Luận án TS: Phương thức huyền thoại hóa trong tiểu thuyết Việt Nam từ 1986 đến nay - Nguyễn Thị Thủy

Luận án NCS Nguyễn Thị Thúy 20221209053005 E 2326 cung cấp cái nhìn chuyên sâu về đề tài nghiên cứu. Tìm hiểu chi tiết nội dung, phương pháp và kết quả.

• Tác giả: Nguyễn Thị Thủy
• Người hướng dẫn: PGS. Hỏa Diệu Thúy
• Trường học: Trường Đại học Hồng Đức
• Chuyên ngành: Văn học Việt Nam
• Đề tài: Vấn đề vận dụng phương thức huyền thoại hóa trong tiểu thuyết Việt Nam từ 1986 đến nay
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2022
• Địa điểm: Thanh Hóa

Tóm tắt

I. Tổng quan về huyền thoại hóa trong tiểu thuyết Việt Nam

Huyền thoại hóa là phương thức sáng tác quan trọng trong tiểu thuyết Việt Nam từ năm 1986 đến nay. Giai đoạn Đổi Mới đánh dấu bước ngoặt lớn khi văn học thoát khỏi những khuôn khổ cứng nhắc. Các nhà văn bắt đầu tìm đến huyền thoại như nguồn cảm hứng sáng tạo mới. Phương thức này cho phép nhà văn xây dựng thế giới nghệ thuật vừa hư ảo vừa sâu sắc. Tiểu thuyết Việt Nam đương đại nhờ đó đạt được chiều sâu triết học đáng kể. Nhiều tác phẩm nổi bật đã vận dụng thành công phương thức này. Nguyễn Bình Phương, Ma Văn Kháng, Nguyễn Huy Thiệp là những đại diện tiêu biểu. Nghiên cứu huyền thoại hóa giúp hiểu rõ hơn quá trình cách tân tiểu thuyết. Đây cũng là cách tiếp cận bản chất con người và hiện thực một cách mới mẻ. Phương thức này gắn liền với sự phát triển của văn học hậu hiện đại Việt Nam.

1.1. Khái niệm huyền thoại hóa và nguyên tắc thẩm mỹ

Huyền thoại hóa là quá trình nhà văn vận dụng các yếu tố thần thoại, cổ tích, truyền thuyết vào sáng tác hiện đại. Phương thức này không đơn thuần kể lại chuyện xưa mà tái hiện chúng trong bối cảnh mới. Nguyên tắc thẩm mỹ cốt lõi là tạo ra sự giao thoa giữa huyền ảo và hiện thực. Nhà văn sử dụng biểu tượng, hình tượng cổ mẫu để khám phá bản chất con người. Sự kết hợp này tạo nên tầng tầng ý nghĩa đa chiều cho tác phẩm. Huyền thoại hóa trở thành cầu nối giữa quá khứ và hiện tại trong văn học.

1.2. Bối cảnh vận dụng sau năm 1986 trong văn học Việt Nam

Năm 1986 là bước ngoặt quan trọng khi công cuộc Đổi Mới mở ra không gian sáng tạo mới. Văn học thoát khỏi những quan niệm hiện thực xã hội chủ nghĩa cứng nhắc. Nhà văn được tự do khám phá các phương thức biểu đạt đa dạng hơn. Ảnh hưởng của văn học thế giới, đặc biệt Kafka và dòng hiện thực huyền ảo, lan tỏa mạnh mẽ. Các nhà văn Việt Nam tìm thấy ở huyền thoại cách tiếp cận bản chất con người sâu sắc hơn. Bối cảnh xã hội chuyển đổi cũng tạo nhu cầu phản ánh hiện thực phức tạp bằng nghệ thuật mới.

II. Vai trò chủ thể nhà văn và khám phá bản chất hiện thực

Phương thức huyền thoại hóa khẳng định mạnh mẽ vai trò chủ thể của nhà văn trước hiện thực. Nhà văn không còn đơn thuần phản ánh mà chủ động kiến tạo thế giới nghệ thuật. Sự ly khai khỏi những quan niệm văn học cũ giúp nhà văn tự do sáng tạo hơn. Phương thức này cho phép đào sâu vào bản chất phức tạp của đời sống con người. Hiện thực không còn được nhìn nhận đơn giản mà trở thành đa chiều, đa nghĩa. Nhà văn sử dụng huyền thoại để phá vỡ ranh giới giữa thực và ảo. Tác phẩm của Nguyễn Bình Phương thể hiện rõ điều này qua Những đứa trẻ chết già. Ma Văn Kháng cũng vận dụng để khám phá những tầng sâu tâm thức con người. Sự phi lý trong sáng tác Kafka là nguồn cảm hứng quan trọng cho nhiều nhà văn. Huyền thoại hóa trở thành công cụ mạnh mẽ để phản ánh bi kịch tồn tại. Phương thức này cách mạng hóa cách nhìn nhận hiện thực trong văn học Việt Nam đương đại.

2.1. Ý thức ly khai và nhu cầu tiếp nhận tinh hoa văn học thế giới

Sau Đổi Mới, nhà văn Việt Nam ý thức rõ nhu cầu thoát khỏi khuôn khổ sáng tác cũ. Họ chủ động tiếp nhận những tìm tòi đa dạng của tiểu thuyết hiện đại thế giới. Kafka, García Márquez, Rushdie là những tên tuổi có ảnh hưởng lớn. Tiểu thuyết tiền bối trong nước cũng là nguồn kinh nghiệm quý giá. Sự học hỏi không phải sao chép mà là sáng tạo dựa trên nền tảng cổ mẫu. Quá trình này giúp nhà văn Việt Nam tìm được giọng điệu riêng trong dòng chảy văn học quốc tế.

2.2. Phương thức huyền thoại hóa trong khai phá bản chất tồn tại

Huyền thoại hóa giúp nhà văn tiếp cận bản chất con người ở tầng sâu nhất. Nhân vật trong tiểu thuyết không còn đơn giản mà mang tính biểu trưng cao. Nguyễn Bình Phương kết hợp cỏ cây, vật giới, âm dương để khai phá bản thể con người. Cái phi lý, siêu linh được đưa vào tác phẩm như quan niệm bao quát hơn về vũ trụ. Nhân vật Xamxa của Kafka biến thành con gián phản ánh bi kịch cô đơn tuyệt đối. Phương thức này tạo nên thế giới nghệ thuật đa tầng, đa nghĩa cho tiểu thuyết đương đại.

III. Phương pháp và kỹ thuật huyền thoại hóa trong sáng tác

Các nhà văn Việt Nam sử dụng nhiều phương pháp huyền thoại hóa đa dạng trong sáng tác. Phương pháp phổ biến nhất là xây dựng không gian huyền ảo giữa hai cõi âm dương. Thời gian trong tác phẩm không tuyến tính mà xoáy tròn, đảo lộn như trong thần thoại. Nhân vật được tạo hình dựa trên cổ mẫu nhưng mang tính hiện đại sâu sắc. Ngôn ngữ tiểu thuyết cũng được huyền thoại hóa bằng cách sử dụng hình ảnh biểu tượng. Nguyễn Huy Thiệp khai thác cổ tích dân gian một cách mới lạ và táo bạo. Ma Văn Kháng sử dụng truyền thuyết vùng Tây Bắc để xây dựng không gian nghệ thuật. Nguyễn Bình Phương tạo nên thế giới hiện thực huyền ảo đậm chất triết học. Kỹ thuật dòng ý thức kết hợp với yếu tố thần thoại tạo hiệu quả nghệ thuật đặc biệt. Sự kết hợp giữa chất liệu dân gian và kỹ thuật hiện đại là đặc trưng nổi bật. Phương pháp này đòi hỏi nhà văn phải có kiến thức sâu rộng về văn hóa truyền thống. Đồng thời, khả năng sáng tạo và tư duy đổi mới là yếu tố quyết định thành công.

3.1. Kỹ thuật xây dựng không gian và thời gian huyền thoại

Nhà văn xây dựng không gian nghệ thuật nơi ranh giới giữa thực và ảo bị xóa nhòa. Không gian trong tiểu thuyết huyền thoại hóa thường là vùng đất hoang sơ, bí ẩn. Thời gian không tuyến tính mà mang tính vòng tròn như trong vũ trụ quan thần thoại. Quá khứ, hiện tại, tương lai đan xen tạo nên chiều sâu cho câu chuyện. Nguyễn Bình Phương đặt bối cảnh trên mảnh đất Thái Nguyên hoang sơ đầy bí ẩn. Không gian này vừa cụ thể vừa mang tính biểu tượng cho thân phận con người.

3.2. Kết hợp yếu tố dân gian với kỹ thuật tiểu thuyết hiện đại

Các nhà văn tích hợp chất liệu dân gian như cổ tích, truyền thuyết vào cấu trúc tiểu thuyết hiện đại. Kỹ thuật dòng ý thức, đa thanh, phá vỡ cốt truyện truyền thống được vận dụng sáng tạo. Yếu tố mê tín, siêu linh được đưa vào tác phẩm không phải để giải trí mà để triết luận. Sự kết hợp này tạo nên thể loại tiểu thuyết hiện thực huyền ảo đặc trưng Việt Nam. Nhà văn vừa giữ gìn bản sắc dân tộc vừa hòa nhập dòng chảy văn học thế giới. Thành công nằm ở khả năng biến đổi cổ mẫu thành phương tiện biểu đạt tư tưởng mới.

IV. Kết luận và ứng dụng của huyền thoại hóa trong văn học

Huyền thoại hóa đã chứng minh vai trò quan trọng trong sự phát triển tiểu thuyết Việt Nam. Phương thức này giúp văn học Việt Nam hội nhập quốc tế mà vẫn giữ bản sắc riêng. Các tác phẩm vận dụng thành công đều đạt chiều sâu triết học và nghệ thuật cao. Nguyễn Bình Phương, Nguyễn Huy Thiệp, Ma Văn Kháng là những minh chứng sống động. Huyền thoại hóa không phải phong trào nhất thời mà là xu hướng bền vững trong văn học. Phương thức này mở ra hướng tiếp cận mới cho việc nghiên cứu và sáng tác văn học. Sinh viên và nhà nghiên cứu cần được trang bị kiến thức về phương thức này. Ứng dụng trong giảng dạy văn học giúp học sinh hiểu sâu hơn về tác phẩm đương đại. Huyền thoại hóa cũng là cầu nối giữa văn hóa truyền thống và sáng tạo hiện đại. Phương thức này góp phần làm phong phú đời sống tinh thần của độc giả. Tương lai, huyền thoại hóa sẽ tiếp tục là hướng đi quan trọng của tiểu thuyết Việt Nam. Nghiên cứu sâu hơn về đề tài này là cần thiết cho sự phát triển của ngành văn học.

4.1. Đánh giá vai trò và hạn chế của phương thức huyền thoại hóa

Huyền thoại hóa đã cách mạng hóa cách sáng tác và tiếp nhận tiểu thuyết Việt Nam. Phương thức này giúp nhà văn thể hiện tư tưởng phức tạp bằng hình thức nghệ thuật độc đáo. Tuy nhiên, không phải mọi vận dụng đều thành công và mang lại tác phẩm có giá trị. Một số tác phẩm lạm dụng yếu tố huyền ảo mà thiếu chiều sâu nội dung. Giới hạn của phương thức nằm ở khả năng cân bằng giữa hư và thực của nhà văn. Đánh giá khách quan giúp định hướng sáng tác và nghiên cứu hiệu quả hơn.

4.2. Hướng phát triển và ứng dụng trong nghiên cứu văn học

Huyền thoại hóa cần được nghiên cứu sâu hơn trong bối cảnh văn học hậu hiện đại và toàn cầu hóa. So sánh với các nền văn học khác sẽ làm sáng tỏ đặc trưng Việt Nam của phương thức này. Ứng dụng trong giảng dạy giúp sinh viên hiểu rõ quá trình cách tân văn học. Nghiên cứu cũng cần chú ý đến ảnh hưởng của công nghệ và truyền thông mới. Hướng tiếp cận liên ngành với tâm lý học, nhân học sẽ mở ra nhiều phát hiện mới. Tương lai, huyền thoại hóa sẽ tiếp tục là chủ đề nghiên cứu hấp dẫn và cần thiết.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Công trình nghiên cứu khoa học "Vấn đề vận dụng phương thức huyền thoại hóa trong tiểu thuyết Việt Nam từ 1986 đến nay" do NCS. Nguyễn Thị Thủy thực hiện dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. Hỏa Diệu Thúy và PGS. Phan Huy Dũng tại Trường Đại học Hồng Đức (2022) thuộc chuyên ngành Văn học Việt Nam (Mã số: 9.22.01.21). Nghiên cứu giải quyết bước ngoặt hệ hình (paradigm shift) của văn xuôi đương đại khi văn học Việt Nam chuyển từ mô hình phản ánh hiện thực xã hội chủ nghĩa mang tính đơn tuyến sang tư duy nghệ thuật hiện đại và hậu hiện đại đa thanh, giải cấu trúc. Tính tiên phong của luận án thể hiện ở việc xác lập phương thức huyền thoại hóa không đơn thuần là thủ pháp kỳ ảo hay chất liệu dân gian tái sinh, mà là một nguyên tắc thẩm mỹ - nhận thức luận giúp giải phóng năng quyền chủ thể của nhà văn và tái cấu trúc chiều sâu hiện thực.

Khoảng trống học thuật (research gap) cốt lõi được định vị từ thực tế: các công trình trước đây của Hoàng Trinh (1983), Lại Nguyên Ân (1992), hay Phùng Văn Tửu (2007) chủ yếu dừng lại ở việc giới thuyết lý thuyết huyền thoại phương Tây hoặc khảo sát yếu tố kỳ ảo đơn lẻ (Bùi Thanh Truyền, 2006). Chưa có công trình nào bao quát toàn diện phương thức huyền thoại hóa như một hệ thống thi pháp thể loại mang tính loại hình trong tiểu thuyết Việt Nam giai đoạn 1986–2022.

Hệ thống câu hỏi nghiên cứu và giả thuyết được cụ thể hóa:

• Câu hỏi nghiên cứu 1 (RQ1): Cơ sở thực tiễn và lý luận nào thúc đẩy các nhà tiểu thuyết Việt Nam ly khai nguyên tắc phản ánh cổ điển để lựa chọn phương thức huyền thoại hóa từ sau năm 1986?
• Câu hỏi nghiên cứu 2 (RQ2): Phương thức huyền thoại hóa đã tác động và tái tạo các bình diện thi pháp thể loại (cốt truyện, không - thời gian, liên văn bản, điểm nhìn trần thuật) như thế nào?
• Câu hỏi nghiên cứu 3 (RQ3): Quy luật phân hóa phong cách tác giả biểu hiện ra sao qua các mô hình huyền thoại hóa chuyên biệt ở các cây bút tiêu biểu?
• Giả thuyết nghiên cứu 1 (H1): Việc vận dụng phương thức huyền thoại hóa là chỉ dấu xác quyết sự chuyển đổi từ tư duy phản ánh mô phỏng (mimesis) sang tư duy sáng tạo biểu tượng (symbolic creation), nâng cao vai trò chủ thể nhà văn.
• Giả thuyết nghiên cứu 2 (H2): Thi pháp huyền thoại hóa thiết lập giao ước tự sự mới, giải đại tự sự và mở rộng biên độ phản ánh hiện thực sang các chiều kích vô thức, tâm linh và hiện sinh.

Khung lý thuyết tích hợp của luận án được xây dựng từ: Lý thuyết thi pháp huyền thoại của E. Meletinsky (1976), Phê bình cổ mẫu của C.G. Jung (1959) và N. Frye (1957), Ký hiệu học giải huyền thoại của Roland Barthes (1957), cùng Tự sự học của Gérard Genette (1980). Phạm vi khảo sát bao quát 28 tiểu thuyết xuất bản chính thống từ 1986 đến 2022, tập trung phân tích sâu trục tam giác tác giả: Tạ Duy Anh (4 tác phẩm), Hồ Anh Thái (7 tác phẩm), Nguyễn Bình Phương (7 tác phẩm) cùng 10 tác phẩm đối chứng tiêu biểu.

Literature Review và Positioning

Tổng quan lịch sử nghiên cứu quốc tế ghi nhận các trụ cột: E. Meletinsky với Thi pháp của huyền thoại (1976) phân tích sự xuất hiện của "chủ nghĩa huyền thoại" thế kỷ XX qua James Joyce, Franz Kafka, Thomas Mann; Northrop Frye với Giải phẫu phê bình (1957) kết nối nghi lễ – huyền thoại – cổ mẫu theo 4 mùa chu kỳ tự nhiên; Carl Gustav Jung (1959) khám phá vô thức tập thể với hệ thống cổ mẫu (Persona, Shadow, Anima/Animus, Self); Roland Barthes với Những huyền thoại (1957) vạch trần cơ chế kiến tạo và giải huyền thoại trong diễn ngôn văn hóa; J. Frazer (1930) với Các huyền thoại về nguồn gốc của lửa và Sigmund Freud (1913) với Vật tổ và những điều cấm kỵ thiết lập mối liên hệ giữa ẩn ức tâm lý nguyên thủy và biểu tượng nghệ thuật.

Tại Việt Nam, tiến trình tiếp nhận diễn ra qua các mốc: Hoàng Trinh (1983) tiên phong với Franz Kafka và vấn đề huyền thoại trong văn học; Lại Nguyên Ân (1992) khẳng định sự phục hưng của thế giới quan thần thoại; Đỗ Lai Thúy (2001), Phùng Văn Tửu (2007), Đặng Anh Đào (2007), Đào Ngọc Chương (2008) dịch thuật và hệ thống hóa lý thuyết phê bình huyền thoại. Các nghiên cứu chuyên sâu về tác phẩm có: Đoàn Ánh Dương (2010) giải mã tự sự hậu thực dân trong Mẫu Thượng Ngàn; Hoàng Cẩm Giang (2011) nghiên cứu mô thức tự sự dân gian; Bùi Thanh Truyền (2006) khảo sát yếu tố kỳ ảo; Nguyễn Thái Hoàng (2016) nghiên cứu không - thời gian hiện sinh; Dương Thị Hương (2018) nghiên cứu văn hóa tâm linh; Nguyễn Thị Ái Thoa (2019) nghiên cứu yếu tố huyền thoại nói chung.

TIẾN TRÌNH ĐỐI THOẠI HỌC THUẬT VÀ ĐỊNH VỊ LUẬN ÁN:
[Trường phái Cổ mẫu & Thi pháp Huyền thoại Quốc tế] (Meletinsky 1976, Jung 1959, Frye 1957)
[Nghiên cứu Tiếp nhận & Giới thuyết tại Việt Nam] (Lại Nguyên Ân 1992, Phùng Văn Tửu 2007)
[Khảo sát Yếu tố Kỳ ảo & Mảnh đoạn Tác phẩm] (Bùi Thanh Truyền 2006, Nguyễn Thị Ái Thoa 2019)
[ĐỊNH VỊ LUẬN ÁN NGUYỄN THỊ THỦY (2022)]:
Khảo sát Toàn diện Phương thức Huyền thoại hóa như một Hệ thống Thi pháp Thể loại Đổi mới Hiện thực

Tranh luận học thuật trung tâm nằm ở hai quan điểm đối lập:

• Quan điểm 1 (Bảo thủ - Mô phỏng): Đồng nhất huyền thoại hóa với sự suy thoái của tính hiện thực, coi việc đưa ma quỷ, hoang đường vào văn xuôi là chạy theo trào lưu lai căng, thoát ly nhiệm vụ phản ánh xã hội.
• Quan điểm 2 (Đổi mới - Cách tân): Huyền thoại hóa là phương thức nhận thức luận bậc cao, sử dụng cái phi lý và nghịch dị để bộc lộ bản chất sâu kín, đa tầng của hiện thực hậu chiến và kinh tế thị trường.

Luận án khẳng định vị thế vượt trội khi so sánh với 2 nghiên cứu quốc tế: công trình của Meletinsky (1976) tập trung vào văn học phương Tây hiện đại với sự phục dựng thần thoại Hy - La và Ki-tô giáo, trong khi luận án làm rõ tính đặc thù bản địa của Việt Nam – nơi phương thức huyền thoại hóa kết hợp giữa cổ mẫu văn hóa dân gian (đạo Mẫu, tín ngưỡng âm hồn, huyền tích làng xã) với kỹ thuật tự sự hậu hiện đại (nhại huyền thoại, phân mảnh, liên văn bản). So với nghiên cứu về chủ nghĩa hiện thực huyền ảo Mỹ Latinh của Gabriel García Márquez, luận án chỉ ra tiểu thuyết Việt Nam không chỉ tái hiện thế giới kỳ ảo tự nhiên mà còn mang đậm vết thương chấn thương chiến tranh (trauma) và tính chất sám hối thế sự.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án thách thức và vượt thoát trực tiếp mô hình phản ánh tĩnh tại của chủ nghĩa hiện thực xã hội chủ nghĩa vốn chi phối văn học Việt Nam giai đoạn 1945–1975. Bằng chứng lý luận chỉ rõ sự gò bó của định chế cũ: "Hiện thực xã hội chủ nghĩa mà then chốt là cái định nghĩa trong Điều lệ Hội Nhà văn Liên xô (1934) là phiến diện không khái quát được hết ngay đối với phẩm chất thẩm mỹ của thơ văn cách mạng. Nói nó gò bó cứng nhắc là vậy" (Giáo trình Lý luận văn học, tập 3).

KHUNG LÝ THUYẾT TÍCH HỢP ĐA CHIỀU CỦA LUẬN ÁN:

Mô hình lý thuyết của luận án mở rộng 4 mệnh đề cốt lõi:

• Mệnh đề 1 (P1): Huyền thoại hóa là phương thức thâm nhập vào tầng vô thức tập thể, đánh thức các cổ mẫu (Archetypes) để khái quát bản chất nhân sinh vượt thời gian.
• Mệnh đề 2 (P2): Huyền thoại hóa là nguyên tắc tái cấu trúc không gian đa chiều và thời gian phi tuyến tính, tạo ra các chu kỳ sinh - diệt thay thế cho trật tự nhân quả cơ giới.
• Mệnh đề 3 (P3): Huyền thoại hóa vận hành như một chiến lược liên văn bản (Intertextuality), thiết lập sự đối thoại mở giữa văn bản đương đại và các mẫu gốc văn hóa nguyên sơ.
• Mệnh đề 4 (P4): Phương thức này tạo ra sự chuyển dịch căn bản từ "đại tự sự" (Metanarrative) độc thoại sang hệ thống trần thuật đa điểm nhìn, giải thiêng và phân mảnh.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích tích hợp 4 lý thuyết:

1. Tâm lý học phân tích của C.G. Jung: Khảo sát các nguyên mẫu Shadow (phần tăm tối), Persona (mặt nạ), Self (tự ngã).
2. Thi pháp huyền thoại của E. Meletinsky: Phân tích cơ chế tái tạo tư duy nguyên hợp và biểu tượng hóa hiện thực.
3. Trần thuật học của Gérard Genette: Mổ xẻ sự dịch chuyển tiêu cự trần thuật (Focalization) và đa giọng điệu.
4. Lý thuyết giải đại tự sự của Jean-François Lyotard: Đánh giá tiến trình giải huyền thoại và hoài nghi các chân lý tuyệt đối.

Điều kiện biên (Boundary conditions): Khung phân tích áp dụng chuyên biệt cho thể loại tiểu thuyết văn xuôi nghệ thuật trong bối cảnh đổi mới và hội nhập văn hóa từ năm 1986 đến 2022; không bao hàm các thể loại văn học tư liệu thuần túy hay ký sự báo chí.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Nghiên cứu vận hành trên hệ hình thông diễn học văn hóa (Hermeneutics) và thi pháp học cấu trúc hệ thống (Structural Poetics), kết hợp lập trường hậu hiện đại (Postmodernism). Thiết kế nghiên cứu định tính đa tầng (Multi-level qualitative design) được xác lập qua 3 cấp độ:

• Cấp độ 1 (Văn bản học & Ký hiệu học): Giải mã hệ thống biểu tượng, mô-típ kỳ ảo, cổ mẫu sinh nở, cái chết, sự hóa thân.
• Cấp độ 2 (Cấu trúc & Thi pháp thể loại): Phân tích tổ chức cốt truyện, phá vỡ trật tự tuyến tính, trò chơi liên văn bản, dịch chuyển điểm nhìn trần thuật.
• Cấp độ 3 (Xã hội học văn học & Phong cách học): Đánh giá vai trò chủ thể nhà văn trong bối cảnh giải phóng tư duy nghệ thuật thời kỳ Đổi mới.

Quy trình nghiên cứu và ngữ liệu khảo sát

Quy trình nghiên cứu triển khai phương pháp tam giác đạc (Triangulation): kết hợp đối chiếu giữa dữ liệu văn bản tác phẩm, lý thuyết thi pháp học quốc tế và bối cảnh lịch sử văn hóa Việt Nam. Độ tin cậy và giá trị nội tại (Internal validity) được bảo đảm qua việc mã hóa nhất quán các chỉ báo thi pháp huyền thoại trên toàn bộ mẫu khảo sát.

TIÊU CHÍ TUYỂN CHỌN MẪU TÁC PHẨM KHẢO SÁT:

Hệ thống ngữ liệu khảo sát chọn mẫu có chủ đích (Purposive Sampling) gồm 28 tiểu thuyết:

• Tạ Duy Anh (4 tác phẩm): Lão Khổ (1992), Thiên thần sám hối (2000), Giã biệt bóng tối (2008), Đi tìm nhân vật (2016).
• Hồ Anh Thái (7 tác phẩm): Trong sương hồng hiện ra (1990), Người đàn bà trên đảo (2003), Cõi người rung chuông tận thế (2009), Đức Phật, nàng Savitri và Tôi (2010), SBC là săn bắt chuột (2011), Người và xe chạy dưới ánh trăng (2015), Mười lẻ một đêm (2016).
• Nguyễn Bình Phương (7 tác phẩm): Người đi vắng (1999), Trí nhớ suy tàn (2006), Những đứa trẻ chết già (2013), Ngồi (2013), Thoạt kỳ Thủy (2014), Mình và họ (2015), Kể xong rồi đi (2017).
• 10 tác phẩm đối chứng tiêu biểu: Nỗi buồn chiến tranh (Bảo Ninh), Thiên sứ (Phạm Thị Hoài), Giàn thiêu (Võ Thị Hảo), Mẫu Thượng Ngàn (Nguyễn Xuân Khánh), Mảnh đất lắm người nhiều ma (Nguyễn Khắc Trường), Người sông Mê (Châu Diên), Cơ hội của Chúa (Nguyễn Việt Hà), Chinatown (Thuận), Lời nguyền hai trăm năm (Khôi Vũ), Mưa ở kiếp sau (Đoàn Minh Phượng).

Dữ liệu và kỹ thuật phân tích

Dữ liệu văn bản được xử lý qua kỹ thuật phân tích ma trận chủ đề (Thematic Matrix Analysis) và phân tích cấu trúc tự sự. Đánh giá tính vững chắc (Robustness check) được thực hiện bằng cách đối sánh chéo giữa các tiểu thuyết giai đoạn đầu Đổi mới (1986–1999) và giai đoạn hội nhập sâu rộng (2000–2022), xác định rõ sự tiến triển từ việc sử dụng chi tiết kỳ ảo đơn lẻ đến việc cấu trúc hóa toàn bộ thế giới nghệ thuật bằng nguyên lý huyền thoại.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Thứ nhất, tái định nghĩa bản chất hiện thực thông qua tư duy huyền thoại. Hiện thực trong tiểu thuyết đương đại không còn là sự sao chép cơ học thế giới khách quan mà là hiện thực đa tầng, nơi ranh giới giữa thực và ảo, sống và chết, trần tục và thiêng liêng bị xóa nhòa. Luận án chỉ ra các nhà văn đã vận dụng huyền thoại để lặn sâu vào chấn thương chiến tranh, như trong Nỗi buồn chiến tranh của Bảo Ninh – tác phẩm: "hình thành trong bóng đêm, trong cơn say, trong điên khùng và hoảng loạn, từ vô thức, man rợ, từ nỗi buồn tình yêu và nỗi buồn chiến tranh". Yếu tố hoang đường như "hoa hồng ma", đom đóm khổng lồ, măng đỏ ròng ròng máu là sự chuyển hóa của nỗi đau tinh thần hậu chấn thương thành biểu tượng thẩm mỹ.

MA TRẬN ĐỐI SÁNH MÔ HÌNH PHẢN ÁNH HIỆN THỰC TRONG TIỂU THUYẾT:

Thứ hai, phá vỡ cốt truyện tuyến tính và tăng cường yếu tố phi lý. Cốt truyện tiểu thuyết từ bỏ mô hình biến cố truyền thống để xây dựng cấu trúc phân mảnh, đồng hiện, mở rộng ngẫu nhiên. Trong Thiên sứ của Phạm Thị Hoài, sự ra đời của nhân vật bé Hon được huyền thoại hóa từ mô-típ thụ thai thần kỳ dân gian: "Một hôm cả dây phơi quần áo nhà phơi bị quên đêm qua ngoài trời. Điều kỳ lạ là chỉ riêng bộ đồ lót của mẹ đẫm sương và loang lổ vết từa tựa như chàm... không lâu sau mẹ mang thai". Bút pháp này lạ hóa cái thường nhật, biến câu chuyện đời tư thành ẩn dụ về sự lạc lõng của thiên lương giữa thế giới trần tục.

Thứ ba, thiết lập trò chơi liên văn bản và đối thoại mở. Phương thức huyền thoại hóa tạo nên mạng lưới liên văn bản dày đặc giữa truyện kể dân gian, huyền tích tôn giáo và văn bản đương đại. Điển hình như Mẫu Thượng Ngàn của Nguyễn Xuân Khánh sử dụng không gian thiêng của đạo Mẫu để bảo tồn căn cước văn hóa Việt trước sóng gió thực dân Pháp; hay Giàn thiêu của Võ Thị Hảo nhại lại truyền thuyết Từ Đạo Hạnh để tra vấn bi kịch quyền lực và dục vọng con người.

Thứ tư, xác lập ba mô hình phong cách tác giả độc đáo:

1. Tạ Duy Anh – Huyền thoại hóa để mổ xẻ bản chất phi lý và mặc cảm sám hối: Trong Thiên thần sám hối, điểm nhìn trần thuật được trao cho một bào thai biết suy nghĩ trong bụng mẹ, tạo ra góc nhìn phán xét đạo đức gay gắt trước sự tha hóa nhân tính của thế giới người lớn.
2. Hồ Anh Thái – Huyền thoại hóa gắn liền với thế giới tâm linh và biểu tượng triết học: Nhà văn nhào nặn chất liệu Phật giáo, Ấn Độ giáo và tâm thức Á Đông (Đức Phật, nàng Savitri và Tôi, Cõi người rung chuông tận thế) để tạo ra bầu không khí huyền hồ cảnh báo về sự hủy diệt đạo đức trong xã hội tiêu dùng.
3. Nguyễn Bình Phương – Huyền thoại hóa cấu trúc nhân vật và xóa mờ lằn ranh âm - dương: Các tác phẩm Người đi vắng, Thoạt kỳ Thủy, Những đứa trẻ chết già tạo dựng không gian ma mị vùng rừng núi Linh Nham, nơi người sống và hồn ma cùng tồn tại, đối thoại, phơi bày bản năng nguyên thủy và nỗi âu lo hiện sinh.

Implications đa chiều

• Về mặt lý thuyết: Bổ sung cơ sở nhận thức luận cho lý thuyết tiểu thuyết Việt Nam, xác lập tính tương thích giữa thi pháp huyền thoại phương Tây và chất liệu tâm linh phương Đông.
• Về phương pháp luận: Cung cấp mô hình phân tích liên ngành (Văn học – Nhân học văn hóa – Tâm lý học chiều sâu) để tiếp cận các hiện tượng văn xuôi phức đại.
• Về thực tiễn sáng tác: Khẳng định bài học sáng tạo cho các nhà văn đương đại: "Không nên ngờ vực sự học hỏi, tiếp thu, thể nghiệm (kể cả những thể nghiệm mà cái nhìn truyền thống có thể cho là phi thẩm mỹ hay quái dị). Không có cọ xát thì không thể làm bật ra cái mới, và cái mới cũng có tính quá trình của nó. Cần bỏ qua thái độ sĩ diện hão để học hỏi một cách nghiêm túc cả những kinh nghiệm tưởng là đã cũ... Cũ người nhưng có thể mới ta - điều đó không có gì phải cười nhạo" (Phan Huy Dũng).

Limitations và Future Research

Luận án nhận diện khách quan 4 giới hạn:

1. Giới hạn mẫu ngữ liệu: Mới tập trung chủ yếu vào văn xuôi phía Bắc và một số tác giả tiêu biểu ở hải ngoại/đô thị, chưa bao quát đầy đủ mảng tiểu thuyết của các tác giả dân tộc thiểu số hoặc các cây bút trẻ thế hệ 8X, 9X xuất hiện sau năm 2015.
2. Giới hạn công cụ định lượng: Phân tích chủ yếu dựa trên thao tác diễn giải định tính văn bản học, chưa tích hợp các công cụ nhân văn số (Digital Humanities) như phân tích mạng lưới nhân vật (Network Analysis) hay khai phá ngữ liệu (Text Mining).
3. Giới hạn so sánh xuyên quốc gia: Chưa mở rộng so sánh đối chiếu hệ thống với tiểu thuyết huyền ảo khu vực Đông Nam Á và Đông Á cùng thời kỳ.

Chương trình nghiên cứu tiếp theo (Future Research Agenda):

• Ứng dụng công cụ số hóa để định lượng hóa tần suất các cổ mẫu trong 100+ tiểu thuyết Việt Nam đương đại.
• Nghiên cứu so sánh xuyên văn hóa giữa tiểu thuyết huyền thoại hóa Việt Nam với văn học Hậu hiện đại Đông Bắc Á (Nhật Bản, Hàn Quốc, Trung Quốc).
• Mở rộng khảo sát phương thức huyền thoại hóa sang các hình thức chuyển thể nghệ thuật (điện ảnh, sân khấu kịch đương đại).

Tác động và ảnh hưởng

Nghiên cứu tạo tác động học thuật sâu sắc với tiềm năng trích dẫn cao trong các công trình nghiên cứu sau đại học về văn học Việt Nam đương đại, lý luận văn học và nghiên cứu văn hóa. Luận án cung cấp luận cứ khoa học vững chắc hỗ trợ các viện nghiên cứu và Hội Nhà văn trong việc thẩm định giá trị của các tác phẩm thể nghiệm cách tân.

HỆ SINH THÁI TÁC ĐỘNG CỦA CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU:

Về mặt xã hội và giáo dục, kết quả nghiên cứu góp phần đổi mới nội dung giảng dạy phần Văn học Việt Nam hiện đại và Đổi mới trong chương trình đào tạo Ngữ văn bậc đại học và trung học phổ thông, giúp người đọc xóa bỏ định kiến dung tục về yếu tố kỳ ảo, nâng cao năng lực tiếp nhận các giá trị thẩm mỹ phức tạp của thời đại toàn cầu hóa.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh & Học viên Cao học: Tiếp cận khung lý thuyết tích hợp chuẩn mực và hệ thống trích dẫn ngữ liệu phong phú để phát triển các đề tài luận án chuyên sâu về thi pháp học, tự sự học và văn hóa học.
• Giảng viên & Nhà nghiên cứu cao cấp: Sở hữu nguồn tài liệu phân tích hệ thống về 28 tác phẩm tiểu thuyết Đổi mới phục vụ biên soạn giáo trình và chuyên đề chuyên sâu.
• Nhà văn & Giới sáng tác trẻ: Nhận diện các kỹ thuật tổ chức trần thuật, thủ pháp lạ hóa và chiến lược chuyển hóa chất liệu cổ mẫu vào cấu trúc tác phẩm hiện đại.
• Biên tập viên & Nhà xuất bản: Có hệ tiêu chí lý luận khoa học để đánh giá, phản biện và định hướng xuất bản các tác phẩm văn xuôi có tính thể nghiệm cao.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì? Đó là việc mở rộng và bản địa hóa Lý thuyết thi pháp huyền thoại của E. Meletinsky và Phê bình cổ mẫu của C.G. Jung vào môi trường văn học Việt Nam sau năm 1986. Luận án chứng minh phương thức huyền thoại hóa tại Việt Nam không thuần túy là thủ pháp kỹ thuật mượn từ phương Tây mà là sự giải phóng năng quyền chủ thể nhà văn để thực hiện cuộc đối thoại phức hợp giữa chấn thương lịch sử, căn cước văn hóa dân tộc và tâm thức hiện sinh thời hậu chiến.

2. Điểm cách tân về phương pháp luận so với các nghiên cứu đi trước? So với nghiên cứu của Bùi Thanh Truyền (2006) chỉ dừng ở yếu tố kỳ ảo như một thủ pháp, hay Nguyễn Thị Ái Thoa (2019) dừng ở sự miêu tả yếu tố huyền thoại, luận án của Nguyễn Thị Thủy (2022) nâng cấp phương pháp tiếp cận lên cấp độ Hệ thống - Loại hình - Thi pháp thể loại. Công trình thiết lập ma trận phân tích đa tầng tích hợp giữa Ký hiệu học văn hóa, Tự sự học Genette và Tâm lý học phân tích Jung trên một tập ngữ liệu chọn lọc có chủ đích gồm 28 tiểu thuyết tiêu biểu.

3. Phát hiện bất ngờ và giàu sức thuyết phục nhất từ dữ liệu? Huyền thoại hóa trong tiểu thuyết Việt Nam không hề kéo lùi tác phẩm về không gian cổ sơ thoát ly thế sự, mà ngược lại, chính là công cụ sắc bén nhất để giải ảo hiện thực và giải đại tự sự. Việc đưa các nhân vật ma quỷ, thai nhi biết nói, người hóa thú vào tác phẩm (như trong tiểu thuyết của Tạ Duy Anh, Nguyễn Bình Phương) là cách thức chân thực nhất để phơi bày sự tha hóa nhân tính, nỗi cô đơn bản thể và các vấn đề nhức nhối của xã hội thời kinh tế thị trường mà lối viết hiện thực cổ điển bất lực không thể chuyển tải trọn vẹn.

4. Quy trình tái lập nghiên cứu (Replication protocol) có được cung cấp rõ ràng? Quy trình nghiên cứu được xác lập minh bạch qua 4 bước: (1) Xác định khung thời gian 1986–2022 và tiêu chí chọn mẫu; (2) Phân loại nhóm tác giả trọng tâm và nhóm tác phẩm đối chứng; (3) Mã hóa văn bản theo 4 trục thi pháp (Cốt truyện, Không - Thời gian, Liên văn bản, Điểm nhìn); (4) Tổng hợp đối sánh ma trận phong cách học. Bất kỳ nhà nghiên cứu nào cũng có thể áp dụng quy trình này để khảo sát các tập ngữ liệu văn xuôi khác.

5. Chương trình nghiên cứu 10 năm tới được phác thảo như thế nào? Chương trình định hướng nghiên cứu chuyển dịch theo 3 hướng: Mở rộng sang văn học mạng và tiểu thuyết kỳ ảo đương đại (2022–2025); Tích hợp công cụ Nhân văn số để xây dựng bản đồ số hóa các cổ mẫu huyền thoại trong văn xuôi Việt Nam (2025–2028); Triển khai nghiên cứu so sánh liên văn hóa tiểu thuyết huyền thoại hóa khu vực Đông Á và Đông Nam Á (2028–2032).

Kết luận

Công trình nghiên cứu luận án tiến sĩ của Nguyễn Thị Thủy xác lập 6 đóng góp học thuật cốt lõi:

1. Hệ thống hóa toàn diện và sâu sắc cơ sở lý luận về phương thức huyền thoại hóa trong tương quan với tiến trình hiện đại hóa văn học Việt Nam từ dấu mốc 1986.
2. Chứng minh phương thức huyền thoại hóa là đòn bẩy tư duy nghệ thuật giúp nâng cao vai trò chủ thể nhà văn và mở rộng biên độ phản ánh hiện thực sang các tầng vỉa vô thức, tâm linh và hiện sinh.
3. Giải mã chi tiết cơ chế cách tân thi pháp thể loại tiểu thuyết: phá vỡ cốt truyện tuyến tính, kết nối không - thời gian đa chiều, thiết lập trò chơi liên văn bản và đa dạng hóa điểm nhìn trần thuật.
4. Định hình rõ nét bản sắc phong cách học của ba trụ cột tiểu thuyết đương đại: chất triết luận sám hối ở Tạ Duy Anh, màu sắc tâm linh biểu tượng ở Hồ Anh Thái, và thế giới linh ảo âm dương giải cấu trúc ở Nguyễn Bình Phương.
5. Cung cấp khung phương pháp luận liên ngành chuẩn mực, làm cầu nối tiếp thu tinh hoa lý thuyết văn học thế giới vào thực tiễn nghiên cứu văn học nước nhà.
6. Mở ra các hướng nghiên cứu liên ngành giàu triển vọng giữa Thi pháp học, Nhân học văn hóa và Nhân văn số, khẳng định vị thế bình đẳng và năng động của tiểu thuyết Việt Nam đương đại trên bản đồ văn học quốc tế.

Trích đoạn nội dung tài liệu

mở đầu, tiên phong trong việc luận bàn về huyền thoại trong nghiên cứu văn học ở Việt Nam với bài viết: “Franz Kafka - và vấn đề huyền thoại trong văn học” [90], đăng trên tạp chí Văn học. Trong bài viết, Hoàng Trinh đã đưa ra những nhận xét xác đáng về khái niệm huyền thoại trong văn học (phần này chúng tôi sẽ làm rõ trong mục 1. Tác giả bài viết cũng đi sâu phân tích các tiểu thuyết Lâu đài, Vụ án, từ đó chỉ ra Kafka không chỉ đơn thuần ghi lại những câu chuyện có thật theo quan niệm thông thường của những nhà văn hiện thực, hơn hết những tư liệu này chỉ là cái cớ để thông qua đó dựng lên huyền thoại. Tuy nhiên, những lí giải của tác giả chưa thật sự rõ ràng và thuyết phục vì huyền thoại trong hai sáng tác Vụ án, Lâu đài phương thức hoàn toàn khác so với cấp độ huyền thoại trong Hóa thân.

Nếu người đọc không nắm rõ những điển tích, motif trong huyền thoại phương Tây sẽ rất khó để hiểu 12 được. Dẫu vậy, nghiên cứu của tác giả Hoàng Trinh đã đóng góp không nhỏ khi vận dụng lý thuyết huyền thoại để khảo sát, phân tích những tác phẩm cụ thể. Với bài viết “Huyền thoại và sức sống của huyền thoại trong văn chương xưa và nay” [54], tác giả Nguyễn Trường Lịch sau khi lược thuật một số yếu tố huyền thoại trong văn học thế giới và Việt Nam trước đây như một hình thức nghệ thuật phổ biến đã nhận xét: “Thời gian gần đây trên văn đàn đã xuất hiện ngày càng nhiều những tác phẩm sử dụng yếu tố huyền thoại. Nằm trong số những sáng tác được giải ở các cuộc thi truyện ngắn, tiểu thuyết hàng năm đã thấp thoáng một vài tác phẩm chứa đựng nét kì ảo hoang đường của dân gian và đã đem lại cho người đọc nhiều điều mới mẻ, thú vị”.

Tác giả bài viết cũng lấy dẫn chứng cho việc vận dụng phương thức huyền thoại hóa qua các trường hợp cụ thể như Tạ Duy Anh, Phạm Hải Vân. Tác giả Trần Thị Mai Nhân trong bài viết: “Phương thức huyền thoại hóa trong một số tiểu thuyết Việt Nam thời kỳ đổi mới” đã nhận định: “Huyền thoại hóa là môt phương thức được sử dụng tuy chưa phổ biến ở Việt Nam nhưng là một phương diện nghệ thuật đáng chú ý, góp phần làm phong phú thêm phương diện hiện thực, thể hiện số phận con người và tạo nên sự hấp dẫn cho tác phẩm” [68; tr. Và tác giả đã lấy đối tượng khảo sát là các tác phẩm Thiên sứ (Phạm Thị Hoài), Lời nguyền hai trăm năm (Khôi Vũ), Nỗi buồn chiến tranh (Bảo Ninh), Mảnh đất lắm người nhiều ma (Nguyễn Khắc Trường). Từ đó khái quát hóa các phương thức, motif được chuyển hóa cụ thể vào trong từng tác phẩm.

Nghiên cứu huyền thoại từ phương diện tìm hiểu cổ mẫu, Nguyễn Thị Thanh Xuân trong bài viết “Đi tìm cổ mẫu trong văn học Việt Nam” đã có những phát hiện mới mẻ: “Có mặt trong huyền thoại rồi tái sinh, hóa thân trong tác phẩm văn học thành nhiều thế kỷ, cho đến nay, cổ mẫu đã có một hành trình rất dài cùng nhân loại” [68; tr. Và theo tác giả, hành trình khám phá cổ mẫu trong văn học Việt Nam là sự nối dài giữa văn học dân gian đến văn học viết, ở đó, văn học Việt Nam “có thể còn nguyên một kho tàng cổ mẫu quý giá mà giới nghiên cứu chưa chạm đến bao nhiêu” [68; tr. Để chứng minh cho nhận định của mình, tác giả đã đưa ra những cổ mẫu tiêu biểu, điển hình được sử dụng trong văn học Việt Nam từ các tác phẩm văn học dân gian như Con Rồng cháu Tiên, Chử Đồng Tử, Trương Chi, Sơn Tinh Thủy Tinh, Mỵ Châu Trọng Thủy đến văn học trung đại như thơ Hồ Xuân Hương và văn học hiện đại như thơ Tản Đà, thơ Bùi Giáng,. Từ đó, tác giả chỉ ra cổ mẫu có tính tự trị riêng của mình và khi thâm nhập vào văn học Việt Nam, cổ mẫu có những chuyển hóa nhất định so với dạng thức ban đầu để tiến đến hòa hợp cùng văn hóa bản địa và tư duy của người sáng tạo.

13 Năm 2010, tác giả Đoàn Ánh Dương có bài viết: “Tự sự hậu thực dân: lịch sử và huyền thoại trong Mẫu Thượng Ngàn của Nguyễn Xuân Khánh” [20] đăng trên tạp chí Nghiên cứu văn học số 9. Từ việc tiếp cận Mẫu Thượng Ngàn thông qua hệ thống nhân vật, các tiếng nói, hệ thống các biểu tượng và cách tổ chức ngôi kể như là các kỹ thuật tự sự, tác giả đi vào khai thác các yếu tố huyền thoại trong tác phẩm với tư cách là “một hiện hữu lịch sử đồng thời cũng là một diễn giải lịch sử” [20; tr. Tác giả khẳng định huyền thoại bắt nguồn từ những biểu tượng văn hóa tín ngưỡng sơ khai, thậm chí mối tị hiềm giữa các dòng họ và đặc biệt kết tụ xung quanh đạo Mẫu. Sự linh thiêng của đạo Mẫu còn là chủ đề thêu dệt nên các huyền thoại khác.

Và theo Đoàn Ánh Dương, lựa chọn đạo Mẫu vào tiểu thuyết của mình là tác giả Nguyễn Xuân Khánh muốn minh chứng cho sức sống của văn hóa Việt, là ngọn nguồn sức mạnh để người dân Việt Nam vượt lên mọi ách thống trị trong suốt thời gian bị thực dân Pháp đô hộ. Bài viết của Đoàn Ánh Dương là “một góc nhìn về tiểu thuyết Mẫu Thượng Ngàn từ lý thuyết hậu thực dân và lý thuyết tự sự học, nhằm tìm hiểu biểu hiện của tự sự hậu thực dân ở một trường hợp tiêu biểu của văn học Việt Nam hiện đại” [20; tr. Năm 2011, tác giả Hoàng Cẩm Giang có bài viết: “Sự xâm nhập và tái sinh của một số mô thức tự sự dân gian trong văn xuôi Việt Nam từ 1986 đến nay” đăng trên tạp chí Văn hóa dân gian [32]. Trong bài viết của mình, từ việc tìm hiểu quá trình xâm nhập và tái sinh các mô thức truyện kể dân gian trong văn học, tác giả đã đi sâu vào những đóng góp của quá trình này với sự biến đổi cấu trúc thể loại truyện ngắn và tiểu thuyết.

Đối tượng tác giả khảo sát ở thể loại tiểu thuyết là tiểu thuyết của các tác giả Nguyễn Xuân Khánh với Mẫu Thượng Ngàn, Nguyễn Bình Phương với Thoạt kỳ thủy. Tác giả cũng đặt các tác phẩm này trên tinh thần liên văn bản với truyện kể dân gian để thấy “cuộc tra vấn triền miên trong tư duy tự sự của những người viết thời hiện đại” [32; tr. Điều thú vị ở bài viết này là tác giả đã chỉ ra công cuộc đổi mới văn học không hẳn là ở chỗ nó sản sinh ra những chất liệu và nhân tố nghệ thuật mới mà nằm ở sự tiếp nhận và tái sử dụng tích cực những yếu tố tự sự truyền thống. Triển khai theo hướng phân tích phương thức huyền thoại hóa phải kể đến bài viết của Thái Thị Hòa An: “Dấu ấn phương thức huyền thoại hóa của Franz Kafka trong sáng tác của Phạm Thị Hoài” [1], đăng trên tạp chí Khoa học Văn hóa và du lịch, số 12.

Tác giả đã phân tích, đối sánh những biểu hiện của phương thức huyền thoại hóa trong sáng tác Thiên sứ của Phạm Thị Hoài với sáng tác của Franz Kafka trên các phương diện: Tái tạo lại những motif trong thần thoại phương Tây; Nhại huyền thoại; Huyền thoại hóa thế giới hiện thực. Tác giả bài viết chú ý nhấn mạnh: “Nhà văn huyền thoại hóa thế giới hiện thực bằng cách đẩy hiện thực sang phạm vi 14 cái siêu thực hay nói một cách khác là tạo ra một thế giới huyền thoại bằng cách gán cho những yếu tố bình thường cuộc sống thường nhật những biểu hiện quái lạ, bất thường, cao siêu hơn cái hiên thực trần thế khiến cho việc phân biệt ảo và thực trở nên mơ hồ”. Và tác giả đi sâu phân tích các dạng thức huyền thoại trong tác phẩm Thiên sứ của Phạm Thị Hoài để chỉ ra dấu ấn đặc biệt trong sáng tác của tác giả này. Không phải ngẫu nhiên, các tác phẩm có yếu tố huyền thoại, kì ảo cũng đã trở thành vấn đề quan tâm của các luận án, như Yếu tố kỳ ảo trong văn xuôi đương đại Việt Nam của Bùi Thanh Truyền, bảo vệ ngày 25/7/2006 tại Viện Văn học (nay là Viện hàn lâm Khoa học Xã hội) [91].

Đóng góp của luận án là tìm hiểu những biểu hiện đa dạng cùng hiệu quả thẩm mỹ của yếu tố kỳ ảo - thủ pháp nghệ thuật đắc lực của truyện ngắn, tiểu thuyết đương đại. Từ đó luận án góp phần xác định diện mạo văn học, nhất là văn xuôi, đồng thời có sự đánh giá toàn diện và khách quan những đóng góp của yếu tố kỳ ảo, đặc biệt là những ý nghĩa về mặt lý luận đối với sự sáng tác và thưởng thức văn học. Với cấu trúc ba chương chặt chẽ: chương một tìm hiểu về yếu tố kỳ ảo trong sự đổi mới quan niệm văn học Việt Nam đương đại, chương hai nghiên cứu yếu tố kỳ ảo trong sự đổi mới thế giới hình tượng của văn xuôi đương đại Việt Nam, chương ba nghiên cứu yếu tố kỳ ảo trong sự đổi mới phương thức tự sự của văn xuôi đương đại Việt Nam, luận án đã khẳng định sự hồi sinh mạnh mẽ của yếu tố kỳ ảo trong văn học đương đại. Luận án cũng đã phác thảo sơ lược tiến trình văn xuôi có yếu tố kỳ ảo của Việt Nam từ truyền thống đến hiện đại, thông qua đó giúp độc giả có sự nhìn nhận đúng đắn về yếu tố kỳ ảo và sức sống của nó trong văn học nhân loại nói chung, văn học Việt Nam nói riêng.

Luận án Những đặc điểm thi pháp của tiểu thuyết huyền thoại hiện đại qua Nghệ nhân và Margarita của M.Bulgakov của Nguyễn Thị Như Trang, bảo vệ năm 2012 tại trường Đại học Khoa học xã hội và nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội [89] cũng có những đóng góp mới. Luận án xác lập những đặc điểm cơ bản, khái quát về thi pháp của tiểu thuyết huyền thoại thế kỷ XX và chỉ ra những biểu hiện cụ thể của nó trong Nghệ nhân và Margarita, từ đó cho phép hình dung về sự phát triển của thể loại tiểu thuyết huyền thoại trong văn học phương Tây nói chung và văn xuôi Nga nói riêng. Luận án cũng đóng góp kinh nghiệm trong việc tiếp cận một hiện tượng văn học từ góc độ thi pháp học lịch sử, kinh nghiệm ứng dụng các lý thuyết văn học hiện đại vào nghiên cứu tác phẩm.