CHƯƠNG 1. CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ THU CHI NGÂN SÁCH NHÀ NƯỚC 1. Một số khái niệm liên quan (Quản lý, Thu, Chi, Ngân sách nhà nước, quản lý thu chi ngân sách nhà nước) Ngân sách nhà nước là toàn bộ các khoản thu, chi của Nhà nước được dự toán và thực hiện trong một khoảng thời gian nhất định do cơ quan nhà nước có thẩm quyền quyết định để bảo đảm thực hiện các chức năng, nhiệm vụ của Nhà nước. Khoản 1 Điều 6 Luật Ngân sách nhà nước 2015 nêu rõ, ngân sách nhà nước bao gồm ngân sách trung ương và ngân sách địa phương, trong đó: Ngân sách trung ương: là các khoản thu ngân sách nhà nước phân cấp cho cấp trung ương hưởng và các khoản chi ngân sách nhà nước thuộc nhiệm vụ chi của cấp trung ương.
Ngân sách địa phương: là các khoản thu ngân sách nhà nước phân cấp cho cấp địa phương hưởng, thu bổ sung từ ngân sách trung ương cho ngân sách địa phương và các khoản chi ngân sách nhà nước thuộc nhiệm vụ chi của cấp địa phương (theo quy định tại khoản 13 Điều 4 Luật Ngân sách nhà nước 2015).1 Nguồn thu - chi NSNN Theo Sâm (2005) cho rằng, nguồn thu NSNN bao gồm: - Thuế, phí, lệ phí có tính chất thuế (như thuế gia tăng giá trị, thuế thu nhập doanh nghiệp, thuế thu nhập cá nhân, bảo trì đường bộ, lệ phí công chứng…) - Hoạt động của các đơn vị hoạt động của các đơn vị ví dụ như trường học, công ty bệnh viện, nghiên cứu viện, trung tâm thể thao… Hiện nay, các đơn vị thu của các đơn vị này đang chuyển dần sang chế độ service. - Vay, hỗ trợ thư viện không hoàn lại (như trái phát hành, trái phiếu chính, các khoản vay ODA hoặc vay ưu tiên của phủ chính…) 5 - Nguồn thu khác: Lợi tức góp vốn từ tổ chức kinh tế, thu hồi vốn từ tổ chức kinh tế, bán và cho thuê tài sản nhà nước, đóng góp tự nguyện. Chi ngân sách bao gồm nhiều tài khoản khác nhau, nhưng quan trọng nhất là: - Chi thường xuyên được hiểu đơn giản là chi nhằm mục đích duy trì hoạt động của máy nhà nước, ví dụ như lương thưởng, công tác, hội họp, thiết bị văn phòng, công ty dịch vụ thanh toán (điện, nước …), Công cụ sửa chữa, sửa chữa máy thường xuyên, văn phòng… - Nhóm chi đầu tư phát triển là chi phí dài hạn nhằm tăng cường chất lượng cơ sở và thúc đẩy tăng trưởng kinh tế như điện, đường, trường, nguồn. - Chi trả nợ và hỗ trợ viện phí để Nhà nước trả các khoản đã vay trong nước, nước ngoài khi đến hạn và các khoản chi làm nghĩa vụ quốc tế.
- Nhóm chi dự trữ quốc gia phục vụ dự án cho các biến động bất ngờ như bệnh dịch, thiên tai… 1. Nguyên tắc cơ bản của quản lý thu chi ngân sách nhà nước Hoàng Son (2022) đã chỉ ra rằng, quản lý ngân sách nhà nước được thực hiện theo các nguyên tắc cơ bản sau: 1.1 Nguyên tắc thống nhất: Theo nguyên tắc này, mọi khoản thu, chi của một cấp hành chính đưa vào một kế hoạch ngân sách thống nhất. Thống nhất quản lý chính là việc tuân thủ một khuân khổ chung từ việc hình thành, sử dụng, thanh tra, kiểm tra, thanh quyết toán, xử lý các vấn đề vướng mắc trong quá trình triển khai thực hiện. Thực hiện nguyên tắc quản lý này sẽ đảm bảo tính bình đẳng, công bằng, đảm bảo có hiệu quả, hạn chế những tiêu cực và những rủi ro, nhất là những rủi ro, nhất là những rủi ro có tính chất chủ quan khi quyết định các khoản chi tiêu.2 Nguyên tắc dân chủ: Một chính sách tốt là một ngân sách phản ảnh lợi ích của các tầng lớp, các bộ phận, các cộng đồng người trong các chính sách, hoạt động thu chi ngân sách.
Sự 6 tham gia của xã hội, công chúng được thực hiện trong suốt chu trình ngân sách, từ lập dự toán, chấp hành đến quyết toán ngân sách, thể hiện nguyên tắc dân chủ trong quản lý ngân sách. Sự tham gia của người dân sẽ làm cho ngân sách minh bạch hơn, các thông tin ngân sách trung thực, chính xác hơn. Tuy nhiên, thực hiện dân chủ, tăng cường sự tham gia hoạt động của người dân trong quản lý ngân sách đôi khi làm cho quản lý ngân sách trở lên khó khăn. Các nhà lãnh đạo sẽ phải đối mặt với các ý kiến, các luồng quan điểm khác nhau của người dân, đôi khi là những hành động mang tính lợi dụng, chống đối.3 Nguyên tắc cân đối ngân sách: Kế hoạch ngân sách được lập và thu, chi ngân sách phải cân đối.
Mọi khoản chi phải có nguồn thu bù đắp.4 Nguyên tắc công khai, minh bạch: Ngân sách là một chương trình, là tấm gương phản ánh các hoạt động của chính phủ bằng các số liệu. Thực hiện công khai, minh bạch trong quản lý sẽ tạo điều kiện cho cộng đồng có thể giám sát, kiểm soát các quyết định thu chi tài chính, hạn chế những thất thoát và đảm bảo tính hiệu quả. Nguyên tắc công khai, minh bạch được thực hiện trong suốt chu trình ngân sách.5 Nguyên tắc quy trách nhiệm: Nhà nước là cơ quan công quyền, sử dụng các nguồn lực của nhân dân thực hiện các mục tiêu đề ra. Đây là nguyên tắc yêu cầu về trách nhiệm của các đơn vị cá nhân trong quá trình quản lý ngân sách, bao gồm: + Quy trách nhiệm giải trình về các hoạt động ngân sách; chịu trách nhiệm về các quyết định về ngân sách của mình.
+ Trách nhiệm đối với cơ quan quản lý cấp trê và trách nhiệm đối với công chúng, đối với xã hội. Quy trách nhiệm yêu cầu phân định rõ ràng quyền hạn và trách nhiệm của từng cá nhân, đơn vị, chính quyền các cấp trong thực hiện ngân sách Nhà nước theo chất lượng công việc đạt được. Vai trò, chức năng của quản lý thu chi ngân sách nhà nước 7 Luật sư Lê Minh Trường đã chỉ ra Ngân sách nhà nước có chức năng vô cùng quan trong trong nền kinh tế cũng như đời sống xã hội. Chức năng của ngân sách nhà nước thể hiện chủ yếu qua 04 mặt như sau: - Ngân sách nhà nước là một công cụ ổn định kinh tế vĩ mô, thúc đẩy tăng trưởng kinh tế, chống lạm phát và giảm thất nghiệp.
- Ngân sách nhà nước có chức năng phân bổ nguồn lực trong xã hội Để tạo lập và sử dụng các nguồn lực có hiệu quả, thông qua các biện pháp thu, chi và quản lý ngân sách nhà nước, nhà nước thực hiện phân bổ nguồn lực vào những lĩnh vực địa bàn then chốt, có nhiều rủi ro, cần khuyến khích hoặc hạn chế phát triển; đồng thời có thể thu hút, lôi kéo sự tham gia phân bổ nguồn lực của các thành phần kinh tế và khu vực tư nhân. - Ngân sách nhà nước có chức năng phân phối lại thu nhập trong xã hội Nhà nước thực hiện quá trình phân phối và phân phối lại thu nhập dưới hình thức tham gia trực tiếp hoặc gián tiếp nhằm hạn chế bớt sự phân hoá xã hội, sự bất bình đẳng về thu nhập đảm bảo sự công bằng hợp lý, làm cho nguồn thu nhập của xã hội được sử dụng một cách kịp thời hiệu quả. Thông qua công cụ thuế và công cụ chi tiêu. Nhà nước sẽ thực hiện được các mục tiêu trên.
- Ngân sách nhà nước có chức năng điều chỉnh kinh tế Chính sách ngân sách nhà nước là một bộ phận không thể tách rời của chính sách kinh tế – xã hội. Khi nền kinh tế suy thoái người ta thường khuyến cáo dùng chính sách tài khoá kích cầu bằng cách giảm thuế hoặc tăng chi tiêu công, từ đó làm tăng khối lượng sản xuất xã hội. Khi nền kinh tế phát triển bình thường, trong điều kiện mở cửa thì chính sách tài khoá kích thích sẽ tạo nên phản ứng dây chuyền: chính sách tài khoá kích thích nới lỏng với mục đích tăng tổng cầu, mức lãi suất trong nước tăng, giá đồng nội tệ tăng, thuần xuất khẩu giảm, tổng cầu giảm. Như vậy, trước mắt chính sách tài khoá có thể kích thích tổng cầu có tác động đến tăng trưởng kinh tế, nhưng về lâu dài lại kìm hãm chính quá trình tăng trưởng.
Đòi hỏi các nhà hoạch địch chính sách tài chính nói chung và chính sách tài khoá nói riêng phải tính đến việc sử dụng công cụ ngân sách nhà nước một cách thích hợp trong quá trình điều chỉnh nền kinh tế. 8 Bốn chức năng nói trên có mối quan hệ rất gắn bó, phản ảnh được bản chất hoạt động của ngân sách nhà nước trong quá trình tạo lập, khai thác động viên, phân bổ, tổ chức huy động các nguồn vốn cũng như tham gia kiểm soát, điều chỉnh kinh tế vĩ mô 1. Nội dung quản lý thu chi ngân sách nhà nước 1. Quản lý thu ngân sách nhà nước Quản lý ngân sách nhà nước là hoạt động của các chủ thể quản lý ngân sách nhà nước thông qua việc sử dụng có chủ định các phương pháp quản lý và các công cụ quản lý để tác động và điều khiển hoạt động của ngân sách nhà nước nhằm đạt được các mục tiêu đã định.
Quản lý thu NSNN – Một là, quản lý quá trình huy động nguồn thu của NSNN. Quản lý quá trình huy động nguồn thu của NSNN bao gồm công tác quản lý quá trình xây dựng kế hoạch thu, quản lý quá trình triển khai các biện pháp hành thu, quản lý quá trình thu nộp các khoản thu vào NSNN. – Hai là, quản lý sự tuân thủ các chính sách, chế độ và các văn bản pháp luật về thu NSNN. Quản lý quá trình huy động nguồn thu của NSNN Theo Kiên và Đỗ Trung (2016), tổ chức công tác quản lý thu NSNN được thực hiện theo chu trình NSNN gồm ba khâu là lập dự toán, tổ chức thực hiện dự toán và quyết toán thu NSNN.
Lập dự toán thu NSNN : Lập dự toán thu NSNN là việc tính toán số thu NSNN sẽ được huy động vào NSNN trong tháng, quý, năm dựa trên những căn cứ, điều kiện nhất định và dự kiến những giải pháp sẽ được thực thi nhằm thực hiện dự toán thu NSNN đã được xác định. Căn cứ lập dự toán thu NSNN. – Một là, căn cứ vào kế hoạch phát triển kinh tế xã hội hàng năm và năm năm của quận, huyện, thị xã. – Hai là, hệ thống chính sách, chế độ và các văn bản pháp luật về thu NSNN.
9 – Ba là, hướng dẫn của UBND tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương – Bốn là, số kiểm tra về dự toán thu NSNN do UBND cấp tỉnh thông báo.