1 Lý do chọn đề tài Ngày nay cùng với sự phát triển không ngừng của công nghệ 4.0 thì việc đổi mới phương pháp dạy học đã trở thành vấn đề cấp bách. Đặc biệt từ khi Bộ giáo dục và đào tạo có chủ trương về thực hiện chương trình giáo dục phổ thông 2018 đã đòi hỏi người dạy phải đi trước, đón đầu, không ngừng thay đổi phương pháp và kĩ thuật dạy học. Trong đó, phương pháp dạy học định hướng năng lực tự học (NLTH) của người học được chú ý thực hiện giúp cho người học có khả năng học tập được suốt đời. Điều này được thể hiện trong Nghị quyết số 29- NQ/TW hội nghị lần thứ tám BCH trung ương Đảng khóa XI trong phần II đã đề ra mục tiêu đối với giáo dục phổ thông “Nâng cao chất lượng giáo dục toàn diện, chú trọng giáo dục lí tưởng,.
năng lực và kĩ năng thực hành, vận dụng kiến thức vào thực tiễn. Phát triển khả năng sáng tạo, tự học, khuyến khích học tập suốt đời”. Trong kỉ nguyên bùng nổ thông tin thì xu hướng dạy học cung cấp nội dung cho người học trở nên lỗi thời. Vì vậy, phương pháp dạy học cần phải đổi mới mạnh mẽ theo hướng hiện đại, tập trung dạy cách học, cách nghĩ, khuyến khích tự học, tạo cơ sở để người học tự cập nhật và đổi mới tri thức, kĩ năng, phát triển năng lực.
Để làm tốt vai trò của người thầy thì việc lựa chọn phương pháp dạy học định hướng phát triển năng lực của người học trong đó có NLTH là rất quan trọng. Trong các phương pháp đã áp dụng tôi nhận thấy dạy học theo dự án là phương pháp có thể kết hợp nhiều phương pháp và kĩ thuật dạy học tích cực. Trong dạy học dự án, người dạy là người tổ chức, điều khiển người học tiến hành dự án, người học trực tiếp tham gia dự án. Vì vậy phát triển năng lực người học một cách toàn diện, trong đó có NLTH, từ đó tạo hứng thú học tập và nâng cao hiệu quả học tập.
Tuy nhiên ở các trường THPT ở Việt Nam phương pháp dạy học theo dự án rất ít được sử dụng, phần lớn giáo viên còn bỡ ngỡ với phương pháp dạy học này. Đối với trường chúng tôi thì phương pháp dạy học dự án còn khá xa lạ và mới mẻ. Xuất phát từ những lí do trên, tôi đã nghiên cứu đề tài “Áp dụng phương pháp dạy học theo dự án trong dạy phần địa lí các vùng kinh tế - Địa lí 12- Cơ bản nhằm nâng cao năng lực tự học môn địa lí cho học sinh khối 12 ở trường THPT Như Thanh 2”. Do giới hạn của một sáng kiến kinh nghiệm, tôi chỉ đưa ra một giáo án minh họa có tiến hành triển khai thực nghiệm tại trường THPT Như Thanh 2 và thấy có hiệu quả.
Đó là giáo án áp dụng cho bài 33- Địa lí 12- Cơ bản: “Vấn đề chuyển dịch cơ cấu kinh tế theo ngành ở Đồng Bằng Sông Hồng”. Mục đích nghiên cứu - Nghiên cứu cơ sở lý luận về phương pháp dạy học dự án, năng lực tự học. - Tìm hiểu quy trình xây dựng và sử dụng dự án học tập để phát triển năng lực tự học cho học sinh trong dạy học Địa lí 12. - Thiết kế giáo án và tổ chức dạy học thực nghiệm áp dụng phương pháp dạy học dự án nhằm nâng cao năng lực tự học cho học sinh trong bài 33: Vấn đề chuyển dịch cơ cấu kinh tế theo ngành ở Đồng Bằng Sông Hồng”.
- Đánh giá tính khả thi và hiệu quả của bài dạy có sử dụng phương pháp dạy học theo skkn 1 dự án giúp học sinh phát triển năng lực tự học. Đối tượng nghiên cứu: - Nghiên cứu và áp dụng phương pháp dạy học dự án trong dạy học Địa lí 12 giúp nâng cao năng lực tự học cho học sinh. - Áp dụng dạy học dự án trong dạy học bài 33- Địa lí 12- Cơ bản: “Vấn đề chuyển dịch cơ cấu kinh tế theo ngành ở Đồng Bằng Sông Hồng”. Phương pháp nghiên cứu SKKN sử dụng một số phương pháp nghiên cứu sau: - Nghiên cứu lí thuyết: Nghiên cứu các tài liệu có liên quan làm cơ sở lí luận cho đề tài.
- Phương pháp điều tra: Sử dụng phiếu điều tra - Phương pháp thực nghiệm sư phạm: Áp dụng dạy học dự án trong dạy bài 33- Địa lí 12- Cơ bản: “Vấn đề chuyển dịch cơ cấu kinh tế theo ngành ở Đồng Bằng Sông Hồng” tại lớp thực nghiệm là 12A2. NỘI DUNG SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM 2. Khái niệm năng lực tự học Ở Việt Nam hoạt động tự học được chú ý đến từ thời phong kiến khi mà giáo dục chưa phát triển. Khi nền giáo dục cách mạng ra đời, chủ tịch Hồ Chí Minh là người đầu tiên nghiên cứu và nêu cao tấm gương về tinh thần tự học cũng như phương pháp dạy học.
Trong tác phẩm Sửa đổi lối làm việc, Bác viết: “…phải lấy tự học làm cốt.”[Trang 273] Định nghĩa về tự học cũng được thay đổi theo thời gian tùy thuộc vào bối cảnh nghiên cứu và trọng tâm nghiên cứu của từng tác giả. Nhưng định nghĩa về tự học (self- directed learning) của Malcolm Shepherd Knowles được sử dụng nhiều hơn cả trong các nghiên cứu về giáo dục học đó là “Tự học là một quá trình mà người học tự thực hiện các hoạt động học tập, có thể cần hoặc không cần sự hỗ trợ của người khác, dự đoán được nhu cầu học tập của bản thân, xác định được mục tiêu học tập, phát hiện ra nguồn tài liệu, con người giúp ích được cho quá trình học tập biết lựa chọn và thực hiện chiến lược học tập và đánh giá được kết quả thực hiện”[2, Trang 18] Trong nghiên cứu của mình tôi cũng phân tích năng lực tự học dựa trên định nghĩa này. Khái niệm dạy học theo dự án (DHTDA) DHTDA là một trong ba phương pháp mới được Dự án Việt – Bỉ tổ chức nghiên cứu, tập huấn cho giáo viên, qua những đợt tập huấn do Sở giáo dục và đào tạo tổ chức cùng với sự nghiên cứu tài liệu tôi thấy: DHTDA là phương pháp dạy học trong đó người học thực hiện một nhiệm vụ học tập để giải quyết một vấn đề thực tiễn có liên quan đến nội dung học tập trong chương trình giáo dục, chủ động lập kế hoạch và vận dụng kiến thức tổng hợp ở nhiều lĩnh vực khác nhau để tạo ra sản phẩm có ý nghĩa thực tiễn thông qua đó người học chiếm lĩnh được kiến thức và phát triển kĩ năng [1] 2. Mối quan hệ giữa dạy học theo dự án và năng lực tự học.
skkn 2 Bảng 1 : Mối tương quan giữa dạy học theo dự án và năng lực tự học STT Dạy học theo dự án Năng lực tự học 1 Lập kế hoạch học tập - Kĩ năng lập kế hoạch ( Phân chia công việc cho các thành viên trong nhóm, dự kiến thời gian hoàn thành, lập thời gian biểu hợp lí, dự kiến địa điểm thực hiện, nội dung học tập cần đạt) 2 Tổ chức hoạt động học tập - Kĩ năng thực hành ( Thu thập thông tin, xử lí thông tin, tổng hợp- Kĩ năng giao tiếp xã hội thông tin, thực hiện đúng nội qui, quản lí được - Các kĩ năng mềm thời gian học tập, sử dụng công nghệ thông tin trong quá trình thực hiện hoạt động học tập, biết phối hợp các bên có liên quan ) 3 Vận dụng kiến thức liên môn, kinh nghiệm của- Kĩ năng giải quyết vấn đề bản thân để giải quyết vấn đề thực tiễn - Khả năng sáng tạo ( đưa ra ý kiến) 4 Tạo ra được sản phẩm học tập có ý nghĩa thực- Kĩ năng thực hành tiễn và chứa đựng một phần nội dung tri thức- Khả năng sáng tạo ( tính độc trong chương trình giáo dục đáo của sản phẩm ) 5 Thực hiện được nhiều hình thức đánh giá - Tự điều chỉnh trong học tập ( Giáo viên đánh giá học sinh, học sinh đánh ( Rút kinh nghiệm sau khi được giá học sinh ) đánh giá hoặc tự đánh giá ) 6 Môi trường học tập đa dạng - Kĩ năng thực hành ( Được thử đúng sai nhiều lần, nhiều môi trường khác nhau ) - Khả năng sáng tạo ( Có cơ hội để thể hiện ý tưởng ) 2. Thực trạng về dạy học theo dự án hướng tới phát triển năng lực tự học cho học sinh trong dạy học tại trường THPT Như Thanh 2 Trường THPT Như Thanh 2 là một ngôi trường vùng núi 135, điểm đầu vào rất thấp, vì vậy năng lực tự học của các em tương đối kém, các em còn thụ động, phụ thuộc nhiều vào thầy cô giáo. Tôi đã tiến hành phát phiếu điều tra về năng lực tự học của học sinh với 2 lớp là 12A1, 12A2, kết quả điều tra cho thấy: Môn Địa lí chưa thực sự được yêu thích, có thể một trong những nguyên nhân là do hoạt động dạy học của giáo viên chưa lôi cuốn skkn 3 được học sinh. Các em chủ yếu tham gia vào các hoạt động lắng nghe giảng lý thuyết, trả lời câu hỏi và làm bài tập, các hoạt động thực hành, liên hệ kiến thức thực tế còn rất hạn chế.
Đa số các em là con em dân tộc, ít được giao lưu học hỏi, các em còn e ngại trình bày các ý kiến của mình trước đám đông mà đây là năng lực quan trọng để các em hòa nhập xã hội. Chứng tỏ giáo viên mới chỉ chú trọng hình thành và dạy cho học sinh nội dung, chứ chưa quan tâm đến việc hình thành và phát triển năng lực cho học sinh. Nên việc thay đổi các hoạt động trên lớp là rất cần thiết để lôi cuốn học sinh vào môn học này. Để lôi cuốn được học sinh thì các em cần phải tích cực học tập, đặc biệt là phải có khả năng tự học, tìm tòi và lĩnh hội kiến thức một cách hứng thú nhất.
Dạy học theo dự án là phương pháp giúp học sinh phát triển năng lực tự học nhưng trên thực tế tại trường THPT Như Thanh 2 các giáo viên rất ít sử dụng phương pháp này. Trong những nghiên cứu tiếp theo, tôi sẽ áp dụng phương pháp dạy học theo dự án để tìm hiểu ảnh hưởng của phương pháp dạy học theo dự án lên sự phát triển năng lực tự học cho học sinh. Các giải pháp đã sử dụng để giải quyết vấn đề: 2.