chúa thời Lê Trung Hƣng. Những điểm di tích còn lại đã đƣợc UBND xã phối hợp với Phòng Văn hóa – Thông tin huyện và Trung tâm Bảo tồn Di sản Văn hóa Thanh Hóa tiến hành lập và đƣa vào danh mục kiểm kê nhƣ: chùa Long Hồ, chùa Con Chan, địa điểm lăng mộ vua Lê Chiêu Thống, Thái hậu, Hoàng phi, các con vua và các quan… 16 Bên cạnh những sinh hoạt tín ngƣỡng dân gian, trò chơi, trò diễn đã và đang đƣợc từng bƣớc phục hồi và duy trì sinh hoạt thƣờng xuyên còn có những di sản văn hóa khác mang giá trị lịch sử, văn hóa hiện còn đang đƣợc nhân dân nơi đây lữu giữ nhƣ: - Bia chùa Long Hồ Văn bia này trƣớc đây đặt ở hành lang bên trái chùa Long Hồ, xã Bàn Thạch, tổng Kiên Thạch, phủ Thọ Xuân, tỉnh Thanh Hóa (nay là Bàn Thạch, xã Xuân Quang, huyện Thọ Xuân, tỉnh Thanh Hóa). Ngày nay, bia đã bị mất, chúng tôi tìm thấy thác bản ghi trong “Corpusdes inscriptions - Corpus op ancient Viet Namese in scruptions - Tổng tập văn bản khắc Hán Nôm" do Viện Cao học thực hành - Viện Viễn Đông Bác Cổ Pháp - Viện nghiên cứu Hán Nôm ấn hành, ký hiệu 01904 - 01905. Thác văn bản bia hai mặt, cao 128 cm x 68cm, trán bia mặt trƣớc trang trí đôi rồng chầu mặt trời, diềm chạy hoa văn dây leo, chân chạm bệ cánh sen.

Mặt sau trang trí đôi phƣợng chầu mặt nguyệt, diềm chạy hoa văn dây leo, chân chạm ba con kỳ lân vƣờn nhau. Nội dung văn bia và bài minh trên bia ca ngợi cảnh đẹp của vùng đất nơi chùa tọa lạc, lý do những ngƣời nơi đây hƣng công, công đức tu sửa lại chùa. Phần cuối của bia có ghi chép những ngƣời đứng ra kêu gọi công đức, niên hiệu dựng bia và ngƣời soạn văn bia nhƣ sau: - Hội chủ là Lê Quang Bật, chức: Dương vũ Uy dũng Tán trị Công thần, Điện tiền Đô hiệu Điểm ty, Tả hiệu điểm, tước Cẩm Xuyên hầu. - Hưng công là Lê Bái Sai, chức: Dương vũ Uy dũng Tán trị Công thần, Đặc tiến làm Phụ quốc Thượng tướng quân.

Cẩm y vệ Đô chỉ huy sứ ty, Đô chỉ huy sứ, Điện tiền Đô hiệu Điểm ty, Tả hiệu Điểm tước Hoa Sơn hầu. Hội chủ là Lê Sỹ Khuể, chức: Dương vũ Uy dũng Tán trị Công thần, Cẩm y vệ Đô chỉ huy sứ ty, Đô chỉ huy sứ, tước Phú Dũng hầu. Ngày lành tháng 11 niên hiệu Đức Long năm thứ 3 (1631) triều Lê. Người soạn là Lê Hữu Độ hiệu Nhã lượng, chức Cẩn sự lang bậc dưới Tri huyện huyện Đông Sơn, phủ Thiệu Thiên”.

17 - Di tích kiến trúc nghệ thuật đình làng Giữa Đình làng Giữa còn có tên gọi khác ít phổ biến hơn là đình Cao Sơn hay đình Giáp Trung. Đình trƣớc kia đƣợc xây theo kiểu chữ đinh ( J ) gồm có Tiền đƣờng và Hậu cung. Hiện đình có kiến trúc theo kiểu chữ Nhất (一) và là di tích lịch sử, văn hoá, công trình kiến trúc điêu khắc gỗ thời Nguyễn thế kỷ XIX, niên hiệu Tự Đức năm thứ 22 (1869). Ngày 10/01/2005, đình đã đƣợc Chủ tịch UBND tỉnh Thanh Hóa đã ra Quyết định số 69/QĐ-UBND công nhận là di tích kiến trúc nghệ thuật cấp Tỉnh.

Ngoài ra, nơi đây còn có nghè thờ thần Cao Sơn đại vƣơng và Thủy Tiên công chúa cùng hai bản thần tích bằng chữ Hán ghi chép lại thân thế, sự nghiệp, coong trạng của hai vị thần này. Hai bản thần tích có niên hiệu năm Hồng Phúc nguyên niên (1572). Hiện các hiện vật giá trị của nghè vẫn còn lƣu giữ đƣợc nhƣ: 03 chiếc quạt, xƣơng quạt bằng ngà voi, 2 chiếc quạt lớn, một chiếc nhỏ bằng vải thêu hình đôi chim phƣợng; hai hòm gỗ đựng Thần phả, sắc phong và 01 lƣ hƣơng bằng đồng do dòng họ Lê Văn tức họ Ca công cung tiến. - Văn hóa truyền thống Là vùng đất nằm trong các đầu mối giao thông từ Bắc vào Nam, từ miền núi xuống miền xuôi, vì vậy mà từ rất xa xƣa, Bàn Thạch - Xuân Quang là nơi có nhiều dòng họ du nhập đến đây sinh cơ lập nghiệp và mang theo cả nhiều phong tục tập quán về truyền thống văn hoá từ nơi khác đến, vì vậy nét văn hoá của vùng đất này cũng rất đa dạng và phong phú.

Tục thờ thành hoàng làng và các vị thần linh Ở Bàn Thạch - Xuân Quang có 7 giáp (bảy làng) thì cả 7 giáp đều thờ chung một vị thành hoàng là Cao Sơn đại vƣơng ở đình của mỗi làng. Đến nay rất tiếc hầu hết các ngôi đình đã bị phá huỷ từ sau cách mạng tháng Tám năm 1945. Hiện nơi đây chỉ còn lại duy nhất một trong số 7 ngôi đình, nhƣng tục thờ thành hoàng và các vị thần linh vẫn còn in đậm trong ký ức mỗi ngƣời dân Bàn Thạch – Xuân Quang và trong dân gian. 18 Nơi thờ Thần thƣờng đƣợc gọi là Mã Nghè, nằm về phía tây Long Hồ.

Trong ký ức ngƣời dân trang La Đá - Bàn Thạch - Mã Nghè lung linh huyền ảo. Nghè tọa lạc trên yên của mảnh đất hình con ngựa, xung quanh là rừng cây và nhiều loại chim muông hoa lá. Tƣơng truyền ngay trƣớc sân đệ tam của nghè có một cây thông đã hàng nghìn năm tuổi, chu vi bằng ba bốn ngƣời ôm, cao vút trời. Ngoài ra nơi đây còn có nhiều loài cây cổ thụ nhƣ cây Vạng, Mủ quả, Chầu Chuông.

Cây Muỗm Còm già nhƣ cõng trên lƣng mình những buồn vui của bao thế hệ ngƣời Bàn Thạch. Tƣơng truyền bốn cây cột đại trụ của nghè là do bốn họ Lê Văn (tức họ Ca công), Lê Đình, Lê Huy, Lê Trọng cung tiến trong một lần trùng tu. Hàng năm vào Rằm tháng 3, nhân dân lại tổ chức lễ tế thần với nhiều nghi lễ long trọng nhƣ: đánh chiêng trống, rƣớc kiệu. đi chạ (tục Kết Chạ) giữa các làng nọ với làng kia, đánh cờ ngƣời.

diễn ra tƣng bừng trong ngày hội làng. Những di tích đình, nghè ở Bàn Thạch - Xuân Quang nói riêng và nhiều nơi khác trên quê hƣơng Việt Nam. không chỉ là nơi ghi công tƣởng nhớ với mục đích “uống nƣớc nhớ nguồn” của nhân dân Xuân Quang mà nó còn là minh chứng về sự tham gia công cuộc xây dựng, giữ gìn và bảo vệ quê hƣơng của những “chủ nhân” trên vùng đất này. Cũng nhƣ bao vùng quê khác, trên mảnh đất Xuân Quang là nơi lƣu giữ nhiều dấu tích của những di tích quý giá trong lịch sử hình thành và phát triển của mảnh đất Xuân Quang nói riêng và đất nƣớc nói chung.

Ngoài ngôi đình còn lại của làng Giữa và Nghè thờ thần Cao Sơn, Thuỷ Tiên công chúa còn lại ngày nay thì xƣa kia, trên mảnh đất Xuân Quang còn là nơi có nhiều đình, chùa. với nhiều diện mạo khác nhau nhƣng rất tiếc đã bị phá huỷ trong thời kỳ bài phong của thế kỷ trƣớc. Chính vì vậy mà việc nghiên cứu hệ thống tín ngƣỡng ở Xuân Quang ở các góc độ khác nhau, qua đó để đánh giá đúng đƣợc giá trị văn hoá, nghệ thuật cùng với chặng đƣờng phát triển kinh tế, xã hội ở Xuân Quang đã gặp không ít những khó khăn. Tuy nhiên một hệ thống tín ngƣỡng ở Xuân Quang vẫn còn đƣợc lƣu giữ lại trong nhân dân và trong trí nhớ dân gian cho thấy nét văn hoá tinh thần nơi đây là rất 19 phong phú và đa dạng.

Đáng tiếc là những dấu tích của loại hình sinh hoạt văn hoá này đến nay hiện hữu còn khá mờ nhạt.