Nâng cao năng lực cạnh tranh cho doanh nghiệp nhà nước sau khi Việt Nam gia nhập WTO

Tổng hợp kiến thức Nâng cao năng lực cạnh tranh doanh nghiệp nhà nước sau WTO, tiếp cận khoa học, hỗ trợ học tập và nghiên cứu hiệu quả trong chuyên

• Tác giả: Nguyễn Thanh Thảo
• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Minh Khải
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Kinh tế
• Đề tài: Nâng Cao Năng Lực Cạnh Tranh Của Doanh Nghiệp Nhà Nước Sau Khi Việt Nam Gia Nhập WTO
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2007
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN NÂNG CAO NĂNG LỰC CẠNH TRANH CỦA DOANH NGHIỆP NHÀ NƯỚC KHI GIA NHẬP WTO
• 1.1. Tổng quan về cạnh tranh
• 1.2. Khái niệm cạnh tranh, năng lực cạnh tranh và nâng cao năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG NĂNG LỰC CẠNH TRANH CỦA DOANH NGHIỆP NHÀ NƯỚC TRƯỚC KHI VIỆT NAM GIA NHẬP WTO
• 3. CHƯƠNG 3: NHỮNG QUAN ĐIỂM CƠ BẢN VÀ GIẢI PHÁP CHỦ YẾU NHẰM NÂNG CAO NĂNG LỰC CẠNH TRANH CỦA DOANH NGHIỆP NHÀ NƯỚC SAU KHI VIỆT NAM GIA NHẬP WTO
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Cơ sở lý luận và thực tiễn nâng cao năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp nhà nước khi gia nhập WTO

Nâng cao năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp nhà nước là một yêu cầu cấp thiết trong bối cảnh Việt Nam gia nhập WTO. Việc tham gia vào tổ chức thương mại lớn nhất thế giới không chỉ mở ra cơ hội mà còn đặt ra thách thức lớn cho các doanh nghiệp, đặc biệt là doanh nghiệp nhà nước, vốn nắm giữ một phần lớn tài sản và nguồn lực của quốc gia. Để tồn tại và phát triển, các doanh nghiệp này cần phải cải cách và nâng cao hiệu quả hoạt động của mình. Cải cách doanh nghiệp nhà nước không chỉ là vấn đề nội bộ mà còn liên quan đến việc thích ứng với các quy định và tiêu chuẩn quốc tế. Việc nâng cao năng lực cạnh tranh không chỉ giúp doanh nghiệp tồn tại mà còn góp phần vào sự phát triển bền vững của nền kinh tế quốc gia.

1.1 Khái niệm cạnh tranh và năng lực cạnh tranh

Cạnh tranh trong nền kinh tế thị trường là một hiện tượng không thể thiếu, nơi mà các doanh nghiệp phải nỗ lực để giành lấy thị phần và lợi nhuận. Năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp được xác định bởi khả năng duy trì và mở rộng thị phần, cũng như khả năng tạo ra lợi nhuận trong môi trường cạnh tranh. Theo nhiều quan điểm, năng lực cạnh tranh không chỉ phụ thuộc vào sản phẩm mà còn vào các yếu tố như chiến lược kinh doanh, chất lượng nguồn nhân lực và khả năng tài chính. Do đó, việc nâng cao năng lực cạnh tranh cần được thực hiện đồng bộ và toàn diện, từ việc cải cách quản lý đến đổi mới công nghệ và nâng cao chất lượng sản phẩm.

1.2 Các nhân tố ảnh hưởng đến năng lực cạnh tranh

Các nhân tố ảnh hưởng đến năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp nhà nước bao gồm cả yếu tố bên trong và bên ngoài. Yếu tố bên trong như chiến lược kinh doanh, chất lượng nguồn nhân lực và khả năng tài chính đóng vai trò quyết định trong việc nâng cao năng lực cạnh tranh. Bên cạnh đó, các yếu tố bên ngoài như chính sách kinh tế, môi trường kinh doanh và sự cạnh tranh từ các doanh nghiệp nước ngoài cũng ảnh hưởng lớn đến khả năng cạnh tranh của doanh nghiệp. Để nâng cao năng lực cạnh tranh, doanh nghiệp cần phải phân tích và đánh giá các yếu tố này một cách toàn diện, từ đó đưa ra các giải pháp phù hợp nhằm cải thiện hiệu quả hoạt động.

II. Thực trạng năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp nhà nước trước khi Việt Nam gia nhập WTO

Trước khi gia nhập WTO, doanh nghiệp nhà nước Việt Nam đã gặp nhiều khó khăn trong việc nâng cao năng lực cạnh tranh. Mặc dù nắm giữ một phần lớn tài sản và nguồn lực, nhưng hiệu quả hoạt động của các doanh nghiệp này vẫn còn thấp. Nhiều doanh nghiệp chưa có sự đổi mới trong quản lý và công nghệ, dẫn đến việc không thể đáp ứng được yêu cầu của thị trường. Hơn nữa, sự cạnh tranh từ các doanh nghiệp tư nhân và doanh nghiệp nước ngoài ngày càng gia tăng, tạo áp lực lớn lên các doanh nghiệp nhà nước. Việc thiếu hụt trong việc áp dụng các chính sách kinh tế hiệu quả và quản lý tài chính cũng là một trong những nguyên nhân chính dẫn đến tình trạng này. Do đó, việc đánh giá thực trạng năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp nhà nước là rất cần thiết để xác định các giải pháp cải cách phù hợp.

2.1 Đánh giá thực trạng năng lực cạnh tranh

Thực trạng năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp nhà nước trước khi gia nhập WTO cho thấy nhiều điểm yếu. Các doanh nghiệp này thường gặp khó khăn trong việc tiếp cận công nghệ mới và cải tiến quy trình sản xuất. Hơn nữa, việc quản lý tài chính chưa hiệu quả cũng dẫn đến tình trạng lãng phí nguồn lực. Nhiều doanh nghiệp không có chiến lược phát triển rõ ràng, dẫn đến việc không thể cạnh tranh với các đối thủ trong và ngoài nước. Để cải thiện tình hình, cần có sự can thiệp từ chính phủ và các cơ quan quản lý nhằm tạo ra môi trường thuận lợi cho các doanh nghiệp nhà nước phát triển.

2.2 Những thách thức trong hội nhập kinh tế quốc tế

Việc gia nhập WTO mang lại nhiều cơ hội nhưng cũng đặt ra không ít thách thức cho doanh nghiệp nhà nước. Sự cạnh tranh từ các doanh nghiệp nước ngoài với công nghệ tiên tiến và quản lý hiệu quả đã tạo ra áp lực lớn lên các doanh nghiệp trong nước. Hơn nữa, việc tuân thủ các quy định và tiêu chuẩn quốc tế cũng là một thách thức không nhỏ. Các doanh nghiệp nhà nước cần phải nhanh chóng thích ứng với những thay đổi này để không bị tụt lại phía sau trong cuộc đua cạnh tranh toàn cầu.

III. Những quan điểm cơ bản và giải pháp chủ yếu nhằm nâng cao năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp nhà nước sau khi Việt Nam gia nhập WTO

Để nâng cao năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp nhà nước sau khi gia nhập WTO, cần có những giải pháp đồng bộ và hiệu quả. Trước hết, cần cải cách mạnh mẽ trong quản lý và tổ chức sản xuất, nhằm nâng cao hiệu quả hoạt động. Thứ hai, việc đầu tư vào công nghệ và đổi mới sản phẩm là rất cần thiết để đáp ứng nhu cầu của thị trường. Thứ ba, cần xây dựng một môi trường kinh doanh thuận lợi, tạo điều kiện cho các doanh nghiệp nhà nước phát triển và cạnh tranh. Cuối cùng, việc đào tạo và phát triển nguồn nhân lực cũng là yếu tố quan trọng giúp nâng cao năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp.

3.1 Cải cách quản lý và tổ chức sản xuất

Cải cách quản lý và tổ chức sản xuất là một trong những giải pháp quan trọng để nâng cao năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp nhà nước. Cần phải áp dụng các phương pháp quản lý hiện đại, tăng cường tính minh bạch và trách nhiệm trong hoạt động của doanh nghiệp. Việc tổ chức sản xuất hiệu quả sẽ giúp giảm chi phí và nâng cao chất lượng sản phẩm, từ đó tạo ra lợi thế cạnh tranh trên thị trường.

3.2 Đầu tư vào công nghệ và đổi mới sản phẩm

Đầu tư vào công nghệ và đổi mới sản phẩm là yếu tố then chốt giúp doanh nghiệp nhà nước nâng cao năng lực cạnh tranh. Cần phải chú trọng đến việc nghiên cứu và phát triển sản phẩm mới, cải tiến quy trình sản xuất để đáp ứng nhu cầu ngày càng cao của thị trường. Việc áp dụng công nghệ tiên tiến không chỉ giúp nâng cao chất lượng sản phẩm mà còn giảm thiểu chi phí sản xuất, từ đó tăng cường khả năng cạnh tranh của doanh nghiệp.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Việc Việt Nam gia nhập Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO) vào năm 2007 đã đánh dấu một bước ngoặt quan trọng trong quá trình hội nhập kinh tế quốc tế. Với hơn 150 quốc gia thành viên, WTO chiếm trên 90% kim ngạch xuất nhập khẩu toàn cầu, tạo ra một sân chơi cạnh tranh khốc liệt nhưng cũng đầy cơ hội cho các doanh nghiệp Việt Nam. Trong đó, doanh nghiệp nhà nước (DNNN) giữ vai trò chủ đạo khi nắm giữ khoảng 75% tài sản cố định quốc gia, 20% tổng vốn đầu tư toàn xã hội và chiếm tỷ trọng lớn trong các nguồn lực tài chính quốc gia. Tuy nhiên, trước áp lực cạnh tranh từ thị trường trong nước và quốc tế, năng lực cạnh tranh của DNNN vẫn còn nhiều hạn chế, chưa tương xứng với vị thế và tiềm năng vốn có.

Mục tiêu nghiên cứu nhằm phân tích thực trạng năng lực cạnh tranh của DNNN trước và sau khi Việt Nam gia nhập WTO, từ đó đề xuất các giải pháp nâng cao năng lực cạnh tranh phù hợp với bối cảnh hội nhập sâu rộng. Phạm vi nghiên cứu tập trung vào các DNNN tại Việt Nam trong giai đoạn từ năm 1995 đến nay, với trọng tâm là các yếu tố ảnh hưởng đến năng lực cạnh tranh và các chính sách hỗ trợ từ Nhà nước. Nghiên cứu có ý nghĩa quan trọng trong việc định hướng cải cách, đổi mới và phát triển bền vững khu vực DNNN, góp phần nâng cao hiệu quả kinh tế quốc dân trong môi trường cạnh tranh toàn cầu.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu dựa trên các lý thuyết và mô hình kinh tế thị trường, cạnh tranh và năng lực cạnh tranh doanh nghiệp. Khái niệm cạnh tranh được hiểu là sự ganh đua giữa các chủ thể kinh tế nhằm giành lợi thế trên thị trường, tối đa hóa lợi nhuận và đáp ứng nhu cầu người tiêu dùng. Năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp được đo bằng khả năng duy trì và mở rộng thị phần, thu lợi nhuận trong môi trường cạnh tranh trong nước và quốc tế.

Lý thuyết chiến lược kinh doanh của Michael E. Porter được áp dụng để phân tích chiến lược tạo lợi thế cạnh tranh thông qua sự khác biệt hóa và lựa chọn chiến lược phù hợp. Các khái niệm chính bao gồm: chiến lược kinh doanh, tiềm lực tài chính, chất lượng nguồn nhân lực, trình độ khoa học công nghệ, chi phí kinh doanh, năng lực tiếp cận thị trường và văn hóa doanh nghiệp. Ngoài ra, nghiên cứu cũng xem xét các yếu tố bên ngoài như môi trường kinh doanh quốc gia, chính sách Nhà nước và các yếu tố toàn cầu hóa.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng phương pháp tổng hợp, kết hợp giữa lý thuyết và thực tiễn, bao gồm:

• Phân tích thống kê số liệu từ các báo cáo chính thức của Tổng cục Thống kê, Bộ Kế hoạch và Đầu tư, các báo cáo ngành và các nghiên cứu trước đây.
• Khảo sát thực trạng năng lực cạnh tranh của DNNN qua các chỉ tiêu như quy mô vốn, năng suất lao động, lợi nhuận, thị phần và hiệu quả sử dụng vốn.
• So sánh kinh nghiệm nâng cao năng lực cạnh tranh của DNNN tại Trung Quốc sau khi gia nhập WTO để rút ra bài học phù hợp cho Việt Nam.
• Phân tích định tính dựa trên các phương pháp duy vật biện chứng, so sánh, tổng hợp và chuyên gia nhằm đánh giá các yếu tố ảnh hưởng và đề xuất giải pháp.

Cỡ mẫu nghiên cứu bao gồm gần 2200 DNNN hoạt động sản xuất kinh doanh trên toàn quốc, với dữ liệu thu thập từ năm 1995 đến 2006. Phân tích số liệu được thực hiện bằng các công cụ thống kê mô tả và so sánh theo thời gian nhằm đánh giá xu hướng và hiệu quả cải cách.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Giảm số lượng DNNN nhưng tăng quy mô và hiệu quả: Số lượng DNNN giảm từ hơn 12.000 năm 1992 xuống còn gần 2.200 năm 2006, giảm khoảng 80%. Tuy nhiên, quy mô vốn bình quân một doanh nghiệp tăng từ 130 tỷ đồng năm 2000 lên 355 tỷ đồng năm 2005, tăng gần 173%. Số lao động bình quân cũng tăng từ 363 người năm 2000 lên 499 người năm 2005, tăng 37,5%.

2. Năng suất lao động và hiệu quả sử dụng vốn được cải thiện: Năng suất lao động tính theo lợi nhuận tăng từ 8 triệu đồng/lao động năm 2000 lên 24 triệu đồng/lao động năm 2005, gấp 3 lần. Tỷ suất lợi nhuận trên vốn sản xuất kinh doanh tăng từ 2,4% năm 2000 lên 3,4% năm 2005. Tỷ lệ doanh nghiệp thua lỗ giảm từ 17,45% năm 2000 xuống còn 15,2% năm 2005.

3. Cổ phần hóa thúc đẩy hiệu quả hoạt động: Tính đến năm 2006, đã có hơn 3.000 doanh nghiệp nhà nước được cổ phần hóa, huy động trên 22 nghìn tỷ đồng vốn xã hội. Doanh thu bình quân tăng 23,6%, lợi nhuận tăng 139,76%, trên 90% doanh nghiệp cổ phần hóa hoạt động có lãi. Thu nhập người lao động tăng 12%, cổ tức bình quân đạt 17,11%.

4. Quy mô DNNN vẫn nhỏ so với khu vực và quốc tế: Mặc dù quy mô tăng, nhưng nhiều DNNN vẫn có vốn dưới 5 tỷ đồng chiếm gần 40%, đặc biệt là các doanh nghiệp địa phương. Tổng công ty lớn nhất như Điện lực Việt Nam đứng thứ 750 trong số 1000 công ty vốn lớn nhất châu Á, cho thấy hạn chế về quy mô cạnh tranh quốc tế.

Thảo luận kết quả

Việc giảm số lượng DNNN tập trung vào các doanh nghiệp kém hiệu quả đã giúp nâng cao chất lượng và quy mô khu vực này, tạo điều kiện thuận lợi cho việc nâng cao năng lực cạnh tranh. Sự gia tăng quy mô vốn và lao động bình quân cho thấy các doanh nghiệp nhà nước đang tập trung nguồn lực để phát triển bền vững hơn. Năng suất lao động và hiệu quả sử dụng vốn được cải thiện phản ánh sự tiến bộ trong quản lý và đổi mới công nghệ.

Cổ phần hóa được xem là một trong những giải pháp hiệu quả nhất giúp DNNN huy động vốn, nâng cao hiệu quả hoạt động và tăng cường tính minh bạch, trách nhiệm. Tuy nhiên, quy mô nhỏ và sự phân tán của nhiều doanh nghiệp vẫn là rào cản lớn, làm giảm khả năng cạnh tranh trên thị trường quốc tế. So sánh với kinh nghiệm Trung Quốc, việc xây dựng các tập đoàn kinh doanh quy mô lớn và đa dạng hóa hình thức sở hữu là bài học quan trọng để Việt Nam áp dụng.

Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ thể hiện xu hướng giảm số lượng DNNN, tăng quy mô vốn và lao động, cũng như bảng so sánh năng suất lao động và hiệu quả vốn qua các năm. Các biểu đồ này giúp minh họa rõ nét sự chuyển biến tích cực nhưng cũng chỉ ra những hạn chế cần khắc phục.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Tăng cường cổ phần hóa và đa dạng hóa hình thức sở hữu: Đẩy mạnh cổ phần hóa DNNN, đặc biệt là các doanh nghiệp quy mô lớn, đồng thời khuyến khích sự tham gia của các thành phần kinh tế khác để tạo ra cơ chế quản trị hiệu quả, minh bạch. Mục tiêu nâng tỷ lệ vốn nhà nước không chiếm đa số tại các doanh nghiệp không thuộc ngành thiết yếu trong vòng 5 năm tới. Chủ thể thực hiện: Bộ Kế hoạch và Đầu tư, Bộ Tài chính.

2. Xây dựng và phát triển các tập đoàn kinh tế quy mô lớn: Sắp xếp, hợp nhất các doanh nghiệp cùng ngành thành các tập đoàn kinh tế có quy mô đủ lớn để cạnh tranh quốc tế, tận dụng lợi thế quy mô và chuyên môn hóa. Thời gian thực hiện trong 3-5 năm, ưu tiên các ngành then chốt như năng lượng, xây dựng, công nghiệp nặng. Chủ thể thực hiện: Bộ Công Thương, các địa phương.

3. Nâng cao chất lượng nguồn nhân lực và đổi mới công nghệ: Đầu tư đào tạo nâng cao trình độ quản lý và kỹ thuật cho cán bộ, công nhân; khuyến khích ứng dụng công nghệ hiện đại nhằm giảm chi phí và nâng cao chất lượng sản phẩm. Mục tiêu tăng năng suất lao động ít nhất 10% mỗi năm. Chủ thể thực hiện: Bộ Lao động – Thương binh và Xã hội, Bộ Khoa học và Công nghệ.

4. Cải thiện môi trường kinh doanh và chính sách hỗ trợ: Xây dựng môi trường pháp lý minh bạch, ổn định, loại bỏ các ưu đãi bất hợp lý và cơ chế độc quyền, tạo điều kiện cạnh tranh bình đẳng cho DNNN và các thành phần kinh tế khác. Thực hiện trong vòng 2 năm với sự phối hợp của các bộ ngành liên quan. Chủ thể thực hiện: Chính phủ, Bộ Tư pháp, Bộ Kế hoạch và Đầu tư.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Nhà quản lý và hoạch định chính sách: Giúp hiểu rõ thực trạng và các yếu tố ảnh hưởng đến năng lực cạnh tranh của DNNN, từ đó xây dựng chính sách phù hợp nhằm nâng cao hiệu quả hoạt động của khu vực này.

2. Lãnh đạo và quản lý doanh nghiệp nhà nước: Cung cấp cơ sở lý luận và thực tiễn để xây dựng chiến lược phát triển, đổi mới quản lý, nâng cao năng lực cạnh tranh trong bối cảnh hội nhập quốc tế.

3. Nhà nghiên cứu và học viên cao học, nghiên cứu sinh: Là tài liệu tham khảo quan trọng về lý thuyết cạnh tranh, năng lực cạnh tranh doanh nghiệp và các phương pháp nghiên cứu kinh tế thực tiễn tại Việt Nam.

4. Các nhà đầu tư và đối tác kinh doanh: Hiểu rõ về tiềm năng, thách thức và cơ hội của DNNN Việt Nam trong môi trường cạnh tranh toàn cầu, từ đó đưa ra quyết định đầu tư và hợp tác hiệu quả.

Câu hỏi thường gặp

1. Năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp nhà nước là gì?
   Năng lực cạnh tranh là khả năng duy trì và mở rộng thị phần, thu lợi nhuận trong môi trường cạnh tranh trong nước và quốc tế, thể hiện qua các chỉ tiêu như doanh thu, lợi nhuận, thị phần và uy tín thương hiệu.

2. Tại sao doanh nghiệp nhà nước cần nâng cao năng lực cạnh tranh sau khi gia nhập WTO?
   Gia nhập WTO tạo áp lực cạnh tranh lớn từ thị trường quốc tế, đồng thời mở ra cơ hội tiếp cận thị trường rộng lớn hơn. Do đó, DNNN cần nâng cao năng lực để tồn tại và phát triển bền vững.

3. Các yếu tố nào ảnh hưởng đến năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp nhà nước?
   Bao gồm yếu tố bên trong như chiến lược kinh doanh, tiềm lực tài chính, nguồn nhân lực, công nghệ, chi phí kinh doanh và văn hóa doanh nghiệp; cùng các yếu tố bên ngoài như môi trường kinh doanh quốc gia, chính sách Nhà nước và xu thế toàn cầu hóa.

4. Cổ phần hóa có tác động như thế nào đến năng lực cạnh tranh của DNNN?
   Cổ phần hóa giúp huy động vốn xã hội, nâng cao tính minh bạch và trách nhiệm quản lý, thúc đẩy hiệu quả hoạt động và khả năng cạnh tranh của doanh nghiệp trên thị trường.

5. Bài học kinh nghiệm nào từ Trung Quốc có thể áp dụng cho Việt Nam?
   Việt Nam có thể học tập việc xây dựng môi trường kinh doanh bình đẳng, đa dạng hóa hình thức sở hữu, thành lập các tập đoàn kinh tế quy mô lớn và cải cách quản lý doanh nghiệp theo hướng tăng quyền tự chủ và trách nhiệm.

Kết luận

• Việc gia nhập WTO đã tạo ra cả cơ hội và thách thức lớn cho doanh nghiệp nhà nước Việt Nam, đòi hỏi nâng cao năng lực cạnh tranh để tồn tại và phát triển.
• Số lượng DNNN giảm mạnh nhưng quy mô vốn và lao động bình quân tăng, năng suất lao động và hiệu quả sử dụng vốn được cải thiện rõ rệt trong giai đoạn 1995-2006.
• Cổ phần hóa và sắp xếp lại doanh nghiệp là những giải pháp quan trọng giúp nâng cao hiệu quả hoạt động và sức cạnh tranh của DNNN.
• Việt Nam cần học hỏi kinh nghiệm từ Trung Quốc trong việc xây dựng môi trường kinh doanh bình đẳng, phát triển tập đoàn kinh tế và đổi mới quản lý doanh nghiệp.
• Các bước tiếp theo bao gồm đẩy mạnh cổ phần hóa, xây dựng tập đoàn kinh tế quy mô lớn, nâng cao chất lượng nguồn nhân lực và cải thiện môi trường pháp lý nhằm tạo điều kiện thuận lợi cho DNNN phát triển bền vững trong môi trường cạnh tranh toàn cầu.

Hành động ngay hôm nay để nâng cao năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp nhà nước chính là chìa khóa mở ra tương lai phát triển bền vững cho nền kinh tế Việt Nam trong kỷ nguyên hội nhập quốc tế.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN NÂNG CAO NĂNG LỰC CẠNH TRANH CỦA DOANH NGHIỆP NHÀ NƯỚC KHI GIA NHẬP WTO 1.1 Tổng quan về cạnh tranh 1.1 Khái niệm cạnh tranh, năng lực cạnh tranh và nâng cao năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp * Khái niệm cạnh tranh: Kinh tế thị trường được xem như là một trong những thành tựu vĩ đại nhất trong lịch sử phát triển của văn minh nhân loại. Nó luôn hàm chứa trong mình những cơ hội và thách thức đối với sự nhạy bén và sáng tạo của con người trong môi trường cạnh tranh. Dưới tác động của quy luật cung cầu, quy luật giá trị, các chủ thể kinh doanh đã cạnh tranh với nhau để cùng với bên kia của thị trường (người tiêu dùng) xác định giá cả và sản lượng của hàng hóa. Dưới tác động của cạnh tranh, thị trường tự thân nó luôn luôn phải giải quyết sự mâu thuẫn không ngừng vận động giữa sở thích của người tiêu dùng và hạn chế kỹ thuật (giới hạn khả năng sản xuất).

Do vậy, cạnh tranh là một hiện tượng gắn liền với kinh tế thị trường. Nó chỉ xuất hiện trong điều kiện của kinh tế thị trường, nơi mà cung và cầu là cốt vật chất, giá cả là diện mạo và cạnh tranh là linh hồn sống của thị trường. Ngày nay, hầu hết các quốc gia trên thế giới đều thừa nhận cạnh tranh không những là môi trường và động lực của sự phát triển nói chung, thúc đẩy sản xuất, kinh doanh phát triển và tăng năng suất lao động, hiệu quả của các doanh nghiệp nói riêng mà còn là nhân tố quan trọng làm lành mạnh hóa các quan hệ xã hội. Thực tế cho thấy cạnh tranh là hoạt động xã hội hết sức phức tạp đòi hỏi được làm sáng tỏ ở nhiều tầng tiếp cận khác nhau.

5 z Cạnh tranh theo định nghĩa của Đại từ điển Tiếng Việt là “ganh đua giữa những cá nhân, tập thể có chức năng khác nhau, nhằm giành phần hơn, phần thắng về mình”. Theo Mác, “Cạnh tranh là nguồn gốc đẩy tới sự mù quáng của chủ nghĩa tư bản tự do phóng túng, sự sung đột mãi mãi giữa các lực lượng cũ và mới, đồng thời cũng là một cuộc vật lộn sống chết mà các nhà tư bản không thể không tham dự”. Quan điểm này cho thấy sự cạnh tranh là sự ganh đua gay gắt giữa các nhà tư bản nhằm giành giật những điều kiện thuận lợi trong sản xuất và tiêu thụ hàng hóa để thu lợi nhuận siêu ngạch. Trong từ điển thuật ngữ kinh tế học (Nhà xuất bản Bách Khoa Hà Nội – 2001) thì cạnh tranh “là sự đấu tranh đối lập giữa các cá nhân, các tập đoàn hay quốc gia.

Cạnh tranh nảy sinh khi hai hay nhiều bên cố gắng giành lấy thứ mà không phải ai cũng có thể giành được”. Trong từ điển kinh doanh (xuất bản tại Anh năm 1992). “Cạnh tranh là sự ganh đua, sự kình địch giữa các nhà kinh doanh trên thị trường nhằm giành cùng một loại tài nguyên sản xuất hoặc cùng một loại khách hàng về phía mình”. Ủy ban cạnh tranh công nghiệp của tổng thống Mỹ cho rằng “ cạnh tranh đối với một quốc gia là mức độ mà ở đó, dưới các điều kiện của thị trường tự do và công bằng, có thể sản xuất các hàng hóa và dịch vụ đáp ứng được các đòi hỏi của thị trường quốc tế, đồng thời duy trì và mở rộng thu nhập thực tế của nhân dân nước đó”.

Giáo trình Kinh tế học chính trị Mác – Lênin nêu ra định nghĩa: “Cạnh tranh là sự ganh đua, sự đấu tranh về kinh tế giữa các chủ thể tham gia sản xuất – kinh doanh với nhau nhằm giành những điều kiện thuận lợi trong sản xuất – kinh doanh, tiêu thụ hàng hóa và dịch vụ để thu được nhiều lợi ích nhất cho mình. Mục tiêu của cạnh tranh là giành lợi ích, lợi nhuận lớn nhất, bảo đảm sự tồn tại và phát triển của chủ thể tham gia cạnh tranh. 6 z Các quan niệm trên đây có sự khác biệt trong diễn đạt và phạm vi, nhưng có những nét tương đồng về nội dung. Từ đó có thể đưa ra một quan niệm tổng quát sau đây về cạnh tranh trong nền kinh tế thị trường: Cạnh tranh là quan hệ kinh tế mà ở đó các chủ thể kinh tế ganh đua nhau tìm mọi biện pháp để đạt mục tiêu kinh tế của mình, thông thường là chiếm lĩnh thị trường, giành lấy khách hàng cũng như những điều kiện sản xuất, thị trường có lợi nhất.

Mục đích cuối cùng của các chủ thể kinh tế trong quá trình cạnh tranh là tối đa hóa lợi ích, đối với người sản xuất – kinh doanh là lợi nhuận, đối với người tiêu dùng là lợi ích tiêu dùng và sự tiện lợi. Như vậy, cạnh tranh, xét về bản chất luôn được nhìn nhận trong trạng thái động và ràng buộc trong mối quan hệ so sánh tương đối. Vì vậy, mọi quan hệ giao tiếp mà các bên tham gia nỗ lực tìm kiếm vị thế có lợi cho mình đều có thể diễn tả trong khái niệm cạnh tranh. Khái niệm cạnh tranh được xem xét đầy đủ trên cả hai mặt: tích cực tạo động lực cho sự vươn tới một kết quả tốt nhất, nhưng một khi những kỹ năng này được thể hiện một cách cực đoan, nó có thể dẫn đến một thực trạng tiêu cực với kết quả trái ngược nhau.

Trong xu thế hội nhập vào trào lưu tự do hóa thương mại, khái niệm cạnh tranh và năng lực cạnh tranh được sử dụng rộng rãi trên quy mô toàn cầu, việc tiếp cận những khái niệm đó cũng cần được xác định trên cơ sở logic, hệ thống. Theo đó, lợi thế cạnh tranh của doanh nghiệp phải được phân tích trong lợi thế cạnh tranh ngành, quốc gia, khu vực. * Khái niệm năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp Khái niệm năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp được sử dụng khá phổ biến trong lý thuyết về tổ chức ngành công nghiệp. Lý thuyết này cho rằng, một doanh nghiệp được coi là có sức cạnh tranh khi doanh nghiệp đó đứng vững trên thị trường bằng cách sản xuất ra những sản phẩm tương tự các đối thủ với mức giá thấp hơn hay bằng cách cung cấp các sản phẩm tương tự với các đặc tính về chất lượng hoặc dịch vụ hoàn hảo, đáp ứng được thị hiếu cho khách hàng trong môi trường cạnh tranh lành mạnh.

Một doanh nghiệp yếu 7 z kém về năng lực cạnh tranh sẽ bị đẩy ra khỏi thị trường nếu như doanh nghiệp đó không kịp thời thay đổi “ hình ảnh” của mình trước các đối thủ. Lợi ích mà doanh nghiệp này đạt được trong cạnh tranh đồng nghĩa với việc gây ra những “ tổn thương” cho doanh nghiệp khác là đối thủ tham gia cạnh tranh với mình. Cạnh tranh của các doanh nghiệp trong một ngành nào đó có tính chất sống còn sẽ được đặc trưng bởi trò chơi mà nếu một bên được thì bên kia phải mất: zero- sumgame Viện nghiên cứu quản lý kinh tế trung ương (CIEM) và chương trình phát triển Liên hợp quốc (UNDP) cho rằng: “Năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp được đo bằng khả năng duy trì và mở rộng thị phần, thu lợi nhuận của doanh nghiệp trong môi trường cạnh tranh trong nước và ngoài nước”(1). Có ý kiến khác: “Năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp là phát huy thực lực, sử dụng lợi thế để tồn tại và phát triển trên thị trường một cách vững chắc nhằm thu được lợi nhuận ngày càng cao”(2).

Cuốn sách Asian Development Outlook, xuất bản năm 2003, trang 205 định nghĩa năng lực cạnh tranh (Competitiveness) là “Khả năng của một công ty tồn tại trong kinh doanh và đạt được một số kết quả mong muốn dưới dạng lợi nhuận, giá cả, lợi tức và chất lượng các sản phẩm cũng như năng lực của nó để khai thác các cơ hội thị trường hiện tại và làm nảy sinh các thị trường mới” và “một công ty có sức cạnh tranh nếu có thể sản xuất các sản phẩm và dịch vụ chất lượng cao và chi phí thấp hơn các đối thủ cạnh tranh trong nước và quốc tế của nó. Năng lực cạnh tranh đồng nghĩa với lợi nhuận dài hạn và khả năng của nó để bồi hoàn cho người lao động và tạo ra thu nhập cho các chủ sở hữu”. Có ý kiến khác chi tiết và tổng quát hơn cho rằng : “Năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp được phản ánh không chỉ bằng năng lực cạnh tranh của các sản phẩm, dịch vụ do nó cung ứng, mà nó còn bằng năng lực tài chính, năng lực quản lý (cả đối nội và đối ngoại), vị thế của doanh nghiệp trên 8 z thị trường cũng như uy tín của chính doanh nghiệp. Nhưng, năng lực cạnh tranh của các sản phẩm, dịch vụ do doanh nghiệp cung cấp phản ánh tập trung và hội tụ các yếu tố khác quyết định năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp.

Để có hàng hóa, dịch vụ có chất lượng cao, giá rẻ, doanh nghiệp phải tổ chức sản xuất và tiêu thụ hiệu quả sao cho không lãng phí ở bất cứ khâu nào, sao cho công nghệ của doanh nghiệp luôn ở thế hệ hiện đại nhất. Đồng thời, doanh nghiệp phải có khả năng tự đổi mới, biết tìm và đưa ra các sản phẩm, công nghệ mới. Muốn vậy, phải đầu tư cho công nghệ, cho con người để họ lao động sáng tạo và có năng suất cao. Ngoài ra, doanh nghiệp còn cần có tiềm lực tài chính để đương đầu với các doanh nghiệp cạnh tranh, phải có đủ thông minh để dàn xếp quan hệ đối tác và quan hệ với Nhà nước sao cho không chỉ sức mạnh kinh tế mà uy tín của doanh nghiệp cũng không ngừng tăng lên.

Ngoài ra, sức cạnh tranh so sánh giữa doanh nghiệp nước này, địa phương này với doanh nghiệp nước khác, các địa phương khác…còn phụ thuộc vào sự thuận lợi hay không thuận lợi của kết cấu hạ tầng, và các chi phí trung gian, vào sự dễ hay khó có được các dịch vụ công với các chi phí thấp. Nói cách khác, môi trường kinh doanh cũng ảnh hưởng lớn đến sức cạnh tranh của DN, nhất là môi trường tài chính và môi trường luật pháp”.