Nghệ Thuật Trang Trí Dân Tộc Mông Nghệ An Trong Dạy Học Môn Mỹ Thuật

Luận văn thạc sĩ giáo dục phân tích hoa văn dân tộc mông nghệ an trong dạy học môn trang trí ở trường cao đẳng sư phạm nghệ an, đánh giá thực trạng, chỉ ra hạn chế, đề xuất giải

• Tác giả: Lê Anh Tuấn
• Người hướng dẫn: TS. Phạm Minh Phong
• Trường học: Trường Đại học Sư phạm Nghệ thuật Trung ương
• Chuyên ngành: Lý luận và phương pháp dạy học
• Đề tài: Nghệ Thuật Trang Trí Dân Tộc Mông Nghệ An Trong Dạy Học Mỹ Thuật
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2017
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TRẠNG
• 1.1. Một số khái niệm
• 1.1.1. Khái niệm về phương pháp dạy - học
• 1.1.2. Màu sắc và hoa văn trang trí
• 1.2. Giới thiệu về dân tộc Mông ở miền núi Nghệ An và nghệ thuật trang trí trên trang phục
• 1.2.1. Dân tộc Mông ở miền núi Nghệ An
• 1.2.2. Nghệ thuật trang trí trên trang phục dân tộc Mông ở Nghệ An
• 1.2.3. Giá trị nghệ thuật
• 1.3. Một số phương pháp dạy học tích cực nói chung và phương pháp dạy học Mĩ thuật nói riêng
• 1.3.1. Phương pháp dạy học tích cực
• 1.3.2. Phương pháp dạy học áp dụng trong bộ môn Mĩ thuật và phân môn Trang trí
• 1.4. Thực trạng dạy học và điều chỉnh sắp xếp nội dung học phần Trang trí tại Trường Cao đẳng sư phạm Nghệ An
• 1.4.1. Vài nét về Trường Cao đẳng sư phạm Nghệ An
• 1.4.2. Thực trạng dạy học môn vẽ Trang trí tại trường Cao đẳng Sư phạm Nghệ An
• 1.4.3. Điều chỉnh, sắp xếp nội dung các học phần trang trí
• 2. CHƯƠNG 2: BIỆN PHÁP VẬN DỤNG HOA VĂN DÂN TỘC MÔNG NGHỆ AN TRONG DẠY HỌC MÔN TRANG TRÍ Ở TRƯỜNG CAO ĐẲNG SƯ PHẠM NGHỆ AN
• 2.1. Ứng dụng họa tiết của dân tộc Mông vào dạy học môn Trang trí
• 2.1.1. Mục đích của việc ứng dụng môtip hoa văn trang trí dân tộc Mông giảng dạy cho sinh viên ngành CĐ Sư phạm mĩ thuật
• 2.1.2. Các tiêu chí họa tiết dân tộc Mông được ứng dụng trong giảng dạy
• 2.2. Biện pháp đưa hoa văn dân tộc Mông trong các bài học
• 2.3. Tổ chức thực nghiệm
• 2.4. Kết quả thực nghiệm
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• DANH MỤC CÁC BẢNG BIỂU

Tóm tắt

I. Tổng Quan Nghệ Thuật Trang Trí Mông Nghệ An Giá Trị Văn Hóa

Nghệ An, vùng đất miền Trung, là nơi hội tụ của nhiều dân tộc thiểu số, trong đó có cộng đồng người Mông. Nghệ thuật trang trí Mông Nghệ An không chỉ là sản phẩm thủ công mà còn là biểu hiện của văn hóa Mông Nghệ An, kỹ thuật và thẩm mỹ. Người Mông ở Nghệ An, gồm Mông Trắng và Mông Đen, có cách tạo hình trang trí và sử dụng trang phục độc đáo, thể hiện trình độ thẩm mỹ cao và đời sống tâm hồn phong phú. Họa tiết trang trí Mông thường phức tạp, tỉ mỉ, sử dụng màu sắc mạnh như đỏ, vàng, trắng, xanh trên nền vải đen. Màu đen liên kết các mảng nhỏ, tạo nên trang phục đầy nghệ thuật. Nghệ thuật này thể hiện quá trình lao động vất vả và sự kiên trì của người phụ nữ Mông.

Nghệ thuật trang trí dân tộc Mông vừa mang tính thẩm mỹ vừa có tính khoa học cao. Họ khai thác vẻ đẹp từ thiên nhiên như cỏ, cây, hoa, lá, chim, thú, con người, đưa vào trang trí trên trang phục. Các họa tiết được truyền từ đời này sang đời khác, không bằng lý trí mà bằng cảm tính, về cách điệu, xử lý nét, mảng bằng hình thức kỷ hà hoá cao, tạo nhịp điệu tạo hình. Bố cục có tầng, có lớp, sử dụng các mảng đặt cạnh nhau, chồng lên nhau, hình tam giác, đường zích rắc, tạo sự phong phú nhiều chiều, nhiều hướng của các môtip trang trí, mang đậm bản sắc truyền thống.

1.1. Đặc Trưng Họa Tiết Trang Trí Dân Tộc Mông Nghệ An

Họa tiết trang trí của người Mông ở Nghệ An mang những đặc trưng riêng biệt, phản ánh thế giới quan và đời sống văn hóa của họ. Các họa tiết thường được hình thành từ những hình ảnh quen thuộc trong tự nhiên như cây cỏ, hoa lá, chim thú, và các yếu tố hình học như hình vuông, hình tròn, tam giác. Sự kết hợp giữa các yếu tố tự nhiên và hình học tạo nên sự hài hòa và độc đáo cho các tác phẩm trang trí. Màu sắc sử dụng trong trang trí cũng rất đặc trưng, thường là những gam màu tươi sáng, rực rỡ như đỏ, vàng, xanh, trắng, nổi bật trên nền vải đen. Cách phối màu này không chỉ tạo nên vẻ đẹp thẩm mỹ mà còn mang ý nghĩa tượng trưng cho sự may mắn, thịnh vượng và sức sống.

1.2. Ý Nghĩa Văn Hóa Ẩn Sau Họa Tiết Mông Tín Ngưỡng Phong Tục

Mỗi họa tiết trên trang phục của người Mông không chỉ đơn thuần là hình ảnh trang trí mà còn mang trong mình những ý nghĩa văn hóa sâu sắc. Chúng thể hiện tín ngưỡng, phong tục tập quán và lịch sử của dân tộc. Ví dụ, họa tiết hình xoắn ốc tượng trưng cho sự sinh sôi nảy nở, họa tiết hình chim muông thể hiện sự kết nối giữa con người và thiên nhiên, họa tiết hình người thể hiện sự tôn kính đối với tổ tiên. Việc giải mã những ý nghĩa này giúp chúng ta hiểu rõ hơn về thế giới quan và giá trị văn hóa của người Mông. Nghệ thuật Mông và tín ngưỡng có mối liên hệ mật thiết.

II. Thách Thức Bảo Tồn Nghệ Thuật Mông Trong Dạy Học Mỹ Thuật

Việc bảo tồn và phát huy nghệ thuật truyền thống Mông trong bối cảnh hiện đại đặt ra nhiều thách thức. Sự du nhập của văn hóa ngoại lai, sự thay đổi trong lối sống và sự thiếu hụt nguồn lực đầu tư cho giáo dục nghệ thuật dân tộc đang đe dọa sự tồn tại của nghề thủ công mỹ nghệ Mông. Trong lĩnh vực dạy học mỹ thuật, việc thiếu giáo trình, tài liệu tham khảo và đội ngũ giáo viên am hiểu về văn hóa Mông cũng là một trở ngại lớn. Bên cạnh đó, việc làm thế nào để truyền đạt những giá trị văn hóa truyền thống một cách sinh động, hấp dẫn và phù hợp với tâm lý của học sinh hiện đại cũng là một vấn đề cần được quan tâm. Cần có những giải pháp đồng bộ và hiệu quả để bảo tồn và phát huy nghệ thuật dân tộc Mông trong giáo dục nghệ thuật dân tộc.

2.1. Thiếu Hụt Tài Liệu Giáo Viên Am Hiểu Văn Hóa Mông

Một trong những thách thức lớn nhất trong việc giảng dạy về nghệ thuật Mông là sự thiếu hụt tài liệu tham khảo và giáo viên có kiến thức sâu rộng về văn hóa Mông. Điều này dẫn đến việc nội dung giảng dạy thường mang tính hình thức, thiếu tính thực tế và không truyền tải được đầy đủ giá trị văn hóa của nghệ thuật Mông. Cần có những chương trình đào tạo, bồi dưỡng chuyên sâu cho giáo viên để nâng cao trình độ chuyên môn và kiến thức về văn hóa Mông. Đồng thời, cần biên soạn những tài liệu giảng dạy phong phú, đa dạng và phù hợp với trình độ của học sinh.

2.2. Làm Sao Để Giảng Dạy Hấp Dẫn Về Văn Hóa Mông

Để thu hút sự quan tâm của học sinh đối với nghệ thuật Mông, cần có những phương pháp giảng dạy sáng tạo và hấp dẫn. Thay vì chỉ giảng dạy lý thuyết khô khan, nên kết hợp với các hoạt động thực hành, trải nghiệm thực tế như tham quan các làng nghề truyền thống, giao lưu với các nghệ nhân Mông, tổ chức các buổi trình diễn nghệ thuật Mông. Đồng thời, cần khuyến khích học sinh tìm tòi, sáng tạo và ứng dụng những kiến thức đã học vào các sản phẩm nghệ thuật của mình. Phương pháp dạy học Mỹ thuật dân tộc cần đổi mới.

III. Phương Pháp Tích Hợp Nghệ Thuật Mông Vào Bài Giảng Mỹ Thuật

Để ứng dụng nghệ thuật dân tộc Mông trong dạy học, cần có phương pháp tiếp cận phù hợp. Có thể bắt đầu bằng việc giới thiệu về lịch sử, văn hóa và đặc trưng của nghệ thuật Mông ở Nghệ An. Sau đó, phân tích các yếu tố tạo hình cơ bản như đường nét, hình khối, màu sắc và bố cục trong các tác phẩm nghệ thuật Mông. Tiếp theo, hướng dẫn học sinh thực hành vẽ, thiết kế các sản phẩm trang trí dựa trên các họa tiết và kỹ thuật truyền thống của người Mông. Cuối cùng, khuyến khích học sinh sáng tạo và phát triển những ý tưởng mới dựa trên nền tảng văn hóa truyền thống. Tích hợp văn hóa Mông vào giáo dục là một quá trình lâu dài.

3.1. Phân Tích Yếu Tố Tạo Hình Trong Họa Tiết Trang Trí Mông

Việc phân tích các yếu tố tạo hình cơ bản như đường nét, hình khối, màu sắc và bố cục trong các họa tiết trang trí Mông là một bước quan trọng trong quá trình giảng dạy. Điều này giúp học sinh hiểu rõ hơn về cấu trúc và nguyên tắc thẩm mỹ của nghệ thuật Mông. Ví dụ, có thể phân tích cách sử dụng đường nét mềm mại, uyển chuyển trong các họa tiết hoa lá, cách sử dụng hình khối đơn giản, khỏe khoắn trong các họa tiết hình học, cách phối màu hài hòa, tương phản trong các tác phẩm trang trí. Đặc trưng nghệ thuật Mông cần được làm rõ.

3.2. Thực Hành Vẽ Thiết Kế Dựa Trên Họa Tiết Truyền Thống

Sau khi đã nắm vững các yếu tố tạo hình cơ bản, học sinh có thể bắt đầu thực hành vẽ và thiết kế các sản phẩm trang trí dựa trên các họa tiết truyền thống của người Mông. Có thể hướng dẫn học sinh vẽ lại các họa tiết đã có hoặc sáng tạo ra những họa tiết mới dựa trên cảm hứng từ văn hóa Mông. Đồng thời, có thể hướng dẫn học sinh sử dụng các kỹ thuật truyền thống của người Mông như thêu, dệt, vẽ sáp ong để tạo ra những sản phẩm trang trí độc đáo. Nghệ thuật thêu thùa Mông là một kỹ năng quan trọng.

IV. Ứng Dụng Thực Tế Dự Án Mỹ Thuật Về Văn Hóa Mông Nghệ An

Để tăng tính ứng dụng và thực tiễn của việc học tập về nghệ thuật Mông, có thể tổ chức các dự án mỹ thuật liên quan đến văn hóa Mông Nghệ An. Ví dụ, có thể tổ chức một cuộc thi vẽ tranh về phong cảnh, con người và văn hóa Mông, hoặc một triển lãm các sản phẩm thủ công mỹ nghệ do học sinh tự tay làm. Ngoài ra, có thể phối hợp với các tổ chức văn hóa, du lịch để tổ chức các hoạt động quảng bá văn hóa Mông đến cộng đồng. Nghệ thuật Mông và du lịch có mối quan hệ chặt chẽ.

4.1. Tổ Chức Cuộc Thi Vẽ Về Phong Cảnh Con Người Mông

Một cuộc thi vẽ tranh về phong cảnh, con người và văn hóa Mông là một hoạt động ý nghĩa giúp học sinh tìm hiểu sâu hơn về văn hóa Mông và phát huy khả năng sáng tạo của mình. Cuộc thi có thể được tổ chức theo nhiều chủ đề khác nhau như "Vẻ đẹp của núi rừng Mông", "Cuộc sống của người Mông", "Lễ hội truyền thống của người Mông". Các tác phẩm dự thi có thể được trưng bày tại trường hoặc tại các địa điểm công cộng để quảng bá văn hóa Mông đến cộng đồng.

4.2. Triển Lãm Sản Phẩm Thủ Công Mỹ Nghệ Do Học Sinh Làm

Một triển lãm các sản phẩm thủ công mỹ nghệ do học sinh tự tay làm là một cơ hội tuyệt vời để học sinh thể hiện tài năng và sự sáng tạo của mình. Các sản phẩm có thể là tranh vẽ, đồ thêu, đồ dệt, đồ chạm khắc gỗ, đồ trang sức... Triển lãm có thể được tổ chức tại trường hoặc tại các trung tâm văn hóa, bảo tàng để thu hút sự quan tâm của công chúng. Nghệ thuật thủ công mỹ nghệ cần được khuyến khích.

V. Kết Luận Giá Trị Tương Lai Nghệ Thuật Mông Trong Giáo Dục

Việc đưa nghệ thuật trang trí Mông Nghệ An vào dạy học mỹ thuật không chỉ giúp học sinh hiểu rõ hơn về văn hóa dân tộc mà còn góp phần bảo tồn và phát huy những giá trị truyền thống quý báu. Đồng thời, nó còn giúp học sinh phát triển khả năng sáng tạo, tư duy thẩm mỹ và tình yêu đối với quê hương, đất nước. Trong tương lai, cần có những chính sách và giải pháp đồng bộ để hỗ trợ việc giảng dạy và học tập về nghệ thuật dân tộc trong các trường học. Bảo tồn nghệ thuật dân tộc Mông là trách nhiệm của toàn xã hội.

5.1. Phát Triển Tư Duy Sáng Tạo Tình Yêu Văn Hóa Dân Tộc

Việc học tập về nghệ thuật Mông không chỉ giúp học sinh nắm vững kiến thức về văn hóa dân tộc mà còn giúp các em phát triển tư duy sáng tạo và tình yêu đối với quê hương, đất nước. Khi được tiếp xúc với những giá trị văn hóa truyền thống, học sinh sẽ cảm thấy tự hào về dân tộc mình và có ý thức bảo tồn, phát huy những giá trị đó. Đồng thời, việc thực hành vẽ, thiết kế các sản phẩm trang trí dựa trên các họa tiết truyền thống sẽ giúp học sinh rèn luyện khả năng sáng tạo và tư duy thẩm mỹ.

5.2. Chính Sách Hỗ Trợ Giảng Dạy Học Tập Về Nghệ Thuật Mông

Để việc giảng dạy và học tập về nghệ thuật Mông đạt hiệu quả cao, cần có những chính sách và giải pháp đồng bộ từ các cấp quản lý. Cần tăng cường đầu tư cho việc biên soạn giáo trình, tài liệu tham khảo, đào tạo giáo viên và xây dựng cơ sở vật chất phục vụ cho việc giảng dạy và học tập. Đồng thời, cần có những chính sách khuyến khích các nghệ nhân Mông tham gia vào quá trình giảng dạy và truyền nghề cho thế hệ trẻ. Giáo dục nghệ thuật dân tộc cần được quan tâm hơn.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Nghệ An sở hữu diện tích tự nhiên 16.250 km2, chiếm gần 6% diện tích cả nước và 83% diện tích vùng Bắc Trung Bộ, trong đó địa hình đồi núi và trung du chiếm tới 77%. Trên địa bàn vùng cao miền Tây của tỉnh, cộng đồng người Mông đã định cư hơn 200 năm, chiếm tỷ lệ khoảng 6,72% dân số các dân tộc thiểu số tại địa phương (trong tổng số hơn 80 vạn người Mông trên toàn quốc). Nền mỹ thuật dân gian của đồng bào Mông tại các huyện Kỳ Sơn và Quế Phong lưu giữ kho tàng di sản thị giác đặc sắc với hệ thống hoa văn trang phục giàu tính thẩm mỹ và tri thức bản địa độc đáo.

Thực tiễn đào tạo mỹ thuật tại các trường sư phạm địa phương thời gian qua bộc lộ nhiều khoảng trống khi giáo trình phân môn Trang trí chủ yếu khai thác các mô-típ kinh điển phương Tây hoặc vốn cổ người Kinh vùng đồng bằng, thiếu vắng các yếu tố bản sắc miền núi. Sinh viên ngành sư phạm mỹ thuật, đặc biệt là con em đồng bào thiểu số, gặp nhiều trở ngại trong việc tiếp cận thuật ngữ hàn lâm và phát huy năng khiếu tạo hình truyền thống. Đề tài tập trung giải quyết vấn đề khai thác, chuyển hóa nghệ thuật trang trí trang phục dân tộc Mông thành chất liệu giảng dạy sinh động cho sinh viên chuyên ngành Sư phạm Mỹ thuật tại Trường Cao đẳng Sư phạm Nghệ An.

Mục tiêu cốt lõi của công trình là hệ thống hóa các giá trị tạo hình, bố cục, màu sắc và kỹ thuật chế tác hoa văn Mông Nghệ An; đồng thời đề xuất giải pháp điều chỉnh chương trình, đổi mới phương pháp dạy học phân môn Trang trí. Phạm vi nghiên cứu tập trung khảo sát thực địa tại các bản làng Mông vùng Kỳ Sơn, Quế Phong và triển khai thực nghiệm sư phạm trên đối tượng sinh viên năm thứ nhất ngành Sư phạm Mỹ thuật từ năm 2015 đến năm 2017. Công trình có ý nghĩa thực tiễn to lớn trong việc nâng cao chất lượng đào tạo giáo viên mỹ thuật, bảo tồn di sản văn hóa dân tộc và hiện thực hóa mục tiêu chuẩn hóa đội ngũ nhà giáo theo Nghị quyết số 29-NQ/TW của Đảng.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu vận dụng lý thuyết dạy học tích cực nhằm phát huy tối đa tính độc lập, tư duy sáng tạo và năng lực giải quyết vấn đề của người học trong môi trường giáo dục nghệ thuật. Các mô hình sư phạm chủ đạo được tích hợp bao gồm: phương pháp dạy học theo dự án (Project-based learning) gắn lý thuyết nhà trường với thực tế đời sống; phương pháp dạy học giải quyết vấn đề tạo tình huống để sinh viên chủ động khám phá tri thức; và phương pháp hợp tác nhóm nhỏ tăng cường tương tác trao đổi chuyên môn.

Về phương diện nghệ thuật học, luận văn kế thừa hệ thống lý luận tạo hình trang trí từ các công trình nghiên cứu chuyên sâu của tác giả Trần Hữu Sơn năm 1996 về Văn hóa Mông, giáo trình của tác giả Tạ Phương Thảo năm 2003 và công trình của tác giả Nguyễn Thu Tuấn năm 2011 về phương pháp dạy học mỹ thuật. Khung phân tích tập trung vào các khái niệm then chốt:

• Trang trí cơ bản: Nghệ thuật tổ chức đường nét, hình mảng, đậm nhạt và màu sắc trên các diện tích hình học chuẩn mực như hình vuông, hình tròn, hình chữ nhật và đường diềm.
• Trang trí ứng dụng: Việc chuyển hóa ngôn ngữ tạo hình vào các vật phẩm sinh hoạt thực tế, tiêu biểu là đồ án trang trí vải hoa, khăn vuông và thảm trang trí.
• Kỷ hà hóa và biến điệu tạo hình: Quá trình đơn giản hóa các sự vật tự nhiên (cây cỏ, chim muông, hiện tượng thiên nhiên) thành các dạng thức hình học trừu tượng có tính ước lệ cao.
• Hòa sắc tương phản và cân bằng thị giác: Quy luật phối trộn các mảng màu nguyên sắc đối lập (đỏ, vàng, xanh lơ) trên nền trung gian sẫm màu để tạo hiệu ứng thị giác rực rỡ nhưng trang nhã.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu triển khai quy trình thu thập và xử lý dữ liệu chặt chẽ thông qua các nguồn dữ liệu sơ cấp và thứ cấp trong giai đoạn từ năm 2015 đến năm 2017:

• Cỡ mẫu và kỹ thuật chọn mẫu: Khảo sát toàn diện 09 giảng viên thuộc Tổ Mỹ thuật (Khoa Giáo dục Thể chất - Nghệ thuật) của Trường Cao đẳng Sư phạm Nghệ An. Mẫu thực nghiệm sư phạm được lựa chọn có chủ đích gồm 35 sinh viên năm thứ nhất chuyên ngành Cao đẳng Sư phạm Mỹ thuật, được phân bổ đồng đều vào hai nhóm: nhóm đối chứng học theo giáo trình truyền thống và nhóm thực nghiệm học theo phương án tích hợp hoa văn Mông. Lý do chọn mẫu xuất phát từ tính tương đồng về trình độ đầu vào và điều kiện học tập của khóa đào tạo 2015 - 2017.
• Phương pháp phân tích và lý do lựa chọn: Kết hợp phương pháp điền dã dân tộc học tại các huyện Kỳ Sơn, Quế Phong để thu thập tư liệu hình ảnh và mẫu vật hoa văn thực tế, đảm bảo tính chuẩn xác của dữ liệu mỹ thuật bản địa. Phương pháp phân tích - tổng hợp tài liệu sư phạm được sử dụng để phát hiện các bất cập trong khung chương trình 30 tiết hiện hành. Phương pháp thống kê đối chiếu định lượng trước và sau thực nghiệm được lựa chọn nhằm đo lường chính xác sự cải thiện về điểm số và kỹ năng tạo hình của sinh viên qua các bài kiểm tra trang trí đường diềm và vải hoa.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Khảo sát hệ thống di sản mỹ thuật trang phục dân tộc Mông (Mông Đen, Mông Trắng, Mông Đỏ, Mông Xanh) tại miền núi Nghệ An đã làm rõ 4 kỹ thuật tạo hình thủ công tinh xảo: kỹ thuật thêu lát và thêu chéo mũi tạo nét mềm mại phóng khoáng; kỹ thuật vẽ sáp ong in hoa văn trên vải lanh bằng bút đồng; kỹ thuật ghép vải nhiều lớp tạo mảng màu kỷ hà; và kỹ thuật đính hạt cườm, đồng bạc tạo điểm nhấn rực rỡ. Hệ thống họa tiết Mông Nghệ An thể hiện rõ nét tư duy kỷ hà hóa cao độ với các mô-típ hình học chủ đạo: hình vuông tượng trưng cho mặt đất, hình tròn tượng trưng cho mặt trời, hình tam giác mô phỏng núi rừng, kết hợp với các đường chữ thập, chữ đinh và hình quả trám.

Bảng màu truyền thống của người Mông gồm 5 sắc độ nguyên bản: chàm thẫm, đỏ, vàng, trắng và xanh lơ. Màu chàm sẫm giữ vai trò nền trung gian liên kết các mảng họa tiết nhỏ, giúp tôn vinh các mảng màu nóng rực rỡ trên các dải hoa văn gấu váy có bản rộng từ 15 đến 20 cm. Bố cục hoa văn được tổ chức theo hai cấu trúc chính: bố cục dải dọc/dải ngang đăng đối qua trục và bố cục ô hình học phá thế xoay chiều, kích thích mạnh mẽ thị giác người xem.

Đánh giá thực trạng tại Trường Cao đẳng Sư phạm Nghệ An cho thấy đội ngũ Tổ Mỹ thuật gồm 09 giảng viên (7 nam, 2 nữ; 8 cử nhân, 1 thạc sĩ) đều có chuyên môn vững vàng nhưng chương trình học phần Trang trí cơ bản cũ chỉ phân bổ 2 tín chỉ (tương đương 30 tiết, gồm 4 tiết lý thuyết và 26 tiết thực hành), hoàn toàn thiếu vắng học phần nghiên cứu vốn cổ địa phương. Sinh viên phần lớn là con em vùng sâu vùng xa còn bỡ ngỡ với ngôn ngữ tạo hình chuyên nghiệp.

Khi triển khai giảng dạy thực nghiệm với khung chương trình mới, kết quả kiểm tra đánh giá đã chứng minh sự vượt trội rõ rệt. Tỷ lệ bài tập đạt điểm Khá và Giỏi ở lớp thực nghiệm đạt 78,2%, cao hơn đáng kể so với mức 45,7% ở lớp đối chứng. Điểm trung bình các bài tập ứng dụng trang trí đường diềm và vải hoa của nhóm thực nghiệm tăng 1,85 điểm so với bài kiểm tra ban đầu.

Thảo luận kết quả

Sự vượt trội về kết quả học tập của nhóm thực nghiệm bắt nguồn từ việc các mô-típ hoa văn Mông có cấu trúc kỷ hà mạch lạc, giúp sinh viên dễ dàng nắm bắt và vận dụng các quy luật bố cục cơ bản như nhắc lại, xen kẽ, đối xứng và cân đối. Khác với các mô tả dân tộc học thuần túy trong các công trình xuất bản năm 1994 và 2005 của một số nhà nghiên cứu trước đây chỉ dừng lại ở góc độ nhân học tĩnh, nghiên cứu này đã số hóa và sư phạm hóa thành công các họa tiết dân gian thành bài tập thực hành cụ thể.

Các dữ liệu nghiên cứu có thể được trực quan hóa hiệu quả qua hệ thống bảng so sánh kết quả học tập giữa hai lớp thực nghiệm và đối chứng, đồng thời thể hiện qua biểu đồ cột phản ánh sự dịch chuyển tích cực của phổ điểm sinh viên sau khi được tiếp cận phương pháp dạy học tích cực kết hợp di sản bản địa. Việc sinh viên tự tay phân tích hòa sắc và cấu trúc hoa văn vùng cao không chỉ nâng cao kỹ năng xử lý chất liệu mà còn bồi đắp lòng tự hào văn hóa sâu sắc.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm nâng cao chất lượng đào tạo phân môn Trang trí và bảo tồn vốn cổ dân tộc, nghiên cứu đưa ra 4 nhóm giải pháp mang tính khả thi cao:

• Tái cơ cấu và mở rộng khung chương trình đào tạo: Đề xuất Khoa Giáo dục Thể chất - Nghệ thuật điều chỉnh học phần Trang trí cơ bản và ứng dụng từ 2 tín chỉ lên 3 tín chỉ (tương đương 45 tiết, phân bổ 10 tiết lý thuyết và 35 tiết thực hành chuyên sâu). Tách riêng và xây dựng mới học phần Nghiên cứu vốn cổ và cách điệu họa tiết trang trí thời lượng 2 tín chỉ (4 tiết/tuần) để trang bị phương pháp chép vốn cổ và cách điệu hoa lá, muôn thú trước khi sinh viên bước vào đồ án bố cục.
• Chuẩn hóa bộ học liệu và giáo trình trực quan: Ban Giám hiệu nhà trường phối hợp với Tổ Mỹ thuật biên soạn bộ tư liệu đồ họa số hóa hơn 120 mẫu hoa văn Mông Nghệ An chuẩn xác trong vòng 6 tháng, cung cấp tài liệu tham khảo đồng bộ cho 100% sinh viên ngành sư phạm mỹ thuật.
• Đổi mới toàn diện phương pháp dạy học tích cực: Giảng viên chuyên ngành chuyển đổi từ lối truyền thụ thuyết trình một chiều sang tổ chức học tập theo dự án và thảo luận nhóm nhỏ. Mục tiêu trong 2 học kỳ tới nâng tỷ lệ sinh viên tự chủ lập đồ án và phân tích hòa sắc độc lập lên trên 85%.
• Tăng cường hoạt động điền dã thực tế địa phương: Phòng Đào tạo và Nghiên cứu Khoa học phê duyệt kinh phí định kỳ tổ chức 01 đợt thực tế điền dã/năm tại các bản Nậm Cắn, Nậm Khiên (huyện Kỳ Sơn) để sinh viên trực tiếp trải nghiệm kỹ thuật vẽ sáp ong và dệt thổ cẩm cùng nghệ nhân bản địa.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình nghiên cứu mang lại giá trị học thuật và ứng dụng thực tiễn cao cho 4 nhóm đối tượng trọng tâm:

• Giảng viên và giáo viên mỹ thuật tại các trường sư phạm, cao đẳng và trường phổ thông: Cung cấp khung bài giảng mẫu, phương pháp thị phạm trực quan và quy trình tích hợp vốn cổ các dân tộc thiểu số vào chương trình giảng dạy phân môn Trang trí và Mỹ thuật ứng dụng.
• Sinh viên và học viên chuyên ngành Sư phạm Mỹ thuật, Hội họa, Thiết kế đồ họa: Nắm bắt các phương pháp nghiên cứu, kỹ thuật chép mẫu, quy trình kỷ hà hóa và cách điệu họa tiết dân gian để ứng dụng sáng tạo vào các đồ án thiết kế thời trang, bao bì và trang trí nội ngoại thất.
• Các nhà nghiên cứu văn hóa dân gian, dân tộc học và bảo tồn di sản: Khai thác kho tư liệu khảo cứu thực địa chi tiết về 4 kỹ thuật tạo hình thủ công cùng ý nghĩa biểu tượng trong trang phục truyền thống của đồng bào Mông tại miền Tây Nghệ An.
• Cán bộ quản lý giáo dục và chuyên viên phát triển chương trình tại các Sở Giáo dục và Đào tạo: Tham khảo cơ sở lý luận và bằng chứng thực nghiệm khoa học để xây dựng tài liệu giáo dục địa phương phù hợp với tinh thần đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục của Nghị quyết số 29-NQ/TW.

Câu hỏi thường gặp

Hoa văn trên trang phục người Mông Nghệ An có những đặc trưng tạo hình cốt lõi nào?

Hoa văn Mông Nghệ An nổi bật với 4 kỹ thuật thủ công: thêu lát/thêu chéo mũi, vẽ sáp ong, ghép vải màu và đính hạt cườm bạc. Ngôn ngữ tạo hình mang tính kỷ hà hóa cao độ với các mô-típ hình vuông, hình tròn, chữ thập, chữ đinh trên bảng 5 màu tương phản (chàm sẫm, đỏ, vàng, trắng, xanh lơ) bố cục thành các dải ngang rộng 15 đến 20 cm hoặc ô vuông đăng đối.

Vì sao tác giả đề xuất nâng thời lượng học phần Trang trí cơ bản và ứng dụng từ 2 lên 3 tín chỉ?

Khung 2 tín chỉ (30 tiết) chỉ có 4 tiết lý thuyết và 26 tiết thực hành, không đủ thời gian để sinh viên nghiên cứu vốn cổ, tìm tòi ý tưởng và hoàn thiện đồ án phức tạp. Việc nâng lên 3 tín chỉ (45 tiết: 10 tiết lý thuyết, 35 tiết thực hành) giúp sinh viên có đủ thời lượng tự học, rèn luyện kỹ năng pha màu và sáng tạo đồ án vải hoa chất lượng.

Bốn kỹ thuật tạo hình truyền thống của người Mông được tích hợp vào môn học như thế nào?

Giảng viên hướng dẫn sinh viên phân tích cấu trúc thêu lát để rèn luyện kỹ năng vẽ nét kỷ hà mềm mại; khai thác hòa sắc in sáp ong và ghép vải nhiều lớp vào bài tập phân chia mảng miếng đậm nhạt; đồng thời ứng dụng kỹ thuật đính cườm tạo điểm nhấn thị giác vào các bài tập bố cục trang trí ứng dụng thực tế.

Việc đưa hoa văn dân tộc Mông vào giảng dạy mang lại kết quả thực tế ra sao cho sinh viên?

Kết quả thực nghiệm sư phạm trên 35 sinh viên cho thấy nhóm áp dụng hoa văn Mông đạt tỷ lệ điểm Khá và Giỏi 78,2%, vượt trội so với mức 45,7% của nhóm đối chứng. Điểm trung bình các bài tập trang trí đường diềm và vải hoa tăng 1,85 điểm, giúp sinh viên làm chủ bố cục và hiểu sâu sắc di sản văn hóa địa phương.

Đề tài đóng góp gì cho việc thực hiện Nghị quyết 29-NQ/TW tại Trường Cao đẳng Sư phạm Nghệ An?

Nghiên cứu cụ thể hóa mục tiêu chuẩn hóa đội ngũ nhà giáo và đổi mới căn bản chương trình đào tạo sư phạm. Công trình chuyển dịch phương pháp dạy học từ thụ động sang lấy người học làm trung tâm, gắn kết tri thức hàn lâm với di sản văn hóa địa phương, cung cấp nguồn nhân lực giáo viên mỹ thuật chất lượng cao cho tỉnh Nghệ An.

Kết luận

• Hệ thống hóa toàn diện 4 kỹ thuật chế tác thủ công và kho tàng hoa văn kỷ hà giàu tính thẩm mỹ trên trang phục đồng bào Mông tại miền Tây Nghệ An.
• Khảo sát thực trạng đào tạo của 09 giảng viên Tổ Mỹ thuật, chỉ rõ sự cần thiết phải cải tiến khung chương trình phân môn Trang trí vốn còn nặng tính hàn lâm.
• Đề xuất tái cấu trúc học phần Trang trí cơ bản và ứng dụng lên 3 tín chỉ (45 tiết) và thiết lập mới học phần Nghiên cứu vốn cổ và cách điệu họa tiết trang trí (2 tín chỉ).
• Khẳng định tính ưu việt của các phương pháp dạy học tích cực khi nâng tỷ lệ sinh viên đạt kết quả học tập loại Khá và Giỏi lên 78,2% qua thực nghiệm sư phạm.
• Cung cấp mô hình sư phạm mẫu mực về việc bảo tồn, kế thừa và phát triển di sản mỹ thuật dân tộc trong đào tạo giáo viên thế hệ mới.

Đóng góp lớn nhất của luận văn là đã bắc nhịp cầu khoa học giữa kho tàng mỹ thuật dân gian bản địa và chương trình đào tạo sư phạm chuyên nghiệp, biến vốn cổ thành tài nguyên giáo dục sinh động. Lộ trình triển khai tiếp theo trong giai đoạn 2017 - 2020 là hoàn thiện số hóa giáo trình, mở rộng ngân hàng dữ liệu họa tiết cho các dân tộc Thái, Thổ tại Nghệ An. Quý thầy cô, nhà nghiên cứu và các bạn sinh viên hãy cùng khai thác, ứng dụng bộ học liệu giá trị này để tiếp tục gìn giữ và lan tỏa bản sắc văn hóa dân tộc trong nền mỹ thuật đương đại.

Trích đoạn nội dung tài liệu

phần Mở đầu, Kết luận, Tài liệu tham khảo và Phụ lục, đề tài gồm 02 chƣơng. Chƣơng 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn. (gồm 35 trang) Chƣơng 2: Biện pháp vận dụng hoa văn dân tộc Mông ở Nghệ An trong dạy học môn trang trí ở trƣờng Cao đẳng Sƣ phạm Nghệ An. (gồm 30 trang) 7 Chƣơng 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TRẠNG 1.

Một số khái niệm 1. Khái niệm về phương pháp dạy - học Phƣơng pháp dạy học là một khoa học nghiên cứu về dạy và học, là vấn đề rất rộng. Có nh ng vấn đề chung, nhƣng cũng có nh ng vấn đề riêng mang tính đặc thù cho từng môn học, từng giảng viên. Dƣới đây là một số khái niệm về phƣơng pháp dạy học: “Phƣơng pháp dạy học là phƣơng pháp truyền thụ của thầy và phƣơng pháp tiếp thu của trò nhằm nâng cao hiệu quả của việc dạy và học” 20, tr.

“Phƣơng pháp dạy - học là cách thức tổ chức, cách truyền đạt của giáo viên và cách tổ chức học tập, tiếp nhận của học sinh nhằm nâng cao hiệu quả của việc dạy và học. Vì thế, phƣơng pháp dạy - học là cách tổ chức dạy của giáo viên và cách tổ chức học của học sinh để cùng đạt mục tiêu đề ra của bài” 14, tr. Phƣơng pháp dạy học phải xuất phát từ nội dung, từ đối tƣợng của việc dạy học,… hay nói cách khác từ nội dung và đối tƣợng của việc dạy học mà có phƣơng pháp thích hợp để truyền tải kiến thức đến ngƣời học. Đó là quan hệ gi a nội dung và phƣơng pháp dạy học.

Cái đích của việc dạy - học là ngƣời học chủ động tiếp nhận và làm phong phú kiến thức từ phía giảng viên, đồng thời biết vận dụng vào thực tế cuộc sống. - Phương pháp dạy học “Phƣơng pháp là cách, lối, cách thức hoặc phƣơng sách, phƣơng thức,… để tiếp cận và giải quyết một vấn đề. Nói gọn lại, phƣơng pháp là cách thức để làm một việc gì đó” 20, tr. 8 Nhƣ vậy, trong bất cứ công việc gì dù nhỏ đến lớn, dù đơn giản hay phức tạp, dù trƣớc mắt hay lâu dài,… đều phải tìm ra một cách thức thích hợp để công việc đạt đƣợc kết quả tốt nhất, mất ít thời gian nhất.

Có nghĩa là cần phải tìm cách tiến hành công việc từ đầu đến cuối - tìm nh ng công đoạn cần thiết hay còn gọi là nh ng bƣớc đi liên tục, có logic chặt chẽ và đạt hiệu quả cao. Dạy - học cũng là một công việc. giảng viên cung cấp kiến thức và tổ chức cho sinh viên tiếp nhận. Giảng viên dạy và tổ chức nhƣ thế nào để sinh viên tiếp nhận đƣợc tốt - đó là phƣơng pháp dạy học.

Sinh viên cũng cần có cách học phù hợp để lĩnh hội kiến thức từ giảng viên sao cho có hiệu quả nhất - đó là phƣơng pháp học. Phƣơng pháp dạy học là một khoa học nghiên cứu về dạy và học, là vấn đề rất rộng. Có nh ng vấn đề chung, nhƣng cũng có nh ng vấn đề riêng mang tính đặ thù cho từng môn học, cho từng giảng viên. Dƣới đây là một số khái niệm về phƣơng pháp dạy học: “Phƣơng pháp dạy học là phƣơng pháp truyền thụ của thầy và phƣơng pháp tiếp thu của trò nhằm nâng cao hiệu quả của việc dạy và học” 20, tr.

“Phƣơng pháp dạy - học là cách thức tổ chức, cách truyền đạt của thầy giáo và cách tổ chức học tập, tiếp nhận của học sinh nhằm nâng cao hiệu quả của việc dạy và học. Vì thế, phƣơng pháp dạy - học là cách tổ chức dạy của giáo viên và cách tổ chức học của học sinh để cùng đạt mục tiêu đề ra của bài” 22, tr.