CHƯƠNG 1 NHỮNG VẤN ĐỀ CƠ BẢN VỀ CẠNH TRANH VÀ NĂNG LỰC CẠNH TRANH CỦA DOANH NGHIỆP TRONG NỀN KINH TẾ THỊ TRƯỜNG 1.1 Cạnh tranh và tính tất yếu phải nâng cao năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp trong nền kinh tế thị trường.1 Khái niệm về cạnh tranh và năng lực cạnh tranh 1.1Cạnh tranh Trong sù ph¸t triÓn cña nÒn kinh tÕ thÞ tr-êngViÖt Nam hiÖn nay, c¸c kh¸i nÖm liªn quan ®Õn c¹nh tr¹nh cßn rÊt kh¸c nhau.Theo M¸c “Cạnh tranh là sự ganh đua về kinh tế giữa những chủ thể trong một thị trường nhằm giành giật những điều kiện thuận lợi trong sản xuất, tiêu thụ hoặc tiêu dùng hàng hoá để từ đó thu được nhiều lợi ích nhất cho mình”. Cạnh tranh là một quy luật kinh tế của sản xuất hàng hoá bởi thực chất nó xuất phát từ quy luật giá trị của sản xuất hàng hoá. Cạnh tranh có vai trò rất quan trọng và là một trong những động lực mạnh mẽ nhất thúc đẩy sản xuất phát triển. Nó buộc người sản xuất phải năng động, nhạy bén, tích cực nâng cao tay nghề, cải tiến kỹ thuật, áp dụng khoa học kỹ thuật, hoàn thiện tổ chức quản lý để nâng cao năng suất lao động, hiệu quả kinh tế.
Bên cạnh mặt tích cực, cạnh tranh cũng có những tác dụng tiêu cực thể hiện ở cạnh tranh không lành mạnh như những hành động vi phạm đạo đức hay vi phạm pháp luật (buôn lậu, trốn thuế, tung tin phá hoại.) hoặc những hành vi cạnh tranh làm phân hoá giàu nghèo, tổn hại môi trường sinh thái. SV : Mai Thị Nguyệt 4 Lớp : K33 - CĐQTKD Khoá luận tốt nghiệp Trường ĐH Hồng Đức 1.2 Năng lực cạnh tranh Ph¶i nãi r»ng thuËt ng÷ “ n¨ng lực c¹nh tranh” ®îc sö dông réng r·i trªn c¸c ph-¬ng tiÖn th«ng tin ®¹i chóng, trong s¸ch b¸o, trong giao tiÕp hµng ngµy cña c¸c chuyªn gia kinh tÕ, c¸c chÝnh s¸ch cña c¸c nhµ kinh doanh. Nh-ng cho ®Õn nay vÉn ch-a cã sù nhÊt trÝ cao trong c¸c häc gi¶ vµ giíi chuyªn m«n vÒ kh¶ n¨ng c¹nh tranh cña c«ng ty *Theo c¸ch tiÕp cËn kh¶ n¨ng c¹nh tranh ë tÇm quèc gia + C¸ch tiÕp cËn nµy dùa trªn quan ®iÓm diÔn ®µn kinh tÕ thÕ giíi (gäi t¾t lµ WEF). Theo ®Þnh nghÜa cña WEF th× n¨ng lực c¹nh tranh cña mét quèc gia lµ kh¶ n¨ng ®¹t ®-îc vµ duy tr× møc t¨ng tr-ëng cao trªn c¬ së c¸c chÝnh s¸ch, thÓ chÕ v÷ng vµng t-¬ng ®èi vµ c¸c ®Æc tr-ng kinh tÕ kh¸c (WEF-1997).
Nh- vËy n¨ng lực c¹nh tranh cña mét quèc gia ®-îc x¸c ®Þnh tr-íc hÕt b»ng møc ®é t¨ng tr-ëng cña nÒn kinh tÕ quèc ®©n vµ sù cã mÆt ( hay thiÕu v¾ng) c¸c yÕu tè quy ®Þnh kh¶ n¨ng t¨ng tr-ëng kinh tÕ dµi h¹n trong c¸c chÝnh s¸ch kinh tÕ ®· ®-îc thùc hiÖn. VÝ dô ®iÓn h×nh lµ NhËt b¶n, sau chiÕn tranh thÕ giíi thø hai, nÒn kinh tÕ NhËt B¶n trë nªn hoang tµn, nh©n d©n ch×m trong c¶nh mÊt mïa, thiÕu thèn. VËy mµ ®Õn n¨m 1968 NhËt b¶n ®· trë thµnh mét n-íc cã nÒn kinh tÕ ®øng thø hai trªn thÕ giíi ( sau Mü) vµ ®-îc xÕp hµng c¸c c-êng quèc kinh tÕ lín nhÊt, kû lôc vÒ sù t¨ng tr-ëng kinh tÕ nµy lµ mét trong nh÷ng ®Ønh cao ®Ó x¸c ®Þnh n¨ng lùc c¹nh tranh lín cña nÒn kinh tÕ NhËt b¶n. Còng theo WEF th× c¸c yÕu tè x¸c ®Þnh kh¶ n¨ng c¹nh tranh ®-îc chia lµm 8 nhãm chÝnh bao gåm 200 chØ sè kh¸c nhau, c¸c nhãm yÕu tè x¸c ®Þnh n¨ng lực c¹nh tranh tæng thÓ chñ yÕu cã thÓ kÓ ra lµ: Nhãm 1: Møc ®é më cöa nÒn kinh tÕ thÕ giíi bao gåm c¸c yÕu tè thuÕ quan, hµng rµo phi thuÕ quan, h¹n chÕ nhËp khÈu, chÝnh s¸ch tû gi¸ hèi ®o¸i.
Nhãm 2: Nhãm c¸c chØ sè liªn quan ®Õn vai trß vµ ho¹t ®éng cña chÝnh phñ bao gåm møc ®é can thiÖp cña Nhµ n-íc, n¨ng lùc cña ChÝnh phñ, thuÕ vµ møc ®é trèn thuÕ, chÝnh s¸ch tµi kho¸. SV : Mai Thị Nguyệt 5 Lớp : K33 - CĐQTKD Khoá luận tốt nghiệp Trường ĐH Hồng Đức Nhãm 3: C¸c yÕu tè vÒ tµi chÝnh bao gåm c¸c néi dung vÒ kh¶ n¨ng thùc hiÖn c¸c ho¹t ®éng trung gian tµi chÝnh, hiÖu qu¶ vµ c¹nh tranh, rñi ro tµi chÝnh ®Çy ®ñ vµ tiÕt kiÖm. Nhãm 4: C¸c yÕu tè vÒ c«ng nghÖ bao gåm n¨ng lùc ph¸t triÓn c«ng nghÖ trong n-íc, khai th¸c c«ng nghÖ th«ng qua ®Çu t- trùc tiÕp n-íc ngoµi, ph¸t triÓn c«ng nghÖ th«ng qua c¸c kªnh chuyÓn giao c«ng nghÖ kh¸c. Nhãm 5: C¸c yÕu tè vµ kÕt cÊu h¹ tÇng nh- giao th«ng liªn l¹c vµ kÕt cÊu h¹ tÇng kh¸c.
Nhãm 6: Qu¶n trÞ bao gåm c¸c chØ sè vµ qu¶n trÞ nguån nh©n lùc vµ c¸c yÕu tè qu¶n trÞ kh«ng liªn quan ®Õn nguån nh©n lùc. Nhãm 7: C¸c yÕu tè vÒ lao ®éng bao gåm c¸c chØ sè vÒ tr×nh ®é tay nghÒ vµ n¨ng suÊt lao ®éng, ®é linh ho¹t cña thÞ tr-êng lao ®éng, hiÖu qu¶ cña c¸c ch-¬ng tr×nh x· héi , quan hÖ lao ®éng trong mét ngµnh. Nhãm 8: C¸c yÕu tè vÒ thÓ chÕ gåm c¸c yÕu tè vÒ chÊt l-îng, c¸c thÓ chÕ vÒ ph¸p lý, c¸c luËt vµ v¨n b¶n ph¸p quy kh¸c. Dùa vµo c¸c nhãm chØ sè nµy cã thÓ ®¸nh gi¸, xem xÐt ®Ó rót ra kÕt luËn vÒ viÖc ®Þnh liÖu c¸c chÝnh s¸ch, biÖn ph¸p ®· ®-îc sö dông ë mét Quèc gia cã thùc sù n©ng cao søc c¹nh tranh cña nÒn kinh tÕ kh«ng.
Ch¼ng h¹n nh÷ng n¨m qua chÝnh phñ ViÖt Nam ®· ®-a ra chñ tr-¬ng khuyÕn khÝch ph¸t triÓn c¸c lo¹i h×nh doanh nghiÖp hîp t¸c liªn doanh, liªn kÕt víi n-íc ngoµi nh»m häc hái kinh nghiÖm chuyÓn giao c«ng nghÖ vµ t¨ng tr-ëng kinh tÕ. ThÕ nh-ng hiÖu qu¶ kinh tÕ ®em l¹i kh«ng lÊy g× lµm ch¾c ch¾n. + Quan ®iÓm t©n cæ ®iÓn vÒ kh¶ n¨ng c¹nh tranh cña mét s¶n phÈm Quan ®iÓm nµy dùa trªn lý thuyÕt th-¬ng m¹i truyÒn thèng, ®· xem xét n¨ng c¹nh tranh cña mét s¶n phÈm th«ng qua lîi thÕ so s¸nh vÒ chi phÝ s¶n xuÊt vµ n¨ng suÊt. Nh- vËy kh¶ n¨ng c¹nh tranh cña mét ngµnh, c«ng ty ®-îc ®¸nh gi¸ cao hay thÊp tuú thuéc vµo chi phÝ s¶n xuÊt cã gi¶m bít hay kh«ng v× chi phÝ c¸c yÕu tè s¶n xuÊt thÊp vÉn ®-îc coi lµ ®iÒu kiÖn c¬ b¶n cña lîi thÕ c¹nh tranh + Quan ®iÓm tæng hîp cña VarDwer, E.Westgren SV : Mai Thị Nguyệt 6 Lớp : K33 - CĐQTKD Khoá luận tốt nghiệp Trường ĐH Hồng Đức VarDwer, E.Westgren lµ nh÷ng ®ång t¸c gi¶ cña cuèn “Assessing the competiviveness of Canada’s agrifood Industry”- 1991.
Theo c¸c t¸c gi¶ nµy th× kh¶ n¨ng c¹nh tranh cña mét ngµnh, cña c«ng ty ®-îc thÓ hiÖn ë viÖc t¹o ra vµ duy tr× lîi nhuËn, thÞ phÇn trªn c¸c thÞ tr-êng trong n-íc vµ n-íc ngoµi. Nh- vËy lîi nhuËn vµ thÞ phÇn, hai chØ tiªu ®¸nh gi¸ kh¶ n¨ng c¹nh tranh cña c«ng ty. Chóng cã mèi quan hÖ tû lÖ thuËn, lîi nhuËn vµ thÞ phÇn cµng lín thÓ hiÖn kh¶ n¨ng c¹nh tranh cña doanh nghiÖp cµng cao. Ng-îc l¹i, lîi nhuËn vµ thÞ phÇn gi¶m hoÆc nhá ph¸n ¸nh n¨ng lùc c¹nh tranh cña c«ng ty bÞ h¹n chÕ hoÆc ch-a cao.
Tuy nhiªn chóng chØ lµ nh÷ng chØ sè tæng hîp bao gåm chØ sè thµnh phÇn kh¸c nhau nh-: - ChØ sè vÒ n¨ng suÊt bao gåm n¨ng suÊt lao ®éng vµ tæng n¨ng suÊt c¸c yÕu tè s¶n xuÊt - ChØ sè vÒ c«ng nghÖ bao gåm c¸c chØ sè vÒ chi phÝ cho nghiªn cøu vµ triÓn khai - S¶n phÈm bao gåm c¸c chØ sè vÒ chÊt l-îng, sù kh¸c biÖt - §Çu vµo vµ c¸c chi phÝ kh¸c: gi¸ c¶ ®Çu vµo vµ hÖ sè chi phÝ c¸c nguån lùc. NLCT của doanh nghiệp là khả năng doanh nghiệp tạo ra được lợi thế cạnh tranh, có khả năng tạo ra năng suất và chất lượng cao hơn đối thủ cạnh tranh, chiếm lĩnh thị phần lớn, tạo ra thu nhập cao và phát triển bền vững. Qua một số quan điểm về năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp ta có thể rút ra một khái niệm tổng hợp, có ý chung nhất : “Khả năng cạnh trạnh của một doanh nghiệp là năng lực thực sự doanh nghiệp đó để có thể duy trì và phát triển lâu dài trên thị trường mà doanh nghiệp tham gia. Nó phải đảm bảo thực hiện một mức lợi nhuận ít nhất là bằng chi phí tài trợ cho các mục tiêu của doanh nghiệp đồng thời thực hiện các mục tiêu doanh nghiệp đã đề ra”(Theo :Dương Ngọc Dũng(2008), Chiến lược cạnh tranh theo thuyết của Michael E.Porter, NXB Lao động – xã hội, Hà Nội).2 Vai trò của cạnh tranh trong nền kinh tế thị trường SV : Mai Thị Nguyệt 7 Lớp : K33 - CĐQTKD Khoá luận tốt nghiệp Trường ĐH Hồng Đức 1.1 Đối với doanh nghiệp Đầu tiên phải nói đến “doanh nghiệp có tồn tại và phát triển được hay không đếu quyết định bởi cạnh tranh”.
Cạnh tranh buộc các doanh nghiệp phải sử dụng một cách tối ưu nhất, hiệu quả nhất nguồn tài nguyên của mình và hạn chế các chi phí lãng phí. Bên cạnh đó việc phát triển ứng dụng các tiến bộ khoa học kỹ thuật vào sản xuất để nâng cao năng suất chất lượng sản phẩm được chú trọng hàng đầu.2 Đối với người tiêu dùng Trong nền kinh tế thị trường, khách hàng là người quyết định và có quyển lực tối cao trong hành vi tiêu dùng. Người dân có nhiều sự lựa chọn và sản phẩm hàng hoá làm ra phải phục vụ cho nhu cầu của họ. Có thể nói người tiêu dùng là người hưởng lợi ích trực tiếp nhất từ môi trường cạnh tranh trong nền kinh tế thị trường.
Cạnh tranh càng phát triển thì người tiêu dùng càng được chú trọng, tăng thêm về quyền lợi và lợi ích 1.3 Đối với nền kinh tế quốc dân Cạnh tranh sẽ mang lại tăng trưởng kinh tế. Một nền kinh tế không có cạnh tranh thì sẽ không có phát triển. Nó thúc đẩy sự phát triển của lực lượng sản xuất, nâng cao tiến bộ khoa học kỹ thuật, hiện đại hoá nền sản xuất xã hội. Tạo ra nhiều sản phẩm, chất lượng cao đáp ứng nhu cầu ngày càng đa dạng nhu cầu của xã hội, bên cạnh đó cạnh tranh cũng đòi hỏi con người phải sáng tạo, tìm tòi thêm các nhu cầu mới, thị trường mới để doanh nghiệp khai thác qua đó giúp nâng cao đời sống của xã hội và văn minh nhân loại.4 Đối với ngành HiÖn nay ®èi víi nÒn kinh tÕ nãi chung vµ ®èi víi ngµnh khai thác quặng sắt nói riªng c¹nh tranh ®ãng mét vai trß rÊt quan träng trong sù ph¸t triÓn, n©ng cao chÊt l-îng s¶n phÈm.
C¹nh tranh b×nh ®¼ng vµ lµnh m¹nh sÏ t¹o b-íc ®µ v÷ng ch¾c cho mäi ngµnh nghÒ ph¸t triÓn.