LỜI MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài Trong cơ cấu các mặt hàng xuất khẩu của Việt Nam thì thủy sản là một trong số những mặt hàng xuất khẩu chủ lực. Hiện nay thị trường xuất khẩu thủy sản của nước ta đã được mở rộng trên 100 quốc gia và vùng lãnh thổ trên thế giới. Thủy sản Việt Nam ngày càng có chỗ đứng vững chắc trên thị trường thế giới.
Trong đó, sản phẩm tôm tuy chỉ chiếm khoảng 20% về khối lượng xuất khẩu nhưng luôn chiếm tỷ trọng cao trong tổng doanh thu xuất khẩu thủy sản đặc biệt những năm gần đây, doanh thu từ xuất khẩu tôm luôn đứng đầu trong danh sách các mặt hàng thủy sản xuất khẩu của Việt Nam, chiếm khoảng 40% kim ngạch xuất khẩu. Mặt hàng này ngày càng đạt được mức tăng trưởng xuất khẩu cao, đóng góp gần 2% GDP mỗi năm, giải quyết việc làm cho hàng nghìn lao động, trở thành ngành hàng có tầm quan trọng chiến lược đóng góp vào nền kinh tế quốc dân. Đẩy mạnh xuất khẩu vẫn luôn là một trong những chủ trương kinh tế lớn của Đảng và Nhà nước ta, nhằm tạo động lực cho tăng trưởng cũng như phát triển kinh tế, thúc đẩy chuyển dịch cơ cấu theo hướng công nghiệp hóa, hiện đại hóa. Tuy nhiên, trước những đòi hỏi khắt khe của môi trường cạnh tranh toàn cầu, do nội lực chưa được phát huy một cách hiệu quả nên việc sản xuất, chế biến và xuất khẩu tôm vẫn còn nhiều bất cập, hiệu quả khai thác chưa thực sự tương xứng với tiềm năng phát triển.
Nhìn chung, năng lực cạnh tranh mặt hàng tôm của Việt Nam còn chưa cao so với các quốc gia trong khu vực và trên thế giới như Trung Quốc, Thái Lan, Indonesia và Ấn Độ. Đặc biệt là nước láng giềng Thái Lan, đây là nhà sản xuất tôm lớn thứ 2 thế giới, sau Trung Quốc nhưng là nhà xuất khẩu tôm hàng đầu thế giới. Hiệp hội Thực phẩm đông lạnh Thái Lan (TFFA) đã khẳng định: tôm là sản phẩm thủy sản xuất khẩu quan trọng nhất của Thái Lan và chính phủ Thái Lan sẽ chú trọng nâng cao năng lực cạnh tranh mặt hàng tôm xuất khẩu, đi kèm với đó là các chính sách, biện pháp hỗ trợ cần thiết, đặc biệt là về vấn đề áp dụng tiến bộ 2 khoa học công nghệ vào nuôi trồng, chế biến tôm xuất khẩu để cải thiện năng suất, chất lượng, an toàn thực phẩm và phát triển bền vững. Cùng với đó, Hiệp hội Các nhà sản xuất thức ăn Thái Lan hiện nay đã thiết lập một lộ trình phát triển thủy sản bền vững nhằm đảm bảo ngành này đạt được sự bền vững trong cả chuỗi cung ứng, lộ trình nàydự tính sẽ được hoàn tất vào cuối năm 2014 và được thực hiện ngay đầu năm 2015.Kế hoạch sẽ tập trung vào các hoạt động và việc thực thi giữa các bên liên quan trong chuỗi cung ứng thủy sản, đặc biệt là sản phẩm tôm xuất khẩu.
Theo kế hoạch nàyngành thủy sản Thái Lan sẽ tiến tới sự phát triển bền vững trong khoảng 5 năm tới. Như vậy có thể khẳng định rằng Thái Lan hiện là một trong những nước có vai trò quan trọng trên thế giới trong thương mại thủy sản và là đối thủ cạnh tranh lớn nhất của Việt Nam trong xuất khẩu mặt hàng tôm.Xuất phát từ tính thiết thực của vấn đề nêu trên, tôi đã chọn đề tài: “Nâng cao năng lực cạnh tranh mặt hàng tôm xuất khẩu của Việt Nam với Thái Lan” nhằm phân tích thực trạng năng lực cạnh tranh thông qua những chỉ tiêu thị phần, giá cả và chi phí sản xuất, chất lượng, chủng loại, thương hiệu và hệ thống phân phối tôm xuất khẩu của Việt Nam và Thái Lan; kết hợp với những đặc điểm của thị trường tôm thế giới và những phân tích về các nhân tố ảnh hưởng đến năng lực cạnh tranh mặt hàng tôm xuất khẩu như điều kiện tự nhiên và con người, điều kiện về kinh tế, điều kiện về chính trị, pháp luật, kỹ thuật nuôi trồng và công nghệ chế biến, bảo quản để từ đó tìm ra những giải pháp thực tiễn nhằm nâng cao năng lực cạnh tranh mặt hàng tôm xuất khẩu của Việt Nam với đối thủ hàng đầu của nước ta là Thái Lan. Tình hình nghiên cứu Do tính thiết yếu và vai trò đặc biệt quan trọng của việc nâng cao năng lực cạnh tranh mặt hàng thủy sản nói chung và mặt hàng tôm xuất khẩu nói riêng đối với sự phát triển thương mại quốc tế của Việt Nam, cho nên vấn đề này đã thu hút được sự quan tâm chú ý của các cấp, các ngành cùng với một số nhà khoa học trong và ngoài nước; đã có một số tác giả tiếp cận đề tài này dưới nhiều hình thức khác 3 nhau tuy nhiên vẫn theo từng mảng riêng biệt. Một vài nghiên cứu tiêu biểu liên quan đến các vấn đề về nâng cao năng lực cạnh tranh thủy sản xuất khẩu nói chung và tôm xuất khẩu nói riêng trong thời gian qua như sau: “Giải pháp nâng cao năng lực cạnh tranh của sản phẩm thuỷ sản chế biến trong xu thế hội nhập kinh tế quốc tế” Luận văn thạc sỹ của tác giả Trương Thị Dung năm 2005.
Tác giả đã giới thiệu những vấn đề lý luận chung về cạnh tranh sản phẩm, các công cụ cạnh tranh, một số nhân tố ảnh hưởng đến năng lực cạnh tranh và kinh nghiệm của các nước trong việc nâng cao năng lực cạnh tranh của sản phẩm thuỷ sản chế biến xuất khẩu. Thực trạng sản xuất, chế biến, tiêu thụ của mặt hàng thuỷ sản chế biến, phân tích thực trạng về năng lực cạnh tranh của sản phẩm thuỷ sản chế biến ở thành phố Đà Nẵng như: cạnh tranh trên thị trường nội địa, trên thị trường quốc tế. Tác giả đã đánh giá được những mặt đã đạt được và những nguyên nhân của sự yếu kém, để từ đó đưa ra được những giải pháp hữu hiệu nhằm nâng cao hơn nữa năng lực cạnh tranh của sản phẩm thuỷ sản chế biến trong xu thế hội nhập kinh tế quốc tế. Luận án tiến sỹ kinh tế “Nâng cao năng lực cạnh tranh của ngành chế biến thủy sản Việt Nam” của tác giả Bùi Đức Tuân năm 2010.
Luận văn tiếp cận vấn đề năng lực cạnh tranh dưới góc độ ngành, đưa ra các chỉ tiêu đánh giá cũng như những nhân tố ảnh hưởng đến cạnh tranh dưới góc độ ngành chế biến thủy sản. Từ đó luận văn đi đánh giá thực trạng năng lực cạnh tranh, các yếu tố ảnh hưởng đến năng lực cạnh tranh của toàn ngành chế biến thuỷ sản ở Việt Nam. Phân tích mối quan hệ giữa các yếu tố ảnh hưởng mang tính quyết định đến năng lực cạnh tranh của ngành và các giải pháp nhằm xây dựng lợi thế cạnh tranh bền vững cho ngành chế biến thủy sản Việt Nam trong điều kiện hội nhập sâu vào nền kinh tế thế giới. “Nâng cao năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp xuất khẩu thủy sản Việt Nam đến năm 2020” Luận án tiến sỹ kinh tế của tác giả Trần Thế Hoàng, Đại học Kinh tế thành phố Hồ Chí Minh năm 2011.
Luận án đã phân tích và xác định năng lực cạnh tranh lại dưới góc độ doanh nghiệp theo những tiêu chí đặc trưng của 4 ngành thủy sản, doanh nghiệp xuất khẩu thủy sản. Luận án đã đánh giá những mặt đạt được và hạn chế của doanh nghiệp Việt Nam trong việc xuất khẩu thủy sản những năm qua và dựa vào những nhân tố ảnh hưởng đến năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp để đưa ra những giải pháp cho doanh nghiệp xuất khẩu và kiến nghị với hiệp hội chế biến và xuất khẩu thủy sản Việt Nam. “Nâng cao năng lực cạnh tranh của hàng thủy sản Việt Nam trên thị trường Hoa Kỳ”Luận văn thạc sỹ, của tác giả Phạm Hưng, Trường Đại học Kinh tế quốc dân, năm 2003. Luận văn đã phân tích năng lực cạnh tranh của hàng thủy sản Việt Nam dựa trên việc phân tích cơ sở lý luận về cạnh tranh, cơ sở thực tiễn về thị trường hàng thủy sản ở Hoa Kỳ để từ đó tiến hành phân tích năng lực cạnh tranh hàng thủy sản Việt Nam trên thị trường Hoa Kỳ theo hai phương pháp đó là phương pháp SWOT và phương pháp GAP.
Luận văn đã đưa ra các giải pháp nhằm cải thiện quan hệ Việt Hoa Kỳ để từ đó hỗ trợ các doanh nghiệp xuất khẩu, và đưa ra các giải pháp dành cho các cơ sở sản xuất, nuôi trồng, khai thác và xuất khẩu thủy sản của Việt Nam. Luận văn thạc sỹ “Những giải pháp cơ bản nâng cao khả năng cạnh tranh của mặt hàng tôm xuất khẩu” của tác giả Nguyễn Nguyên Dũng năm 2003. Luận văn đã nghiên cứu những vấn đề cơ bản của khả năng cạnh tranh mặt hàng tôm xuất khẩu của Việt Nam, dựa trên việc phân tích những vấn đề lý luận chung về cạnh tranh và khả năng cạnh tranh của một sản phẩm đặc thù và ở đây là mặt hàng tôm xuất khẩu, từ đó tìm ra những giải pháp thiết thực nhằm nâng cao năng lực cạnh tranh của mặt hàng này. Tuy nhiên luận văn này đến nay đã để lại một khoảng trống trong nghiên cứu về cả thời gian (từ năm 2003) và không gian.
Như vậy, có thể thấy cho tới nay chưa có công trình nghiên cứu nào tiếp cận nghiên cứu vấn đề nâng cao năng lực cạnh tranh mặt hàng tôm xuất khẩu của Việt nam với Thái Lan – là đối thủ cạnh tranh số một của Việt Nam trong xuất khẩu tôm trên thế giới. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 3. Mục đích nghiên cứu Tìm ra các giải pháp thiết thực và phù hợp nhằm nâng cao năng lực cạnh tranh mặt hàng tôm xuất khẩu của Việt Nam với Thái Lan. Nhiệm vụ nghiên cứu cụ thể của luận văn Hệ thống hóa những lý luận cơ bản về năng lực cạnh tranh mặt hàng tôm xuất khẩu của một quốc gia.
Tìm hiểu những lợi thế, tiềm năng của Việt Nam và Thái Lan về sản xuất và xuất khẩu tôm cũng như vị thế của hai quốc gia trong lĩnh vực này trên thế giới. Tìm hiểu những kinh nghiệm nâng cao năng lực cạnh tranh mặt hàng tôm xuất khẩu của mốt số quốc gia trên thế giới. Phân tích thực trạng năng lực cạnh tranh của Việt Nam so với Thái Lan về mặt hàng tôm xuất khẩu thông qua những chỉ tiêu về kim ngạch xuất khẩu, thị phần xuất khẩu; chủng loại, giá cả, chất lượng các loại tôm xuất khẩu. Chỉ ra những thành tựu mà Việt Nam đã đạt được, những hạn chế, khó khăn còn tồn tại và nguyên nhân của những tồn tại đó.