Luận Văn Thạc Sĩ Về Nghề Điêu Khắc Gỗ Bình Dương Từ Năm 1986 Đến Năm 2016

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu nghề điêu khắc gỗ bình dương từ năm 1986 đến năm 2016, đánh giá hiện trạng, phân tích vấn đề, đề xuất biện pháp hoàn thiện trong lĩnh vực .

• Tác giả: Bùi Thị Kim Tuyến
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Văn Thủy
• Trường học: Trường Đại Học Thủ Dầu Một
• Chuyên ngành: Lịch Sử Việt Nam
• Đề tài: Nghề Điêu Khắc Gỗ Bình Dương Từ Năm 1986 Đến Năm 2016
• Loại tài liệu: Luận Văn Thạc Sĩ
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Bình Dương

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• PHẦN MỞ ĐẦU
• Lý do chọn đề tài
• Mục tiêu nghiên cứu
• Tổng quan tình hình nghiên cứu
• Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• Phương pháp nghiên cứu
• Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ THỰC TIỄN ĐỂ NGHIÊN CỨU VÀ QUÁ TRÌNH HÌNH THÀNH NGHỀ ĐIÊU KHẮC GỖ Ở BÌNH DƯƠNG
• 1.1. Cơ sở thực tiễn để nghiên cứu trong đề tài
• 1.1.1. Khái niệm về nghề Mộc
• 1.1.2. Khái niệm “nghệ thuật Điêu khắc”
• 1.1.3. Khởi nguồn của nghề Điêu khắc gỗ ở Bình Dương
• 1.2. Điều kiện Tự nhiên, Kinh tế, Văn hóa- Xã hội ở Bình Dương
• 1.2.1. Điều kiện tự nhiên
• 1.2.2. Điều kiện Kinh tế, Văn hóa- Xã hội
• 1.3. Tổng quan về sự hình thành và phát triển của nghề Điêu khắc gỗ ở Bình Dương
• 1.4. Tiểu kết chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: QUÁ TRÌNH PHÁT TRIỂN NGHỀ ĐIÊU KHẮC GỖ Ở BÌNH DƯƠNG TỪ NĂM 1986 - 2016
• 2.1. Nghề Điêu khắc gỗ ở Bình Dương từ năm 1986 - 1996
• 2.1.1. Khái quát tình hình Kinh tế - Xã hội tỉnh ở Bình Dương từ năm 1986 - 1996
• 2.1.2. Nghề Điêu khắc gỗ ở Bình Dương từ năm 1986 - 1996
• 2.1.2.1. Kỹ thuật truyền thống của nghề Điêu khắc gỗ
• 2.1.2.2. Kỹ thuật chế tác điêu khắc
• 2.2. Nghề Điêu khắc gỗ ở Bình Dương từ năm 1997- 2016
• 2.2.1. Khái quát tình hình Kinh tế - Xã hội Bình Dương từ năm 1997-2016
• 2.2.2. Nghề Điêu khắc gỗ ở Bình Dương từ năm 1997- 2016
• 2.2.2.1. Kỹ thuật chế tác
• 2.2.2.2. Cải tiến công cụ
• 2.2.2.3. Đầu tư kỹ thuật, công nghệ
• 2.2.2.4. Phong cách nghệ thuật và các đề tài trang trí
• 2.2.2.5. Các loại sản phẩm đặc trưng
• 2.3. Hiện trạng nghề Điêu khắc gỗ ở Bình Dương
• 2.3.1. Về sự phân bố khu vực làng nghề
• 2.3.2. Về cơ sở sản xuất
• 2.3.3. Về lực lượng nghệ nhân
• 2.4. Tiểu kết chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: ĐẶC ĐIỂM, VAI TRÒ VÀ MỘT SỐ GIẢI PHÁP NHẰM BẢO TỒN, PHÁT HUY CÁC GIÁ TRỊ LỊCH SỬ NGHỀ ĐIÊU KHẮC GỖ Ở BÌNH DƯƠNG
• 3.1. Đặc điểm của nghề Điêu khắc gỗ
• 3.1.1. Nghệ nhân và vấn đề truyền nghề
• 3.1.2. Nâng cao tay nghề
• 3.1.3. Thị trường trong nước và quốc tế
• 3.2. Vai trò của nghề điêu khắc gỗ ở Bình Dương
• 3.2.1. Đóng góp về kinh tế
• 3.2.2. Đóng góp về xã hội
• 3.2.3. Nhận định về sự phát triển của nghề Điêu khắc gỗ Bình Dương trong tương lai
• 3.3. Định hướng phát triển và một số giải pháp nhằm bảo tồn, phát huy giá trị lịch sử, văn hóa của nghề Điêu khắc gỗ ở Bình Dương
• 3.3.1. Định hướng phát triển
• 3.3.2. Một số giải pháp nhằm bảo tồn và phát huy giá trị lịch sử, văn hóa của nghề Điêu khắc gỗ ở Bình Dương
• 3.3.3. Một số kiến nghị nhằm bảo tồn và phát huy giá trị lịch sử, văn hóa của nghề Điêu khắc gỗ ở Bình Dương
• 3.4. Tiểu kết chương 3
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Nghề Điêu Khắc Gỗ Bình Dương Từ 1986 Đến 2016

Nghề điêu khắc gỗ ở Bình Dương đã có một lịch sử dài và phong phú, đặc biệt từ năm 1986 đến 2016. Trong giai đoạn này, nghề điêu khắc gỗ không chỉ phát triển về mặt kỹ thuật mà còn góp phần quan trọng vào văn hóa và kinh tế địa phương. Nghề này đã trở thành một phần không thể thiếu trong bản sắc văn hóa của người dân Bình Dương. Sự phát triển của nghề điêu khắc gỗ không chỉ phản ánh sự thay đổi trong nhu cầu tiêu dùng mà còn thể hiện sự giao thoa giữa truyền thống và hiện đại.

1.1. Lịch Sử Hình Thành Nghề Điêu Khắc Gỗ Tại Bình Dương

Nghề điêu khắc gỗ ở Bình Dương có nguồn gốc từ những làng nghề truyền thống, nơi mà các nghệ nhân đã gìn giữ và phát triển kỹ thuật qua nhiều thế hệ. Từ những năm đầu của thế kỷ 20, nghề này đã bắt đầu hình thành và phát triển mạnh mẽ, đặc biệt là sau năm 1986 khi đất nước mở cửa và hội nhập.

1.2. Đặc Điểm Nghề Điêu Khắc Gỗ Tại Bình Dương

Nghề điêu khắc gỗ tại Bình Dương nổi bật với các sản phẩm mang tính nghệ thuật cao, từ các bức tượng, đồ trang trí đến các sản phẩm nội thất. Các nghệ nhân sử dụng nguyên liệu gỗ tự nhiên, kết hợp với kỹ thuật điêu khắc tinh xảo để tạo ra những sản phẩm độc đáo, mang đậm bản sắc văn hóa địa phương.

II. Thách Thức Đối Với Nghề Điêu Khắc Gỗ Bình Dương Hiện Nay

Mặc dù nghề điêu khắc gỗ ở Bình Dương đã có những bước phát triển đáng kể, nhưng cũng phải đối mặt với nhiều thách thức. Sự cạnh tranh từ các sản phẩm công nghiệp và hàng hóa nhập khẩu đã tạo ra áp lực lớn cho các nghệ nhân. Bên cạnh đó, việc thiếu hụt nguồn nhân lực có tay nghề cao cũng là một vấn đề nghiêm trọng.

2.1. Cạnh Tranh Từ Sản Phẩm Công Nghiệp

Sự phát triển của công nghiệp chế biến gỗ đã tạo ra nhiều sản phẩm tương tự với giá thành rẻ hơn, khiến cho các sản phẩm điêu khắc gỗ truyền thống gặp khó khăn trong việc cạnh tranh trên thị trường.

2.2. Thiếu Hụt Nghệ Nhân Có Tay Nghề

Nhiều nghệ nhân có kinh nghiệm đã rời bỏ nghề, trong khi thế hệ trẻ không mặn mà với nghề truyền thống. Điều này dẫn đến việc thiếu hụt nguồn nhân lực có tay nghề cao, ảnh hưởng đến chất lượng sản phẩm và sự phát triển bền vững của nghề.

III. Phương Pháp Bảo Tồn Và Phát Triển Nghề Điêu Khắc Gỗ

Để bảo tồn và phát triển nghề điêu khắc gỗ, cần có những giải pháp đồng bộ từ chính quyền và cộng đồng. Việc nâng cao tay nghề cho nghệ nhân, bảo tồn các kỹ thuật truyền thống và phát triển thị trường tiêu thụ là rất cần thiết.

3.1. Đào Tạo Nghệ Nhân Trẻ

Cần có các chương trình đào tạo nghề cho thanh niên, giúp họ tiếp cận với các kỹ thuật điêu khắc gỗ truyền thống. Việc này không chỉ giúp bảo tồn nghề mà còn tạo ra nguồn nhân lực mới cho ngành.

3.2. Tăng Cường Quảng Bá Sản Phẩm

Các sản phẩm điêu khắc gỗ cần được quảng bá rộng rãi hơn, không chỉ trong nước mà còn ra thị trường quốc tế. Việc tham gia các hội chợ, triển lãm sẽ giúp nâng cao giá trị thương hiệu cho sản phẩm.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Của Nghề Điêu Khắc Gỗ

Nghề điêu khắc gỗ không chỉ mang lại giá trị kinh tế mà còn góp phần vào việc gìn giữ văn hóa truyền thống. Các sản phẩm điêu khắc gỗ được sử dụng rộng rãi trong trang trí nội thất, quà tặng và các sự kiện văn hóa.

4.1. Giá Trị Kinh Tế Của Nghề Điêu Khắc Gỗ

Nghề điêu khắc gỗ đóng góp không nhỏ vào nền kinh tế địa phương, tạo ra việc làm cho hàng ngàn lao động và thúc đẩy phát triển du lịch văn hóa.

4.2. Gìn Giữ Văn Hóa Truyền Thống

Các sản phẩm điêu khắc gỗ không chỉ mang giá trị vật chất mà còn chứa đựng giá trị văn hóa, lịch sử. Chúng là minh chứng cho sự sáng tạo và tài năng của các nghệ nhân qua các thời kỳ.

V. Kết Luận Về Tương Lai Nghề Điêu Khắc Gỗ Bình Dương

Tương lai của nghề điêu khắc gỗ ở Bình Dương phụ thuộc vào khả năng thích ứng với những thay đổi của thị trường và sự quan tâm từ cộng đồng. Việc bảo tồn và phát triển nghề này không chỉ là trách nhiệm của các nghệ nhân mà còn là của toàn xã hội.

5.1. Định Hướng Phát Triển Nghề Điêu Khắc Gỗ

Cần có những chính sách hỗ trợ từ chính quyền để phát triển nghề điêu khắc gỗ, bao gồm việc đầu tư vào cơ sở hạ tầng và tạo điều kiện cho nghệ nhân tiếp cận với công nghệ mới.

5.2. Khuyến Khích Sự Tham Gia Của Cộng Đồng

Cộng đồng cần được khuyến khích tham gia vào việc bảo tồn và phát triển nghề điêu khắc gỗ thông qua các hoạt động văn hóa, nghệ thuật và giáo dục.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Nghề điêu khắc gỗ tại Bình Dương là một di sản thủ công truyền thống tiêu biểu của vùng Đông Nam Bộ với lịch sử hình thành và phát triển hơn 200 năm. Tỉnh Bình Dương sở hữu diện tích tự nhiên 2.694,43 km2 và quy mô dân số đạt khoảng 1.817.000 người vào năm 2016 với mật độ dân số 741 người/km2. Quá trình phát triển của vùng đất này luôn gắn liền với nguồn tài nguyên rừng nhiệt đới trù phú cùng mạng lưới sông ngòi thuận lợi cho giao thương. Tuy nhiên, dưới tác động mạnh mẽ của công cuộc công nghiệp hóa và đô thị hóa sau thời kỳ Đổi mới, các làng nghề điêu khắc gỗ truyền thống đang phải đối mặt với nhiều nguy cơ mai một nghiêm trọng, đặc biệt là sự suy giảm của đội ngũ nghệ nhân kế cận và sự khan hiếm nguồn nguyên liệu gỗ quý tự nhiên.

Mục tiêu trọng tâm của nghiên cứu là tái hiện một cách hệ thống, toàn diện tiến trình lịch sử, kỹ thuật chế tác và giá trị nghệ thuật của nghề điêu khắc gỗ Bình Dương trong giai đoạn 30 năm từ năm 1986 đến năm 2016. Phạm vi không gian của đề tài tập trung chủ yếu tại hai địa bàn trọng điểm là thành phố Thủ Dầu Một và thị xã Thuận An, nơi quy tụ các làng nghề chạm khắc cổ truyền trứ danh như Phú Thọ, Chánh Nghĩa, Lái Thiêu và An Thạnh. Luận văn không chỉ khẳng định đóng góp kinh tế - xã hội to lớn của ngành nghề tiểu thủ công nghiệp trong việc giải quyết việc làm cho hàng ngàn lao động địa phương, mà còn cung cấp cơ sở khoa học vững chắc nhằm đề xuất các chiến lược bảo tồn, phát huy giá trị di sản văn hóa vật thể và phi vật thể trong bối cảnh hội nhập quốc tế.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng nền tảng thế giới quan và phương pháp luận của Chủ nghĩa Mác - Lênin, bao gồm triết học duy vật biện chứng và duy vật lịch sử để phân tích mối quan hệ hữu cơ giữa sự phát triển kinh tế, cơ cấu xã hội và đời sống văn hóa tinh thần. Nghiên cứu tiếp cận nghề điêu khắc gỗ dưới góc độ lịch sử kinh tế - xã hội kết hợp với lý thuyết văn hóa học và mỹ thuật học ứng dụng, xem xét làng nghề như một chỉnh thể động luôn biến đổi thích ứng với các giai đoạn lịch sử.

Khung lý thuyết của đề tài tập trung làm sáng tỏ bốn khái niệm nền tảng:

• Nghề mộc truyền thống: Hệ thống tri thức dân gian và kỹ năng chế tác gỗ từ khâu pha phôi, đục vỡ đến gia công hoàn thiện đồ gia dụng và cấu kiện kiến trúc.
• Nghệ thuật điêu khắc gỗ: Nghệ thuật tạo hình thị giác trong không gian hai chiều hoặc ba chiều thông qua kỹ thuật chạm, đục, gọt, nạo trên chất liệu gỗ.
• Tượng tròn: Tác phẩm điêu khắc ba chiều độc lập, chiếm khối tích không gian đa diện cho phép người thưởng lãm quan sát từ nhiều góc độ.
• Phù điêu và kỹ thuật chạm nổi, chạm trổ, chạm âm: Nghệ thuật diễn tả hình khối, họa tiết trên bề mặt phẳng nhằm tạo hiệu ứng thẩm mỹ tương phản sáng tối sâu sắc.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng phương pháp liên ngành lịch sử, kết hợp chặt chẽ giữa phương pháp lịch sử và phương pháp logic nhằm phân kỳ chuẩn xác các giai đoạn phát triển từ năm 1986 - 1996 và từ năm 1997 - 2016. Phương pháp phân tích và tổng hợp tư liệu được triển khai dựa trên các nguồn sử liệu thành văn tại Thư viện tỉnh Bình Dương, Bảo tàng tỉnh Bình Dương, cùng các văn bản chỉ đạo kinh tế - xã hội của Tỉnh ủy Sông Bé và Ủy ban nhân dân tỉnh Bình Dương qua nhiều thời kỳ.

Để đảm bảo tính xác thực và khách quan, tác giả đã tiến hành khảo sát điền dã thực tế với cỡ mẫu gồm 50 cơ sở sản xuất tiêu biểu và phỏng vấn sâu 30 nghệ nhân, thợ lành nghề lâu năm tại các phường Chánh Nghĩa, Phú Thọ, Phú Cường (Thành phố Thủ Dầu Một) và phường Lái Thiêu (Thị xã Thuận An). Phương pháp chọn mẫu có chủ đích được áp dụng nhằm lựa chọn những nghệ nhân đại diện cho các thế hệ gia đình truyền thống từ 2 đến 3 đời làm nghề điêu khắc. Dữ liệu định tính và định lượng thu thập được xử lý thông qua phương pháp thống kê, so sánh lịch sử nhằm làm rõ sự biến đổi về năng suất, kỹ thuật chế tác từ bộ công cụ gồm 80 đến 100 món đục truyền thống qua hơn 15 công đoạn gia công phức tạp.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, giai đoạn 1986 - 1996 đánh dấu thời kỳ hoàng kim rực rỡ của nghề điêu khắc gỗ Bình Dương trong bối cảnh nền kinh tế chuyển dịch từ cơ chế tập trung quan liêu bao cấp sang kinh tế thị trường nhiều thành phần. Điển hình tại làng điêu khắc Phú Thọ, Hợp tác xã Điêu khắc được thành lập với hơn 150 xã viên, tạo sinh kế và nguồn thu nhập ổn định cho khoảng 500 hộ gia đình, thu hút trên 120 hộ làm nghề chuyên nghiệp, 80 hộ làm nghề guốc cổ truyền và hơn 1.000 lao động nhập cư từ các địa phương lân cận.

Thứ hai, giai đoạn 1997 - 2016 ghi nhận bước chuyển mình mạnh mẽ về cải tiến kỹ thuật, cơ giới hóa công đoạn xẻ gỗ, đánh bóng và mở rộng thị trường tiêu thụ nội địa cũng như xuất khẩu sang các nước khu vực Đông Nam Á, Đông Âu. Sự phát triển này hòa nhịp cùng tốc độ tăng trưởng vượt bậc của công nghiệp Bình Dương sau khi tái lập tỉnh vào năm 1997 (giá trị sản xuất công nghiệp năm 2014 đạt 187.531 tỷ đồng, tăng gấp hơn 34,3 lần so với năm 1997). Tuy nhiên, máy móc hiện đại chỉ đóng vai trò hỗ trợ giải phóng sức lao động ở khâu thô, còn linh hồn của sản phẩm vẫn phụ thuộc hoàn toàn vào tay nghề chạm trổ thủ công của người thợ cả.

Thứ ba, nghiên cứu đã tổng kiểm kê và xác lập hệ thống giá trị nghệ thuật điêu khắc gỗ độc bản qua các di tích lịch sử kiến trúc tiêu biểu trên địa bàn tỉnh:

• Chùa Hội Khánh (khởi dựng năm 1741, xếp hạng Di tích Quốc gia năm 1993): Nơi lưu giữ gần 100 pho tượng gỗ cổ thếp vàng tuyệt mỹ, đặc biệt là bộ tượng Thập Bát La Hán chế tác năm 1921 từ gỗ mít từng được mang đi triển lãm tại Marseille (Pháp) năm 1920 và bộ mộc bản kinh Phật của Hòa thượng Ấn Long khắc năm 1885.
• Nhà cổ Trần Công Vàng (xây dựng năm 1889): Kiểu nhà chữ Đinh cải tiến Bát Dần với hệ thống bao lam, liễng thờ, trính, trổng chạm trổ hoa văn tứ linh, dây nho tinh vi.
• Nhà Đốc phủ sứ Trần Văn Hổ (xây dựng năm 1890): Quần thể kiến trúc 3 gian 2 chái được nâng đỡ bởi 36 cột gỗ quý, nổi bật với các câu đối cẩn ốc xà cừ ngũ sắc óng ánh cùng nghệ thuật sơn then truyền thống.
• Miếu Mộc Tổ (xây dựng năm 1944 tại phường Lái Thiêu, xếp hạng Di tích cấp tỉnh năm 2004 theo Quyết định số 3875/QĐ-UB): Biểu tượng tôn vinh tổ nghề của giới thợ mộc Nam Bộ.

Thảo luận kết quả

Kết quả nghiên cứu phản ánh quy luật phát triển tất yếu của làng nghề thủ công mỹ nghệ trong dòng chảy công nghiệp hóa. Nguyên nhân tạo nên sự thăng hoa của nghề điêu khắc gỗ Bình Dương bắt nguồn từ sự hội tụ của ba yếu tố then chốt: nguồn lâm sản dồi dào với các loại gỗ nhóm I quý hiếm (Cẩm lai, Giáng hương, Gõ đỏ, Trắc, Mun); dòng di dân tay nghề cao từ kinh Bắc, cố đô Huế và thợ thủ công người Hoa cuối thế kỷ XVII; cùng sự ra đời của Trường Bá Nghệ Thủ Dầu Một vào năm 1901 (trường dạy nghề mỹ nghệ bản xứ sớm nhất Nam Kỳ) giúp chuẩn hóa đào tạo thế hệ thợ tài hoa như Nguyễn Thanh Lễ, Trương Văn Thanh.

Dữ liệu nghiên cứu khi được tổng hợp qua bảng phân loại kỹ thuật chế tác cho thấy sự phân hóa rõ nét giữa ba kỹ thuật chính: chạm trổ (tạo tượng ba chiều), chạm nổi (chạm mặt nông sâu tạo độ tương phản sáng tối) và chạm âm (khắc chìm trên hoành phi, câu đối). Biểu đồ biến động quy mô cơ sở sản xuất giai đoạn 1986 - 2016 minh chứng rằng, dù số lượng xưởng sản xuất quy mô hộ gia đình có xu hướng co cụm do chi phí nguyên liệu tăng cao, nhưng giá trị gia tăng trên từng đơn vị tác phẩm mỹ nghệ cao cấp lại tăng trưởng từ 15% đến 20% mỗi năm. Điều này đòi hỏi ngành nghề phải chuyển dịch từ gia công hàng loạt sang sáng tạo các tác phẩm nghệ thuật tinh xảo mang giá trị sưu tầm cao.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm giải quyết triệt để bài toán bảo tồn bản sắc văn hóa song hành cùng phát triển kinh tế trong giai đoạn mới, luận văn đề xuất 4 nhóm giải pháp chiến lược:

• Quy hoạch không gian làng nghề gắn với du lịch sinh thái di sản: Ủy ban nhân dân tỉnh Bình Dương và Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch cần đẩy mạnh quy hoạch các tuyến tham quan trải nghiệm làng nghề điêu khắc gỗ tại Phú Thọ, Chánh Nghĩa, Lái Thiêu kết hợp với hệ thống di tích nhà cổ và chùa cổ. Mục tiêu cụ thể là nâng tỷ lệ khách du lịch tham quan làng nghề đạt mức tăng trưởng 20% - 25%/năm trong giai đoạn 2020 - 2025.
• Thiết lập chính sách vinh danh và truyền nghề cho thế hệ trẻ: Sở Lao động - Thương binh và Xã hội phối hợp cùng Hiệp hội Điêu khắc - Sơn mài tỉnh xây dựng quỹ hỗ trợ nghệ nhân nhân dân, nghệ nhân ưu tú mở các lớp truyền nghề miễn phí. Chỉ tiêu đặt ra là đào tạo tối thiểu 150 đến 200 thợ chạm khắc trẻ lành nghề mỗi năm, ưu tiên con em các gia đình có truyền thống làm nghề mộc lâu đời.
• Ứng dụng chuyển đổi số và phát triển kênh phân phối thương mại điện tử: Các cơ sở sản xuất và doanh nghiệp thủ công mỹ nghệ cần chủ động số hóa mẫu mã sản phẩm, xây dựng website thương mại và tham gia các sàn giao dịch quốc tế. Phấn đấu nâng tỷ trọng xuất khẩu trực tuyến đạt 30% tổng doanh thu của làng nghề vào năm 2025.
• Nâng cấp liên kết đào tạo giữa Trường Trung cấp Mỹ thuật - Văn hóa Bình Dương và các xưởng sản xuất: Hiện đại hóa chương trình giảng dạy, kết hợp giữa kỹ thuật điêu khắc truyền thống và phần mềm thiết kế 3D hiện đại. Đảm bảo trên 85% sinh viên tốt nghiệp chuyên ngành điêu khắc có việc làm ổn định tại các xưởng mộc mỹ nghệ trên địa bàn tỉnh.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

• Các nhà nghiên cứu lịch sử, văn hóa dân gian và mỹ thuật cổ truyền: Cung cấp nguồn tư liệu điền dã phong phú, chuẩn xác về nghệ thuật tạo hình, hoa văn trang trí Nam Bộ và lịch sử phát triển kinh tế làng nghề qua 30 năm Đổi mới.
• Cơ quan quản lý nhà nước và cán bộ hoạch định chính sách: Cung cấp bức tranh thực trạng chân thực cùng hệ thống giải pháp khả thi giúp xây dựng các đề án bảo tồn làng nghề truyền thống, phát triển công nghiệp văn hóa tại địa phương.
• Giảng viên, học viên cao học và sinh viên chuyên ngành Lịch sử Việt Nam, Di sản học, Mỹ thuật ứng dụng: Nguồn tài liệu tham khảo giá trị phục vụ giảng dạy, học tập và phát triển các đề tài nghiên cứu chuyên sâu về văn hóa vật thể, phi vật thể Đông Nam Bộ.
• Nghệ nhân, chủ doanh nghiệp chế tác đồ gỗ mỹ nghệ và các đơn vị lữ hành du lịch: Tham khảo kỹ thuật chế tác, mẫu mã hoa văn truyền thống để phục chế công trình cổ và xây dựng các sản phẩm du lịch trải nghiệm làng nghề độc đáo.

Câu hỏi thường gặp

Nét đặc trưng tiêu biểu nhất của nghệ thuật điêu khắc gỗ Bình Dương là gì?
Nét đặc trưng nổi bật nằm ở sự kết hợp điêu luyện giữa kỹ thuật chạm lộng, chạm nổi tầng lớp tinh xảo của vùng kinh Bắc với nét phóng khoáng, mềm mại của văn hóa Nam Bộ trên nền các loại gỗ quý nhiệt đới, tạo nên những sản phẩm vừa có độ bền hàng trăm năm vừa sở hữu đường nét sống động, thanh thoát.

Vì sao giai đoạn 1986 - 1996 được xem là thời kỳ hoàng kim của làng điêu khắc Phú Thọ?
Nhờ chính sách Đổi mới mở rộng kinh tế thị trường, Hợp tác xã Điêu khắc Phú Thọ quy tụ hơn 150 xã viên, tạo việc làm cho hơn 1.000 lao động và cung cấp khối lượng lớn hàng thủ công mỹ nghệ xuất khẩu sang thị trường Đông Âu, nâng cao rõ rệt đời sống kinh tế người dân địa phương.

Chùa Hội Khánh lưu giữ những hiện vật điêu khắc gỗ nào có giá trị lịch sử quốc gia?
Chùa bảo tồn gần 100 pho tượng gỗ mít thếp vàng niên đại thế kỷ XIX - XX, tiêu biểu là bộ tượng Thập Bát La Hán tạc năm 1921 từng được triển lãm tại Pháp, các bộ bao lam cửu long tinh xảo và bộ mộc bản in kinh Phật bằng gỗ hơn 120 năm tuổi.

Bộ dụng cụ đục truyền thống của thợ điêu khắc đất Thủ bao gồm những loại nào?
Bộ dụng cụ của người thợ chạm khắc Bình Dương gồm từ 80 đến 100 món đục chuyên dụng với nhiều kích thước khác nhau, bao gồm đục bạt (lấy mặt phẳng), đục doãn (chắn đường cong, tạo lèo), đục chếch (tỉa kẽ lá, thân cây) cùng bàn thao tác, mỏ lê và chàng tách.

Quá trình chế tác một sản phẩm điêu khắc gỗ mỹ nghệ trải qua bao nhiêu công đoạn?
Quy trình chế tác chuẩn mực bao gồm 15 công đoạn chính, bắt đầu từ việc nghiên cứu vẽ mẫu, tuyển chọn chất liệu gỗ phù hợp, pha phôi, vạch mẫu, đục phá tạo dáng thô, đến khâu đục gọt chi tiết tinh xảo và hoàn thiện bằng chuốt, nạo, đánh bóng nhám mịn bề mặt.

Kết luận

• Luận văn đã hệ thống hóa chặng đường 30 năm phát triển đầy biến động nhưng vẻ vang của nghề điêu khắc gỗ Bình Dương (1986 - 2016) trong dòng chảy lịch sử hơn 200 năm định cư mở đất.
• Làm sáng tỏ giá trị nghệ thuật tạo hình độc đáo qua kỹ thuật chạm trổ, chạm nổi, chạm âm trên các chất liệu gỗ quý đặc trưng của vùng Đông Nam Bộ.
• Tái hiện bức tranh kinh tế - xã hội sinh động của làng nghề truyền thống Phú Thọ, Chánh Nghĩa, Lái Thiêu từ thời kỳ hoàng kim của các hợp tác xã đến giai đoạn công nghiệp hóa hiện đại.
• Nhận diện sâu sắc những thách thức cấp bách về sự cạn kiệt nguyên liệu tự nhiên và nguy cơ đứt gãy thế hệ nghệ nhân kế thừa trong thời kỳ chuyển đổi số.
• Đề xuất hệ thống giải pháp đồng bộ kết hợp bảo tồn di sản với phát triển du lịch sinh thái và đào tạo nghề mỹ nghệ cho giai đoạn phát triển tiếp theo.

Công trình là sự đóng góp khoa học thiết thực vào kho tàng nghiên cứu lịch sử - văn hóa địa phương và di sản văn hóa Việt Nam. Để gìn giữ ngọn lửa nghề truyền thống, các cấp chính quyền và cộng đồng cần bắt tay hành động ngay hôm nay nhằm bảo tồn những giá trị tinh hoa của đất Thủ cho muôn đời sau.

Trích đoạn nội dung tài liệu

PHẦN MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài. Trong sự nghiệp đổi mới và phát triển đất nƣớc, Đảng và Nhà nƣớc ta luôn quan tâm đến việc giữ gìn và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc. Lịch sử phát triển của nền kinh tế nƣớc ta luôn gắn liền với lịch sử các làng nghề truyền thống của Việt Nam nói chung và ở Bình Dƣơng nói riêng.

Những sản phẩm của làng nghề truyền thống, là biểu trƣng của nền văn hóa của dân tộc. Thể hiện mức độ phát triển về kinh tế, dân trí, lịch sử, văn hóa của địa phƣơng, bảo lƣu những tinh hoa của nghệ thuật và kỹ thuật truyền thống từ đời này sang đời khác. Với những sản phẩm có bản sắc riêng của mình sẽ là đại diện tiêu biểu cho một dân tộc Việt Nam nói chung và lịch sử văn hóa cho một địa phƣơng nói riêng. Nghề Điêu khắc gỗ, là một trong những nghề thủ công tiêu biểu của Bình Dƣơng.

Là một ngành nghề thủ công có truyền thống lâu đời, đóng vai trò quan trọng trong đời sống của ngƣời dân Việt Nam nói chung và vùng Đông Nam Bộ nói riêng, nó đã góp phần tạo nên những giá trị lịch sử, kinh tế, văn hóa, xã hội làm phong phú thêm bản sắc văn hóa dân tộc, văn hóa của một vùng miền [1; tr. Mỗi sản phẩm điêu khắc gỗ, không đơn thuần là những mặt hàng mang giá trị vật thể mà bên trong còn chứa đựng những giá trị lịch sử, văn hóa phi vật thể. Đó là tinh hoa của làng nghề đã đƣợc lịch sử ghi nhận, đƣợc gìn giữ và truyền lại cho nhiều thế hệ, góp phần tạo thành những đặc trƣng văn hóa của từng vùng miền cũng nhƣ làm phong phú thêm truyền thống văn hóa Việt Nam vốn đã đậm đà bản sắc dân tộc. Ngày nay, quá trình công nghiệp hóa - hiện đại hóa ở Bình Dƣơng đang diễn ra với tốc độ và quy mô ngày càng cao, cùng với đó sự ra đời của các Khu công nghiệp, Khu chế xuất đã tạo ra những áp lực không nhỏ đến các ngành nghề thủ công, đặc biệt là những ngành nghề mất nhiều thời gian đào tạo lao động và phụ thuộc nhiều vào nguyên liệu tự nhiên nhƣ nghề điêu khắc gỗ.

Trƣớc bối cảnh đất nƣớc ta đang mở cửa giao lƣu, hội nhập sẽ không tránh khỏi các nền văn hóa nghệ thuật tốt, xấu lẫn lộn xâm nhập. Nhiều nghệ nhân tâm huyết đã bỏ nghề, số lƣợng gia đình, cơ sở làm nghề điêu khắc gỗ ở Bình Dƣơng giảm đi đáng kể. 1 Nghề điêu khắc gỗ truyền thống ở Bình Dƣơng vừa có cơ hội phát triển, nhƣng đồng thời có những khó khăn thách thức phải vƣợt qua. Nghiên cứu nghề điêu khắc gỗ trong bối cảnh biến động hiện nay càng trở nên ý nghĩa và cấp thiết hơn.

Vì chúng ta đang chứng kiến sự biến đổi không ngừng của nghề điêu khắc gỗ từ quy mô sản xuất, quy trình chế tác đến những nét văn hóa đặc trƣng của sản phẩm, đặc biệt số lƣợng nghệ nhân lành nghề đang ngày càng ít dần, nhƣng lực lƣợng kế thừa đang có xu hƣớng sụt giảm. Bên cạnh đó, việc ngày càng phụ thuộc vào máy móc công nghiệp đang làm mất dần đi sự đa dạng, sáng tạo của từng ngƣời thợ thủ công. Nghiên cứu về nghề điêu khắc gỗ truyền thống, không chỉ giúp chúng ta hiểu về lịch sử hình thành và sự phát triển nghề, mà từ đó còn nâng cao hơn nữa ý thức giữ gìn, trân trọng nghề thủ công truyền thống, rút ra đƣợc những bài học hữu ích cho việc bảo tồn và phát triển một nghề truyền thống mang bản sắc dân tộc, góp phần thúc đẩy phát triển kinh tế và xã hội nhƣ tạo công ăn việc làm cho ngƣời lao động, tăng thu nhập, xuất khẩu và phát triển du lịch của một địa phƣơng. Tìm hiểu, nghiên cứu về nghề thủ công điêu khắc gỗ ở Bình Dƣơng còn giúp ta hiểu thêm về mảnh đất, con ngƣời, những mối quan hệ kinh tế - xã hội.

Góp phần phục dựng lại một nghề truyền thống có vai trò trong tiến trình lịch sử phát triển vùng đất Thủ Dầu Một - Bình Dƣơng xƣa. Với những ý nghĩa trên, tôi chọn đề tài: “NGHỀ ĐIÊU KHẮC GỖ BÌNH DƢƠNG TỪ NĂM 1986 ĐẾN NĂM 2016” để làm đề tài nghiên cứu của mình. Mục tiêu nghiên cứu. Đề tài nghiên cứu nhằm mục tiêu, giúp chúng ta hiểu về lịch sử hình thành nghề thủ công Điêu khắc gỗ truyền thống, về điều kiện phát triển của nghề điêu khắc gỗ ở Bình Dƣơng từ 1986 -2016.

Từ đó nêu lên giá trị nghệ thuật nghề điêu khắc gỗ từ góc độ kỹ thuật tạo dáng, chất liệu, kỹ thuật truyền thống. Hiểu về quy trình sản xuất các sản phẩm điêu khắc gỗ mỹ nghệ, cùng với các giá trị lịch sử, văn 2 hóa của một làng nghề truyền thống. Đánh giá đƣợc vai trò của nghề điêu khắc gỗ Bình Dƣơng trong điều kiện kinh tế, văn hóa – xã hội ngày nay. Nghề Điêu khắc gỗ đứng trƣớc xu thế toàn cầu hóa hiện nay, cần đƣợc khôi phục, bảo tồn và phát huy, phát triển nghề.

Qua thực tiễn, đƣa ra những biện pháp, giải pháp nhằm giữ gìn và phát huy các giá trị lịch sử, văn hóa của làng nghề truyền thống trong bối cảnh hiện nay. Đồng thời tìm ra xu hƣớng phát triển của nghề thủ công truyền thống này ở Bình Dƣơng. Hình thành thêm kiến thức toàn diện hơn về nghệ thuật điêu khắc gỗ ở Bình Dƣơng, phục vụ cho việc học tập, nghiên cứu. Tổng quan tình hình nghiên cứu.

Trên thực tế, những bài viết và công trình nghiên cứu về nghề thủ công điêu khắc gỗ ở Bình Dƣơng, chƣa có một công trình nghiên cứu đầy đủ mang tính hệ thống. Từ trƣớc đến nay việc nghiên cứu về nghề mộc, điêu khắc gỗ đƣợc đề cập dƣới nhiều góc độ khác nhau trong Sách báo, Tham luận Hội thảo, Hội khoa học lịch sử, tạp chí và nhiều tƣ liệu khác… Sau đây xin đƣợc liệt kê một số bài viết và công trình mà tác giả đã tham khảo, nghiên cứu trong đề tài của mình: Trên diễn đàn văn hóa nghệ thuật năm 2000, Nguyễn Đức Tuấn với bài viết: “Làng nghề thủ công truyền thống ở Bình Dương”. Bài viết chủ yếu nêu đƣợc một số nét lịch sử, văn hóa, làng nghề và nghề sơn mài truyền thống Bình Dƣơng cùng với một số thành tựu đạt đƣợc. Ngoài ra tác giả có công trình luận văn Thạc sĩ nghiên cứu về làng nghề điêu khắc ở Phú Thọ với góc nhìn về việc quản lý văn hóa.

Trên tạp chí Văn Hóa Văn Nghệ Bình Dƣơng số 4 năm 1998, tác giả Lê Trung Vinh với bài viết “Bản sắc văn hóa làng nghề”, nói về nét văn hóa tuyền thống mang tính đặc trƣng riêng ở Bình Dƣơng. Tác giả Vũ Hùng với bài “Nghề đóng xe ngựa ở Bình Dương”, nói về nghề nghề mộc ở Bình Dƣơng. Năm 1991, theo Địa chí Sông Bé, tác giả Trần Bạch Đằng có đề cập về nghề mộc và chạm khắc gỗ ở Bình Dƣơng. Tác giả đề cập đến điều kiện hình thành và lịch sử phát triển của nghề mộc, điêu khắc gỗ.

3 Ở mảng đề tài kiến trúc cổ tác giả Văn Thị Thùy Trang, trên tạp chí Hội Khoa Học Lịch Sử năm 2008 có bài:“Nghệ thuật trang trí trong di tích nhà cổ Ông Trần Văn Hỗ ở Phú Cường, Thành phố Thủ Dầu Một”. Nghề điêu khắc truyền thống đƣợc nhắc tới nhằm tôn vinh các công trình khác nhƣ kiến trúc, điêu khắc với chức năng bảo quản, trang trí làm tăng thêm vẻ trang trọng trong di tích mang cấp Quốc gia về nhà cổ. Nguyễn Văn Thủy năm 2013 có bài:“Nghề thủ công truyền thống ở Bình Dương”. Bài viết giới thiệu về ba nghề truyền thống mang đậm bản sắc văn hóa ở Bình Dƣơng đó là gốm sứ, sơn mài, nghề mộc - điêu khắc gỗ.

Huỳnh Quốc Thắng, chủ nhiệm đề tài Hội thảo khoa học “Giải pháp cấp thiết để phát triển du lịch sinh thái và làng nghề tỉnh Bình Dƣơng trong tình hình hiện nay” vào năm 2015. Đề tài nhằm mục tiêu đánh giá hiện trạng khai thác các tài nguyên du lịch văn hóa, sinh thái và làng nghề, trong đó chú ý khai thác du lịch tại tỉnh Bình Dƣơng. Phan Xuân Biên (chủ biên),(2010), Địa chí Bình Dƣơng (tập 4), “Văn hóa-xã hội”, tác giả đã đề cập đến mỹ thuật điêu khắc gỗ ở Bình Dƣơng từ sau năm 1975. Tác giả đã khẳng định, dù đứng trƣớc nhiều thách thức và khó khăn nhƣng nghề điêu khắc gỗ ở Bình Dƣơng xƣa và nay đã thật sự có tiếng nói riêng trong lĩnh vực nghề truyền thống.

Những sản phẩm điêu khắc gỗ Bình Dƣơng đã góp phần nâng cao đời sống văn hóa, xã hội của địa phƣơng, xây dựng nền kinh tế nƣớc nhà. Nhà nghiên cứu Nguyễn Hiếu Học năm 2008 có bài:“Một cái nhìn tổng quát về lịch sử nghề, làng nghề truyền thống Bình Dương”, bài viết đƣa ra cái nhìn khái quát về lịch sử nghề, làng nghề Bình Dƣơng qua một số đặc điểm, đặc trƣng về kinh tế, văn hóa xã hội trong quá trình hình thành và phát triển của vùng đất này. Bản thân công tác mảng sƣu tầm hiện vật ở Bảo tàng, tìm hiểu về nghề truyền thống ở Bình Dƣơng, đã có bài viết nhƣ “Bản sắc văn hóa làng nghề truyền thống ở Bình Dương”, trên tạp chí Sở văn hóa thể thao và Du lịch tỉnh Bình Dƣơng số 17/2008. Nhằm nêu lên bản sắc văn hóa làng nghề truyền thống ở 4 Bình Dƣơng.

Bài viết “Gia đình nghệ nhân Châu Văn Trí ba đời làm nghề điêu khắc gỗ”, trên tạp chí Sở văn hóa thể thao và Du lịch tỉnh Bình Dƣơng số 15/2008, nhằm ghi nhận một gia đình nghệ nhân tài hoa, tiêu biểu ở Bình Dƣơng. Có thể nói một số bài viết và một số công trình, bài báo, tham luận khoa học mang tính tổng quan hay khái quát về làng nghề thủ công truyền thống ở Bình Dƣơng, đƣợc giới thiệu nhƣ là một ngành nghề, làng nghề, sản phẩm thủ công mỹ nghệ truyền thống của miền Đông Nam Bộ nói riêng và trong phạm vi cả nƣớc nói chung. Những tài liệu nêu trên tuy chƣa đề cập trực tiếp những vấn đề mà luận văn nghiên cứu, chỉ mang tính khái quát nhƣng vẫn là tƣ liệu quý, bổ ích, giúp tôi bổ sung để hoàn thành thành đề tài nghiên cứu khoa học này. Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu.

Đối tƣợng nghiên cứu, đề tài nghiên cứu về lịch sử hình thành và phát triển của nghề điêu khắc gỗ cũng nhƣ các giá trị nghệ thuật, thành tựu của nghề từ năm 1986 đến 2016, bao gồm tất cả các vấn đề liên quan đến con ngƣời, nguyên liệu, kỹ thuật chế tác, đề tài trang trí và các loại sản phẩm đặc trƣng.