Chương 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN VỀ TỰ Ý THỨC NGHỀ NGHIỆP CỦA CÁN BỘ, CHIẾN SỸ CẢNH SÁT PHÒNG CHÁY VÀ CHỮA CHÁY 1.1 Tổng quan các công trình nghiên cứu về tự ý thức nghề nghiệp 1.1 Các công trình nghiên cứu về tự ý thức nghề nghiệp trên thế giới Tự ý thức nghề nghiệp là vấn đề được quan tâm nghiên cứu khá sớm ở Liên Xô và các nước Đông Âu từ những năm đầu thế kỷ 19 và trong tâm lý học nói chung ở những năm đầu thế kỷ 20. Các nhà Tâm lý học đã có nhiều quan điểm lý luận, công trình nghiên cứu về vấn đề này song đến nay vẫn chưa có một sự thống nhất nào về cách định nghĩa tự ý thức. Xpirkip cho rằng: một cách chung nhất thì có thể hiểu tự ý thức là sự ý thức và đánh giá của con người về hành động của mình và kết quả của hành động đó, về thái độ, tình cảm, phong cách đạo đức, hứng thú và động cơ của hành vi, là sự đánh giá tổng thể bản thân và vị trí của mình trong cuộc sống (Xpirkip, 1972, dẫn theo Phạm Thành Nghị). Do vậy, cấu trúc tự ý thức có các thành tố: tự nhận thức, thái độ xúc cảm, giá trị và tự điều chỉnh.
Xtolin (1985) đưa ra một cấu trúc tự ý thức nhiều bậc có thể xem xét theo chiều dọc và chiều ngang. Theo chiều dọc, một cấu trúc nhiều bậc được xác định ở ba cấp độ tích cực của con người như một cơ thể, một cá thể, một nhân cách. Theo chiều ngang, tự ý thức được phân biệt bởi tri thức về bản thân và thái độ đối với bản thân. Các tác giả Petrulite (1985), Mironova (1985), Coodiev (1980) lại xem xét tự ý thức theo cấu trúc dưới các dạng biểu hiện “cái tôi quá khứ”, “cái tôi hiện tại” và cái tôi lý tưởng”.
Các tác giả này đồng nhất các quá trình tâm lý với quá trình tự ý thức. Tuy nhiên, tự nhận thức khác với tự ý thức ở chỗ tự 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com nhận thức là một quá trình hướng vào bản thân, nhận thức những thông tin về chính mình, có nghĩa là tự nhận thức phải được xem là cơ chế hình thành tự ý thức chứ không phải là thành tố của tự ý thức. Tự điều chỉnh hành vi cũng không thể coi là thành tố của tự ý thức vì nó thực hiện chức năng điều chỉnh của tự ý thức trong hành vi và hoạt động. Daniel Goleman (2004) khi nghiên cứu về vấn đề trí tuệ cảm xúc cũng có đề cập đến tự ý thức về cảm xúc của bản thân qua một số nội dung: năng lực hiểu biết về cảm xúc của bản thân và của người khác, năng lực chế ngự cảm xúc và khả năng đồng cảm với người khác.
Ông cho rằng “tự ý thức về bản thân có nghĩa là sự chú ý nội quan (hướng vào bên trong), tự động phản ứng với kinh nghiệm đã qua của mình. Ý thức về bản thân được cho rằng xuất phát từ sự kích thích của vỏ não mới, đặc biệt là những vùng của ngôn ngữ phụ trách việc nhận biết và gọi tên những cảm xúc được đưa ra. Trong ý thức hướng nội, tinh thần thường quan sát và xem xét chính kinh nghiệm của mình, bao gồm cả các xúc cảm. Điều này có nghĩa là khi ý thức về bản thân thì chúng ta đồng thời có ý thức về tâm trạng tức thời và cả về những ý nghĩ có liên quan đến tâm trạng ấy.
Ý thức về bản thân có ảnh hưởng mạnh hơn với những cảm xúc thù địch và gây hấn. Đây được coi là một trong những nghiên cứu mới về cảm xúc đầu thế kỉ 20, trong đó tác giả thừa nhận và phân tích các mức độ tự ý thức khác nhau trong các xúc cảm của con người. Tự ý thức trong lĩnh vực cảm xúc được thể hiện rõ nhất qua năng lực nhận biết cảm xúc của bản thân, năng lực chế ngự chúng trong các tình huống và thay đổi chúng theo ý muốn chủ quan của chủ thể. Khi cảm xúc được phát hiện ra đóng vai trò ngày càng to lớn trong đời sống của con người thì tự ý thức về cảm xúc cũng là nội dung được nhiều nhà tâm lý học xã hội hiện đại quan tâm và nghiên cứu.
11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Cùng bàn về năng lực tự ý thức, Mayer cho rằng, tùy theo năng lực tự ý thức và chế ngự cảm xúc mà có thể chia con người làm 3 nhóm khác nhau: - Những người có ý thức về bản thân mình: Những người này tinh tế trong đời sống tình cảm của mình. Sự hiểu biết rõ về những cảm xúc của chính họ đôi khi làm rõ thêm những nét nhân cách khác như độc lập, có tâm lý tốt, có ý thức về giới hạn của bản thân và nói chung có quan niệm tích cực về cuộc sống. Tính cách này giúp họ chế ngự các xúc cảm. - Những người để xúc cảm của mình nhấn chìm.
Những người này thường nghĩ họ không thể thoát khỏi những cảm xúc của mình, như thể bị chúng chỉ huy. Họ thất thường và không hề có ý thức về tình cảm của mình, đến mức bị ngập chìm vào đó và bỏ mất mọi cảm giác về không gian. Do đó họ chẳng làm gì nhiều để thoát khỏi tâm trạng xấu và thường có cảm giác là không thể kiểm soát được đời sống tình cảm của mình. - Những người chấp nhận các thiên hướng tinh thần của mình.
Họ là những người vừa có ý thức về những gì mình cảm nhận được vừa chẳng làm gì để điều chỉnh lại. Dường như nhóm người này chia thành hai: một bên là những người có tâm trạng tốt do đó ít muốn thay đổi tâm trạng; một bên là những người vừa có ý thức về sự biến đổi tâm trạng của mình và chấp nhận chúng, lại có khuynh hướng buông xuôi và chẳng làm gì cả [17, tr,68-69]. Khác với tự ý thức nói chung, tự ý thức nghề nghiệp có những đặc trưng riêng. Savir (1981) định nghĩa tự ý thức nghề nghiệp như một hoạt động lựa chọn của tự ý thức, tuân thủ nhiệm vụ tự xác định nghề nghiệp.
Hai nhà tâm lý học Bungari Ivanôva và Coxex (1978) coi tự ý thức nghề nghiệp như sự nhận thức và đánh giá những phẩm chất nghề nghiệp và thái độ của mình đối với nghề nghiệp. Ở Bungari, tự ý thức nghề nghiệp là một trong những vấn đề sớm được quan tâm. Những qui tắc về đạo đức nghề nghiệp được Hội liên minh truyền 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com thông Bungari thông qua từ đầu những năm 90 áp dụng cho các nhà báo và những người làm việc trong các lĩnh vực tuyền thông. Đây chỉ là một trong rất nhiều các biện pháp nhằm nâng cao ý thức nghề nghiệp của những người làm truyền thông thông qua các qui định được coi là những nguyên tắc đạo đức nghề nghiệp.
Qua các nghiên cứu được tiến hành, qua những tranh luận và diễn biến thực tế trong một thời gian khá dài tại Bungari, người ta đưa ra kết luận như sau: “ ý thức tự giác nghề nghiệp và cơ chế tự điều chỉnh có hiệu quả mạnh hơn các qui định, những áp lực từ bên ngoài” [24]. Như vậy là ngay từ đầu thế kỉ 20, vai trò của tự ý thức nghề nghiệp trong các lĩnh vực nghề nghiệp khác nhau đã được khẳng định bằng cả lí luận và thực tiễn. Có thể thấy rằng điểm chung nhất trong những quan điểm trên là tự ý thức nghề nghiệp có liên quan trực tiếp tới ý thức về bản thân của con người trong hoạt động nghề nghiệp, tức là nội dung của tự ý thức nghề nghiệp có quan hệ với hoạt động nghề nghiệp và bản thân con người là chủ thể của hoạt động đó.2 Các nghiên cứu về tự ý thức nghề nghiệp ở Việt Nam Theo sự hiểu biết của chúng tôi, ở Việt Nam, tự ý thức nói chung và tự ý thức nghề nghiệp nói riêng không còn là vấn đề mới mẻ, nhưng lại chưa được đào sâu nghiên cứu, nhất là vấn đề tự ý thức nghề nghiệp thì dường như các công trình nghiên cứu lại càng ít ỏi.Vì vậy, chúng tôi sẽ điểm qua cả những nghiên cứu về vấn đề tự ý thức và vấn đề tự ý thức nghề nghiệp để có thể có được góc nhìn toàn diện hơn về vấn đề này. Đề tài “Tìm hiểu đặc điểm tự ý thức của thanh niên tái nghiện ma túy trên địa bàn Hà Nội” của tác giả Nguyễn Hữu Toàn (2004) đã có những tìm hiểu về khái niệm và phạm trù tự ý thức dưới góc độ triết học và góc độ tâm lý học.
Tác giả cho rằng: quan điểm về bản chất, nguồn gốc phát sinh, phát triển và vai trò của tự ý thức với tư cách một phạm trù triết học là cơ sở 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com phương pháp luận cho việc nghiên cứu tự ý thức trên phương diện tâm lý học. Vấn đề tự ý thức được xem xét dưới góc độ của Chủ nghĩa hành vi và dưới góc độ của Tâm lý học mác xít. Các tác giả được nhắc đến chủ yếu là các nhà tâm lý học Liên Xô với những nghiên cứu được tiến hành từ những năm đầu thế kỉ 20. Kế thừa một cách có chọn lọc các quan điểm ấy, tác giả định nghĩa “Tự ý thức hay ý thức bản ngã (ý thức về cái Tôi) là hiện tượng tâm lý mà ở đó con người có khả năng nhận thức, tỏ thái độ, điều khiển và điều chỉnh bản thân mình theo những quy tắc hành vi, những chuẩn mực xã hội đã được mình thừa nhận và lựa chọn” [7, tr.
Từ định nghĩa này, nội dung của tự ý thức thường được biểu hiện ở những hành vi sau: - Ban đầu cá nhân căn cứ vào các quy tắc hành vi, những chuẩn mực xã hội đã được mình thừa nhận và lựa chọn, cá nhân tiến hành phân tích, đánh giá chính bản thân mình trong các mối quan hệ xã hội mà họ đã tham gia. - Trên cơ sở tự phân tích, đánh giá về mình, cá nhân tự rút ra những kết luận về bản thân, tự tỏ thái độ với chính mình (có thể hài lòng với chính mình, cảm thấy tự hào hay hổ thẹn về chính mình.) - Cá nhân tự điều khiển, điều chỉnh kế hoạch đường đời của mình cho ngày càng phù hợp với những quy tắc hành vi, những chuẩn mực xã hội mà mình dã thừa nhận và lựa chọn.