Luận văn thạc sĩ: Nâng cao năng lực cạnh tranh ngành điều tại tỉnh Đồng Nai giai đoạn 2020-2030

Luận văn thạc sĩ phân tích nâng cao năng lực cạnh tranh ngành điều tỉnh Đồng Nai giai đoạn 2020-2030, đề xuất giải pháp phát triển bền vững.

• Tác giả: Tống Thị Hằng
• Người hướng dẫn: PGS. Trần Tiến Khai
• Trường học: Trường Đại học Kinh tế Thành phố Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Quản lý công
• Đề tài: Nâng Cao Năng Lực Cạnh Tranh Ngành Điều Tỉnh Đồng Nai 2020-2030
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2020
• Địa điểm: TP. Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: GIỚI THIỆU ĐỀ TÀI
• 1.1. Bối cảnh, lý do chọn đề tài
• 1.2. Mục tiêu nghiên cứu
• 1.3. Các vấn đề phải nghiên cứu
• 1.4. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu của đề tài
• 1.5. Bố cục của luận văn
• 2. CHƯƠNG 2: TỔNG QUAN
• 2.1. Lý thuyết về năng lực cạnh tranh
• 2.2. Lý thuyết về cụm ngành
• 2.3. Tổng quan các nghiên cứu trước
• 3. CHƯƠNG 3: PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. Quy trình nghiên cứu 7 bước
• 3.2. Nguồn thông tin
• 3.3. Phương pháp phân tích
• 4. CHƯƠNG 4: CỤM NGÀNH ĐIỀU TỈNH ĐỒNG NAI
• 4.1. Chuỗi giá trị điều và sơ đồ cụm ngành điều tại Đồng Nai
• 4.1.1. Chuỗi giá trị điều
• 4.1.2. Sơ đồ cụm ngành điều tại Đồng Nai
• 4.2. Nguồn gốc hình thành và sự phát triển của cụm ngành điều
• 4.2.1. Phân tích điều kiện cầu: thị trường sản phẩm nhân hạt điều trên thế giới
• 4.2.2. Sản xuất và cung hạt điều nguyên liệu, sản phẩm điều chế biến trên thế giới
• 4.2.3. Đánh giá triển vọng thị trường và xu hướng cung hạt điều thô và sản phẩm chế biến
• 4.2.4. Đánh giá điều kiện cung hạt điều nguyên liệu và nhân hạt điều ở Việt Nam và Đồng Nai
• 4.3. Bối cảnh và hiện trạng cụm ngành điều
• 4.3.1. Hiện trạng cụm ngành điều
• 4.3.2. Các thành phần hỗ trợ, thu mua, thể chế, chính sách, nguồn vốn
• 4.3.3. Bản đồ vị trí các hoạt động kinh tế cụm ngành
• 4.4. Đánh giá năng lực cạnh tranh của cụm ngành điều theo mô hình kim cương
• 4.4.1. Các điều kiện nhân tố đầu vào
• 4.4.2. Các dịch vụ hỗ trợ phục vụ sản xuất Điều
• 4.4.3. Bối cảnh cho chiến lược cạnh tranh và môi trường kinh doanh
• 4.4.4. Lợi thế cạnh tranh của các sản phẩm điều Đồng Nai trước các đối thủ
• 4.4.5. Những điều kiện cầu
• 4.4.6. Các ngành công nghiệp phụ trợ và liên quan
• 4.5. Sơ đồ hiện trạng cụm ngành điều
• 5. CHƯƠNG 5: KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ
• 5.1. Khuyến nghị các chính sách
• 5.2. Phân công tổ chức thực hiện
• 5.3. Hạn chế của đề tài

Tóm tắt

I. Giới thiệu về năng lực cạnh tranh ngành điều tỉnh Đồng Nai

Năng lực cạnh tranh của ngành điều tỉnh Đồng Nai trong giai đoạn 2020-2030 là một vấn đề quan trọng, ảnh hưởng đến sự phát triển kinh tế địa phương. Ngành điều không chỉ đóng góp vào GDP mà còn tạo ra nhiều việc làm cho người dân. Tuy nhiên, hiện trạng cho thấy ngành điều đang gặp nhiều khó khăn, từ việc giảm diện tích trồng đến sự cạnh tranh gay gắt từ các sản phẩm nhập khẩu. Để nâng cao năng lực cạnh tranh, cần có những chiến lược cụ thể nhằm phát triển bền vững. Theo Michael Porter, việc phân tích chuỗi giá trị và các yếu tố ảnh hưởng đến năng lực cạnh tranh là rất cần thiết.

1.1. Bối cảnh và lý do chọn đề tài

Đồng Nai có vị trí địa lý thuận lợi, là cửa ngõ của vùng Đông Nam Bộ, với nhiều điều kiện tự nhiên và kinh tế thuận lợi cho phát triển nông nghiệp. Tuy nhiên, ngành điều đang đối mặt với nhiều thách thức như giá cả bấp bênh và sự cạnh tranh từ các sản phẩm nhập khẩu. Việc nghiên cứu và nâng cao năng lực cạnh tranh ngành điều là cần thiết để bảo vệ lợi ích của người nông dân và phát triển kinh tế địa phương.

1.2. Mục tiêu nghiên cứu

Mục tiêu của nghiên cứu là phân tích và đánh giá các yếu tố ảnh hưởng đến năng lực cạnh tranh của ngành điều tỉnh Đồng Nai. Từ đó, đề xuất các giải pháp nhằm nâng cao năng lực cạnh tranh cho ngành điều, giúp duy trì và phát triển diện tích trồng điều theo hướng bền vững trong giai đoạn 2020-2030.

II. Tổng quan về ngành điều tỉnh Đồng Nai

Ngành điều tỉnh Đồng Nai có vị trí quan trọng trong nền kinh tế nông nghiệp của tỉnh. Với diện tích trồng điều lớn, Đồng Nai đứng thứ hai cả nước về sản lượng. Tuy nhiên, ngành điều đang gặp khó khăn do sự cạnh tranh từ các sản phẩm nhập khẩu và giá cả không ổn định. Để nâng cao năng lực cạnh tranh, cần phải cải thiện quy trình sản xuất, chế biến và tiêu thụ sản phẩm. Theo các nghiên cứu trước đây, việc áp dụng công nghệ mới và cải cách hành chính là những yếu tố quan trọng giúp nâng cao năng lực cạnh tranh.

2.1. Thực trạng ngành điều

Hiện trạng ngành điều tại Đồng Nai cho thấy sự giảm sút diện tích trồng và sản lượng do nhiều nguyên nhân. Các yếu tố như giá cả bấp bênh, thiếu đầu tư và công nghệ chế biến lạc hậu đã ảnh hưởng đến năng lực cạnh tranh của ngành. Cần có những chính sách hỗ trợ từ chính phủ để khôi phục và phát triển ngành điều.

2.2. Xu hướng thị trường

Thị trường hạt điều đang có xu hướng tăng trưởng, đặc biệt là trong xuất khẩu. Tuy nhiên, ngành điều của Đồng Nai cần phải cải thiện chất lượng sản phẩm và xây dựng thương hiệu để cạnh tranh với các sản phẩm nhập khẩu. Việc hợp tác quốc tế và áp dụng các tiêu chuẩn chất lượng quốc tế sẽ giúp nâng cao năng lực cạnh tranh cho ngành điều.

III. Giải pháp nâng cao năng lực cạnh tranh

Để nâng cao năng lực cạnh tranh ngành điều tỉnh Đồng Nai, cần thực hiện một số giải pháp quan trọng. Đầu tiên, cần cải cách hành chính và chính sách hỗ trợ cho nông dân. Thứ hai, đầu tư vào công nghệ chế biến hiện đại để nâng cao chất lượng sản phẩm. Cuối cùng, cần xây dựng thương hiệu cho sản phẩm hạt điều Đồng Nai để tăng giá trị và khả năng cạnh tranh trên thị trường quốc tế. Các giải pháp này không chỉ giúp nâng cao năng lực cạnh tranh mà còn góp phần phát triển bền vững cho ngành điều.

3.1. Đầu tư công nghệ

Đầu tư vào công nghệ chế biến hiện đại là một trong những giải pháp quan trọng để nâng cao năng lực cạnh tranh. Việc áp dụng công nghệ mới không chỉ giúp tăng năng suất mà còn cải thiện chất lượng sản phẩm, từ đó tăng khả năng cạnh tranh trên thị trường quốc tế.

3.2. Chính sách hỗ trợ

Chính phủ cần có những chính sách hỗ trợ cụ thể cho ngành điều, từ việc cung cấp vốn vay ưu đãi đến việc hỗ trợ đào tạo nguồn nhân lực. Những chính sách này sẽ giúp nông dân yên tâm đầu tư và phát triển sản xuất, từ đó nâng cao năng lực cạnh tranh cho ngành điều.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Tỉnh Đồng Nai là một trong những vùng trọng điểm phát triển nông nghiệp và công nghiệp chế biến nông sản của Việt Nam, với diện tích trồng điều đứng thứ hai cả nước, khoảng hơn 40.000 ha, chiếm 13,26% tổng diện tích trồng điều toàn quốc. Năm 2018, sản lượng hạt điều của tỉnh đạt khoảng 45,7 nghìn tấn, đóng góp gần 15% sản lượng điều cả nước. Tuy nhiên, diện tích trồng điều tại Đồng Nai có xu hướng giảm dần trong những năm gần đây do giá cả bấp bênh, đầu ra không ổn định và sự cạnh tranh từ điều nhập khẩu. Điều này ảnh hưởng trực tiếp đến thu nhập của người nông dân và sự phát triển bền vững của cụm ngành điều địa phương.

Mục tiêu nghiên cứu của luận văn là phân tích, đánh giá các yếu tố ảnh hưởng đến năng lực cạnh tranh của cụm ngành điều tỉnh Đồng Nai trong giai đoạn 2020-2030, từ đó đề xuất các giải pháp nâng cao năng lực cạnh tranh nhằm phát triển bền vững cụm ngành điều. Phạm vi nghiên cứu tập trung trên địa bàn tỉnh Đồng Nai, sử dụng số liệu thu thập trong giai đoạn 2015-2018 và khảo sát thực tế năm 2017-2018. Nghiên cứu có ý nghĩa quan trọng trong việc hỗ trợ chính quyền địa phương, doanh nghiệp và người nông dân nâng cao hiệu quả sản xuất, chế biến và xuất khẩu hạt điều, góp phần thúc đẩy phát triển kinh tế nông thôn và bảo vệ môi trường.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn sử dụng khung phân tích năng lực cạnh tranh địa phương của Michael Porter, được điều chỉnh bởi các chuyên gia trong nước, tập trung vào ba nhóm nhân tố chính: lợi thế sẵn có của địa phương, năng lực cạnh tranh cấp địa phương và năng lực cạnh tranh cấp doanh nghiệp. Trong đó, cụm ngành điều đóng vai trò trung tâm trong việc nâng cao năng lực cạnh tranh cấp doanh nghiệp.

Ngoài ra, mô hình kim cương của Porter được áp dụng để đánh giá bốn yếu tố ảnh hưởng đến năng lực cạnh tranh cụm ngành điều: (1) điều kiện nhân tố sản xuất (lao động, công nghệ, cơ sở hạ tầng), (2) điều kiện cầu (nhu cầu trong và ngoài nước), (3) các ngành công nghiệp hỗ trợ và liên quan, và (4) bối cảnh chiến lược và cạnh tranh của doanh nghiệp. Lý thuyết về cụm ngành cũng được sử dụng để xác định cấu trúc, phạm vi và vai trò của các thành phần trong cụm ngành điều.

Ba khái niệm chính được sử dụng gồm: năng lực cạnh tranh, cụm ngành và chuỗi giá trị sản phẩm điều. Chuỗi giá trị điều được phân tích qua các khâu trồng trọt, thu mua, chế biến và tiêu thụ, nhằm xác định điểm mạnh, điểm yếu trong toàn bộ quá trình sản xuất và kinh doanh.

Phương pháp nghiên cứu

Luận văn áp dụng quy trình nghiên cứu 7 bước, bao gồm: vẽ sơ đồ cụm ngành điều, phân tích nguồn gốc hình thành, đánh giá hiện trạng cụm ngành, vẽ bản đồ vị trí các hoạt động kinh tế, đánh giá năng lực cạnh tranh theo mô hình kim cương, xây dựng sơ đồ hiện trạng cụm ngành và đề xuất chính sách.

Nguồn dữ liệu bao gồm số liệu thứ cấp thu thập từ các cơ quan như Hiệp hội Điều Việt Nam, Sở Nông nghiệp và PTNT, Cục Thống kê tỉnh Đồng Nai, các doanh nghiệp chế biến điều và UBND các huyện trọng điểm. Số liệu sơ cấp được thu thập qua phỏng vấn chuyên sâu với các doanh nghiệp, nông dân, cơ quan quản lý và chuyên gia trong ngành.

Phương pháp phân tích kết hợp định tính và định lượng, sử dụng thống kê mô tả, so sánh đối chiếu với các tỉnh khác, tổng hợp và phân tích chuỗi giá trị, đồng thời áp dụng phương pháp chuyên gia để đánh giá thực trạng và đề xuất giải pháp. Cỡ mẫu khảo sát gồm hơn 20 doanh nghiệp chế biến, nhiều hộ nông dân và các cơ quan quản lý địa phương, đảm bảo tính đại diện và độ tin cậy của kết quả nghiên cứu.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Hiện trạng cụm ngành điều Đồng Nai: Diện tích trồng điều giảm từ 50,1 nghìn ha năm 2005 xuống còn khoảng 40 nghìn ha năm 2017, do giá cả bấp bênh và cạnh tranh từ điều nhập khẩu. Năm 2018, sản lượng hạt điều xuất khẩu đạt khoảng 52 nghìn tấn, trị giá gần 400 triệu USD, tăng 35% về sản lượng và 16% về giá trị so với năm trước. Tuy nhiên, công nghệ chế biến còn thô sơ, chủ yếu dựa vào lao động thủ công, với 70% cơ sở chế biến nhỏ lẻ chưa đăng ký doanh nghiệp.

2. Nguồn cung nguyên liệu: Khoảng 50% nguyên liệu điều thô do nông dân Đồng Nai cung cấp, 20% từ các tỉnh khác và 30% nhập khẩu từ châu Phi. Việt Nam đứng đầu thế giới về chế biến và xuất khẩu nhân hạt điều, chiếm hơn 60% thị phần toàn cầu, nhưng sản lượng trồng trong nước chỉ đáp ứng khoảng 20% nhu cầu chế biến, dẫn đến phụ thuộc lớn vào nhập khẩu nguyên liệu.

3. Điều kiện cầu và thị trường: Thị trường tiêu thụ hạt điều toàn cầu tăng trưởng ổn định, với Ấn Độ, Mỹ và EU là ba thị trường tiêu thụ lớn nhất. Trung Quốc được dự báo sẽ vượt EU trở thành thị trường tiêu thụ lớn thứ ba. Tại Việt Nam, thị trường trong nước chiếm dưới 10% tổng lượng điều chế biến, chủ yếu tiêu thụ sản phẩm điều rang muối.

4. Yếu tố ảnh hưởng năng lực cạnh tranh: Cụm ngành điều Đồng Nai gặp khó khăn do thiếu thương hiệu và chỉ dẫn địa lý, liên kết giữa các thành phần trong chuỗi giá trị còn lỏng lẻo, công nghệ chế biến chưa hiện đại, và chính sách hỗ trợ chưa đồng bộ. Giá cả không ổn định và cạnh tranh từ điều nhập khẩu làm giảm động lực đầu tư của nông dân.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân chính của sự giảm sút diện tích trồng điều là do giá cả bấp bênh và thiếu ổn định đầu ra, khiến người nông dân không mặn mà đầu tư chăm sóc. So với các tỉnh như Bình Phước đã đăng ký thương hiệu và chỉ dẫn địa lý, Đồng Nai còn yếu thế trong việc xây dựng thương hiệu, dẫn đến giá bán thấp hơn và mất thị phần trong nước và quốc tế.

Công nghệ chế biến lạc hậu và quy mô nhỏ lẻ làm giảm năng suất và chất lượng sản phẩm, ảnh hưởng đến khả năng cạnh tranh trên thị trường xuất khẩu. Mô hình kim cương của Porter cho thấy các yếu tố nhân tố đầu vào như lao động, công nghệ và cơ sở hạ tầng chưa được khai thác hiệu quả, trong khi các ngành công nghiệp hỗ trợ và bối cảnh cạnh tranh còn hạn chế.

So sánh với các nghiên cứu về cụm ngành nông nghiệp khác tại Việt Nam, điểm chung là sự thiếu liên kết chặt chẽ giữa các thành phần trong cụm ngành và vai trò chưa phát huy hết của các cơ quan quản lý nhà nước. Việc xây dựng thương hiệu và phát triển chuỗi giá trị bền vững là yếu tố then chốt để nâng cao năng lực cạnh tranh.

Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ thể hiện xu hướng giảm diện tích trồng điều, bảng so sánh kim ngạch xuất khẩu và sản lượng giữa các tỉnh, cũng như sơ đồ mô tả chuỗi giá trị và sơ đồ hiện trạng cụm ngành với các điểm mạnh, yếu.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Xây dựng và đăng ký thương hiệu, chỉ dẫn địa lý cho hạt điều Đồng Nai: Tăng cường công tác xúc tiến thương mại, quảng bá sản phẩm nhằm nâng cao nhận diện thương hiệu trên thị trường trong nước và quốc tế. Chủ thể thực hiện là Sở Công Thương phối hợp với Hiệp hội Điều Việt Nam, thời gian thực hiện trong 2 năm đầu giai đoạn 2020-2023.

2. Đẩy mạnh ứng dụng công nghệ cao trong sản xuất và chế biến: Hỗ trợ doanh nghiệp đầu tư máy móc hiện đại, áp dụng quy trình chế biến tiên tiến để nâng cao chất lượng sản phẩm và giảm chi phí. Sở Khoa học và Công nghệ cùng các viện nghiên cứu cần phối hợp triển khai, ưu tiên trong 3-5 năm tới.

3. Tăng cường liên kết chuỗi giá trị giữa nông dân, doanh nghiệp và nhà quản lý: Xây dựng mô hình hợp tác, hợp đồng liên kết sản xuất, thu mua và chế biến nhằm ổn định nguồn nguyên liệu và giá cả. Các tổ chức hiệp hội, chính quyền địa phương và doanh nghiệp cần phối hợp thực hiện ngay từ năm 2020.

4. Hỗ trợ đào tạo nâng cao năng lực cho người lao động và nông dân: Tổ chức các khóa đào tạo kỹ thuật trồng trọt, chăm sóc điều, kỹ năng quản lý và tiếp cận thị trường. Trung tâm khuyến nông và các trường đại học địa phương chịu trách nhiệm, triển khai liên tục trong toàn giai đoạn.

5. Hoàn thiện chính sách hỗ trợ tài chính và tín dụng: Tạo điều kiện vay vốn ưu đãi cho nông dân và doanh nghiệp chế biến điều, giảm thiểu rủi ro trong sản xuất và kinh doanh. Ngân hàng Nhà nước và các tổ chức tín dụng phối hợp với chính quyền địa phương thực hiện trong 2-3 năm đầu.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Cơ quan quản lý nhà nước địa phương: Sở Nông nghiệp và PTNT, Sở Công Thương, UBND các huyện trọng điểm có thể sử dụng kết quả nghiên cứu để xây dựng chính sách phát triển cụm ngành điều phù hợp, nâng cao hiệu quả quản lý và hỗ trợ doanh nghiệp, nông dân.

2. Doanh nghiệp chế biến và xuất khẩu hạt điều: Các doanh nghiệp có thể áp dụng các giải pháp nâng cao công nghệ, xây dựng thương hiệu và phát triển chuỗi giá trị bền vững nhằm tăng sức cạnh tranh trên thị trường quốc tế.

3. Hội nông dân và các tổ chức hợp tác xã nông nghiệp: Tham khảo để tổ chức liên kết sản xuất, nâng cao kỹ thuật canh tác, cải thiện thu nhập cho nông dân và tăng cường vai trò trong chuỗi giá trị ngành điều.

4. Các nhà nghiên cứu và sinh viên ngành kinh tế, quản lý công: Luận văn cung cấp cơ sở lý thuyết, phương pháp nghiên cứu và dữ liệu thực tiễn quý giá để phát triển các đề tài nghiên cứu liên quan đến phát triển cụm ngành và năng lực cạnh tranh địa phương.

Câu hỏi thường gặp

1. Tại sao diện tích trồng điều ở Đồng Nai giảm trong những năm gần đây?
   Nguyên nhân chính là do giá cả hạt điều không ổn định, đầu ra bấp bênh, cùng với sự cạnh tranh từ điều nhập khẩu và ảnh hưởng của quá trình công nghiệp hóa khiến người dân chuyển đổi sang cây trồng khác có giá trị kinh tế cao hơn.

2. Năng lực cạnh tranh của cụm ngành điều Đồng Nai được đánh giá như thế nào?
   Cụm ngành điều có lợi thế về diện tích và sản lượng, nhưng còn hạn chế về công nghệ chế biến, liên kết chuỗi giá trị chưa chặt chẽ, thiếu thương hiệu và chỉ dẫn địa lý, ảnh hưởng đến giá trị gia tăng và sức cạnh tranh trên thị trường.

3. Vai trò của mô hình kim cương của Porter trong nghiên cứu này là gì?
   Mô hình kim cương giúp phân tích bốn yếu tố then chốt ảnh hưởng đến năng lực cạnh tranh cụm ngành: nhân tố sản xuất, điều kiện cầu, ngành hỗ trợ và bối cảnh cạnh tranh, từ đó xác định điểm mạnh, điểm yếu và đề xuất giải pháp phù hợp.

4. Giải pháp nào được đề xuất để nâng cao năng lực cạnh tranh cụm ngành điều?
   Các giải pháp bao gồm xây dựng thương hiệu, ứng dụng công nghệ cao, tăng cường liên kết chuỗi giá trị, đào tạo nâng cao năng lực cho người lao động và hoàn thiện chính sách hỗ trợ tài chính.

5. Thị trường tiêu thụ hạt điều chính của Đồng Nai là ở đâu?
   Thị trường xuất khẩu chủ yếu gồm Trung Quốc, Mỹ, Anh, Hà Lan, Đức và Israel. Thị trường trong nước chiếm tỷ trọng nhỏ, chủ yếu tiêu thụ sản phẩm điều rang muối tại các thành phố lớn như Hà Nội và TP. Hồ Chí Minh.

Kết luận

• Đồng Nai là tỉnh có diện tích trồng điều lớn thứ hai cả nước, đóng góp quan trọng vào sản lượng và giá trị xuất khẩu hạt điều của Việt Nam.
• Năng lực cạnh tranh cụm ngành điều còn hạn chế do công nghệ chế biến lạc hậu, thiếu thương hiệu và liên kết chuỗi giá trị chưa chặt chẽ.
• Mô hình kim cương của Porter là công cụ hiệu quả để phân tích các yếu tố ảnh hưởng và xây dựng chiến lược phát triển cụm ngành.
• Các giải pháp đề xuất tập trung vào xây dựng thương hiệu, ứng dụng công nghệ, tăng cường liên kết và hoàn thiện chính sách hỗ trợ.
• Giai đoạn 2020-2030 là thời kỳ then chốt để Đồng Nai phát triển bền vững cụm ngành điều, góp phần nâng cao thu nhập nông dân và phát triển kinh tế địa phương.

Luận văn kêu gọi các cơ quan quản lý, doanh nghiệp và người nông dân cùng phối hợp thực hiện các giải pháp nhằm nâng cao năng lực cạnh tranh cụm ngành điều, hướng tới phát triển bền vững và hội nhập quốc tế sâu rộng hơn.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1- Giới thiệu đề tài trình bày về bối cảnh nghiên cứu, mục tiêu nghiên cứu, câu hỏi nghiên cứu, xác định đối tượng, phạm vi nghiên cứu… Chương 2 - Cơ sở lý thuyết và tổng quan về năng lực cạnh tranh, về cụm ngành của Michael Porter và tổng quan các nghiên cứu trước, sử dụng khung phân tích của Michael Porter đánh giá năng lực cạnh tranh cụm ngành. Chương 3 - Phương pháp nghiên cứu phân tích năng lực cạnh tranh cụm ngành theo quy trình 7 bước. Chương 4 - Phân tích, mô tả, đánh giá, cấu trúc hiện trạng cụm ngành điều Đồng Nai và trình độ phát triển? Chỉ ra các điểm mạnh, yếu trong chuỗi giá trị của toàn bộ cụm ngành điều từ khâu trồng trọt, chế biến, sản xuất, tiêu thụ, xuất khẩu và các ngành phụ trợ, từ đó nắm được điểm hạn chế ảnh hưởng đến năng lực cạnh tranh của cụm ngành. Chương 5 - Kết luận và khuyến nghị.

Từ những kết quả phân tích, đánh giá, chương này sẽ đưa ra những khuyến nghị, những gợi ý chính sách, những vấn đề nhà nước cần quan tâm thực hiện để hạn chế những điểm yếu, nâng cao sức cạnh tranh cho cụm ngành điều của tỉnh. 123doc 10 CHƯƠNG 2 : TỔNG QUAN 2. Lý thuyết về năng lực cạnh tranh Hiện nay có rất nhiều lý thuyết giải thích về năng lực cạnh tranh (NLCT), nhưng ở cấp độ quốc gia hay địa phương, khái niệm có ý nghĩa về năng suất. Năng suất là nhân tố quyết định của mức sống bền vững của một quốc gia (lương, lợi nhuận từ vốn và từ tài nguyên nhiên nhiên) là nguyên nhân sâu xa của thu nhập bình quân đầu người.

Năng suất của một nền kinh tế xuất phát từ sự phối hợp đồng bộ của cả doanh nghiệp nội địa và nước ngoài. Năng suất của công nghiệp nội địa đóng vai trò cơ bản đối với năng lực cạnh tranh. Năng lực cạnh tranh của một quốc gia hay một địa phương được đo lường bằng năng suất sử dụng lao động, vốn và tài nguyên thiên nhiên. Theo Porter, có ba nhóm nhân tố quyết định năng lực cạnh tranh của một quốc gia,gồm: (i) các yếu tố lợi thế tự nhiên của quốc gia, (ii) năng lực cạnh tranh vĩ mô, (iii) và năng lực cạnh tranh vi mô.

Trong phạm vi Luận văn này, đối tượng nghiên cứu là tỉnh Đồng Nai nên phần lý thuyết sẽ được điều chỉnh theo khuôn khổ phân tích NLCT của M. Để phân tích được năng lực cạnh tranh của cụm ngành điều tỉnh Đồng Nai, tác giả sử dụng khung phân tích năng lực cạnh tranh địa phương của M. Porter được Vũ Thành Tự Anh điều chỉnh kết hợp với khung phân tích NLCT cụm ngành. Theo đó, lợi thế cạnh tranh của một địa phương được quyết định bởi 3 yếu tố chính: (i) lợi thế sẵn có của địa phương, (ii) năng lực cạnh tranh cấp độ địa phương và (iii) Năng lực cạnh tranh ở cấp độ doanh nghiệp.

123doc 11 Nguồn: Vũ Thành Tự Anh (2012) và Huỳnh Thế Du (2018).1: Khung phân tích năng lực cạnh tranh của Michael Porter. Với khung phân tích này, chỉ ra các nhân tố quyết định năng lực cạnh tranh, tuy nhiên năng lực cạnh tranh ở cấp cao nhất là năng lực cạnh tranh ở cấp độ doanh nghiệp, chứ không phải là các yếu tố đã có của địa phương hay vấn đề về cơ sở hạ tầng, chính sách. Trong đó, cụm ngành đóng vai trò là trung tâm của cấp độ thứ 3. Điều đó cho thấy vai trò của phát triển cụm ngành là rất quan trọng đối với một địa phương.

Lý thuyết về cụm ngành Cụm ngành là sự tập trung về mặt địa lý của một nhóm công ty và các thể chế liên quan, được nối kết với nhau bởi sự tương đồng và tương hỗ. Phạm vi địa lý của một cụm ngành có thể là một thành phố, một vùng, một quốc gia hay có thể là một nhóm các quốc gia. * Phạm vi cấu trúc của cụm ngành: Cấu trúc của cụm ngành cũng hết sức đa dạng, tùy thuộc vào chiều sâu và mức độ phức tạp của ngành mà mình đang xem xét. Tuy vậy, các thành phần cơ bản của một cụm ngành bao gồm các doanh nghiệp sản xuất sản phẩm cuối cùng, các doanh nghiệp ở thượng nguồn và hạ nguồn, các doanh nghiệp cung ứng chuyên biệt, các 123doc 12 đơn vị cung cấp dịch vụ, các ngành liên quan (về sản xuất, công nghệ và quan hệ khách hàng), các thể chế hỗ trợ (tài chính, giáo dục, nghiên cứu, và cơ sở hạ tầng),… Các bước xác định cụm ngành bao gồm: - Bước 1: bắt đầu với một (hoặc một số) công ty lớn đại diện cho hoạt động cốt lõi của toàn cụm ngành, sau đó tìm kiếm các công ty hoặc tổ chức thượng nguồn và hạ nguồn trong chuỗi theo chiều dọc.

- Bước 2: nhìn theo chiều ngang để xác định các ngành công nghiệp liên quan. - Bước 3: xác định các tổ chức cung cấp cho các thành viên của cụm ngành những kỹ năng chuyên môn, công nghệ, thông tin, vốn, hoặc cơ sở hạ tầng. - Bước cuối cùng: tìm kiếm các thể chế, chính sách quản lý có tác động và ảnh hưởng đáng kể đến toàn bộ các hoạt động của các thành viên trong cụm ngành. * Vai trò: Cụm ngành ra đời và phát triển sẽ hỗ trợ cho các doanh nghiệp gia tăng NLCT nhờ vào khả năng thúc đẩy những thay đổi, gia tăng năng suất và thúc đẩy thương mại hóa cũng như tạo cơ hội cho doanh nghiệp mới ra đời.

Cụm ngành gia tăng năng suất bằng cách tăng cơ hội tiếp cận các yếu tố đầu vào (nguyên liệu, dịch vụ, kĩ năng của lao động .), giảm chi phí giao dịch, tăng động cơ và năng lực cạnh tranh, tạo lên sức ép phải đổi mới và đa dạng hóa sản phẩm. Do cụm ngành có những thể chế hỗ trợ, có nhiều doanh nghiệp cung ứng hàng hóa nên cơ hội và khả năng đổi mới sẽ diễn ra nhanh hơn, thị trường được mở rộng. Cụm ngành là điều kiện khuyến khích các nhà sản xuất mới ra đời trong hệ thống nhờ các nguồn lực về tài chính và các mối quan hệ giao thương trong cụm ngành. * Điều kiện để phát triển cụm ngành.

Lưu ý rằng, việc phát triển cụm ngành nên dựa trên những biểu hiện sẵn có về sự phát triển của cụm ngành thay vì việc lựa chọn ngành để cho là ngành trọng điểm. Các điều kiện để nhận diện một cụm ngành bao gồm: - Cụm ngành hiện diện một số lượng các công ty trong nước hoặc chi nhánh các công ty nước ngoài đã được thử thách qua những khó khăn, thăng trầm của thị trường. 123doc 13 - Cụm ngành có một số lợi thế đặc thù hay thế mạnh đặc biệt trong bốn yếu tố của mô hình kim cương, mô hình đo lường chất lượng môi trường kinh doanh. - Có những nhu cầu mang tính đặc thù như thiên thời, về vị trí thuận lợi hay những tài năng đặc biệ nào đó.

- Cụm ngành có mặt một số công ty hay tập đoàn đa quốc gia hàng đầu thế giới hoạt động trên nhiều lĩnh vực đã có những đầu tư quan trọng, đồng thời có cam kết mở rộng địa bàn. - Các doanh nghiệp này có ưu thế trong các cụm ngành liên quan. Với đặc điểm và vai trò như trên, cụm ngành đã được sử dụng phổ biến trong những năm gần đây để xây dựng chiến lược phát triển bền vững cho một ngành cụ thể tại một quốc gia, một vùng, hay một địa phương. Khung phân tích chính được sử dụng để đánh giá năng lực cạnh tranh của cụm ngành là mô hình kim cương cũng do chính M.

Nguồn: Porter (2008, tr.2: Mô hình kim cương của M. Khung phân tích này hướng đến việc đo lường chất lượng kinh doanh một cách đầy đủ nhất. Theo đó, địa phương nào cũng hiện diện cơ bản đầy đủ các yếu tố trên, tuy nhiên mỗi địa phương lại kết hợp và triển khai các yếu tố theo các hình thức khác nhau. Theo đó, mô hình kim cương bao gồm bốn nhân tố: 123doc 14 - Các điều kiện về nhân tố sản xuất (factor conditions) bao gồm lao động có kỹ năng, nguồn lực, công nghệ và cơ sở hạ tầng; - Các điều kiện về cầu (demand conditions) bao gồm nhu cầu trong và ngoài nước về sản phẩm và dịch vụ; - Các ngành công nghiệp hỗ trợ và có liên quan (related and supporting industries) bao gồm các nhà cung ứng và phân phối hỗ trợ ngành và cụm; - Bối cảnh chiến lược và cạnh tranh của doanh nghiệp (context for firm strategy and rivalry) bao gồm những điều kiện ảnh hưởng tới việc tạo lập, tổ chức và quản lý doanh nghiệp; và đặc điểm của các đối thủ trong nước.3 trình bày chi tiết các yếu tố trong từng nhóm nhân tố và kết hợp chúng lại với nhau: Nguồn: Trích dẫn từ M.3: Mô hình kim cương của M.

Porter Cụm ngành tạo thành một mặt của hình con thoi lợi thế cạnh tranh, chúng phải thể hiện tương tác mối quan hệ giữa 4 mặt với nhau. Các cụm ngành tác động lên cạnh tranh theo ba cách: (1) bằng cách tăng năng suất của các doanh nghiệp hay ngành trong đó; (2) bằng cách tăng năng lực đổi mới của các doanh nghiệp và qua đó là tăng 123doc 15 trưởng năng suất và (3) là bằng cách thúc đẩy việc hình thành doanh nghiệp mới nhằm hỗ trợ sự đổi mới và mở rộng cụm ngành. Nhiều lợi thế của cụm ngành lại dựa vào lợi thế ở bên ngoài hoặc tác động lan tỏa giữa các doanh nghiệp và ngành thuộc những lĩnh vực khác nhau. Tổng quan các nghiên cứu trước Dựa trên lý thuyết và khung phân tích về năng lực cạnh tranh cụm ngành của Porter đã được sử dụng nghiên cứu về cụm ngành của một số tỉnh, tác giả tham khảo chủ yếu từ luận văn thạc sĩ của các học viên trường Đại học kinh tế và kế thừa nghiên cứu từ các đề tài, đề án về nâng cao năng lực cạnh tranh lĩnh vực nông nghiệp trong ngành đang công tác, cụ thể: STT Tên Đề tài tham khảo Tác giả Năm Nâng cao năng lực cụm ngành tôm, tỉnh 1 Cà Mau.

Nguyễn Quốc Thanh 2018 Nâng cao NLCT cụm ngành Du lịch 2 tỉnh Đăk Lắk Võ Thị Thảo Nguyên 2015 Nâng cao NLCT cụm ngành cà phê Tây 3 Nguyên. Nguyễn Thị Ngọc 2016 Nâng cao NLCT cụm ngành hồ tiêu Bà Rịa theo hướng ứng dụng công nghệ Bùi Chí Thanh 4 2018 cao – Bà Rịa Vũng Tàu Báo cáo nghiên cứu phân tích chuỗi giá PGS.Trần Tiến Khai 5 trị dừa của tỉnh Bến Tre. chủ trì cùng nhóm tác giả.