Luận án TS: Phương thức huyền thoại hóa trong tiểu thuyết Việt Nam từ 1986 đến nay - Nguyễn Thị Thủy

Luận án NCS Nguyễn Thị Thúy 20221209053005 E 2326 cung cấp cái nhìn chuyên sâu về đề tài nghiên cứu. Tìm hiểu chi tiết nội dung, phương pháp và kết quả.

• Tác giả: Nguyễn Thị Thủy
• Người hướng dẫn: PGS. Hỏa Diệu Thúy
• Trường học: Trường Đại học Hồng Đức
• Chuyên ngành: Văn học Việt Nam
• Đề tài: Vấn đề vận dụng phương thức huyền thoại hóa trong tiểu thuyết Việt Nam từ 1986 đến nay
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2022
• Địa điểm: Thanh Hóa

Tóm tắt

I. Tổng quan về huyền thoại hóa trong tiểu thuyết Việt Nam

Huyền thoại hóa là phương thức sáng tác quan trọng trong tiểu thuyết Việt Nam từ năm 1986 đến nay. Giai đoạn Đổi Mới đánh dấu bước ngoặt lớn khi văn học thoát khỏi những khuôn khổ cứng nhắc. Các nhà văn bắt đầu tìm đến huyền thoại như nguồn cảm hứng sáng tạo mới. Phương thức này cho phép nhà văn xây dựng thế giới nghệ thuật vừa hư ảo vừa sâu sắc. Tiểu thuyết Việt Nam đương đại nhờ đó đạt được chiều sâu triết học đáng kể. Nhiều tác phẩm nổi bật đã vận dụng thành công phương thức này. Nguyễn Bình Phương, Ma Văn Kháng, Nguyễn Huy Thiệp là những đại diện tiêu biểu. Nghiên cứu huyền thoại hóa giúp hiểu rõ hơn quá trình cách tân tiểu thuyết. Đây cũng là cách tiếp cận bản chất con người và hiện thực một cách mới mẻ. Phương thức này gắn liền với sự phát triển của văn học hậu hiện đại Việt Nam.

1.1. Khái niệm huyền thoại hóa và nguyên tắc thẩm mỹ

Huyền thoại hóa là quá trình nhà văn vận dụng các yếu tố thần thoại, cổ tích, truyền thuyết vào sáng tác hiện đại. Phương thức này không đơn thuần kể lại chuyện xưa mà tái hiện chúng trong bối cảnh mới. Nguyên tắc thẩm mỹ cốt lõi là tạo ra sự giao thoa giữa huyền ảo và hiện thực. Nhà văn sử dụng biểu tượng, hình tượng cổ mẫu để khám phá bản chất con người. Sự kết hợp này tạo nên tầng tầng ý nghĩa đa chiều cho tác phẩm. Huyền thoại hóa trở thành cầu nối giữa quá khứ và hiện tại trong văn học.

1.2. Bối cảnh vận dụng sau năm 1986 trong văn học Việt Nam

Năm 1986 là bước ngoặt quan trọng khi công cuộc Đổi Mới mở ra không gian sáng tạo mới. Văn học thoát khỏi những quan niệm hiện thực xã hội chủ nghĩa cứng nhắc. Nhà văn được tự do khám phá các phương thức biểu đạt đa dạng hơn. Ảnh hưởng của văn học thế giới, đặc biệt Kafka và dòng hiện thực huyền ảo, lan tỏa mạnh mẽ. Các nhà văn Việt Nam tìm thấy ở huyền thoại cách tiếp cận bản chất con người sâu sắc hơn. Bối cảnh xã hội chuyển đổi cũng tạo nhu cầu phản ánh hiện thực phức tạp bằng nghệ thuật mới.

II. Vai trò chủ thể nhà văn và khám phá bản chất hiện thực

Phương thức huyền thoại hóa khẳng định mạnh mẽ vai trò chủ thể của nhà văn trước hiện thực. Nhà văn không còn đơn thuần phản ánh mà chủ động kiến tạo thế giới nghệ thuật. Sự ly khai khỏi những quan niệm văn học cũ giúp nhà văn tự do sáng tạo hơn. Phương thức này cho phép đào sâu vào bản chất phức tạp của đời sống con người. Hiện thực không còn được nhìn nhận đơn giản mà trở thành đa chiều, đa nghĩa. Nhà văn sử dụng huyền thoại để phá vỡ ranh giới giữa thực và ảo. Tác phẩm của Nguyễn Bình Phương thể hiện rõ điều này qua Những đứa trẻ chết già. Ma Văn Kháng cũng vận dụng để khám phá những tầng sâu tâm thức con người. Sự phi lý trong sáng tác Kafka là nguồn cảm hứng quan trọng cho nhiều nhà văn. Huyền thoại hóa trở thành công cụ mạnh mẽ để phản ánh bi kịch tồn tại. Phương thức này cách mạng hóa cách nhìn nhận hiện thực trong văn học Việt Nam đương đại.

2.1. Ý thức ly khai và nhu cầu tiếp nhận tinh hoa văn học thế giới

Sau Đổi Mới, nhà văn Việt Nam ý thức rõ nhu cầu thoát khỏi khuôn khổ sáng tác cũ. Họ chủ động tiếp nhận những tìm tòi đa dạng của tiểu thuyết hiện đại thế giới. Kafka, García Márquez, Rushdie là những tên tuổi có ảnh hưởng lớn. Tiểu thuyết tiền bối trong nước cũng là nguồn kinh nghiệm quý giá. Sự học hỏi không phải sao chép mà là sáng tạo dựa trên nền tảng cổ mẫu. Quá trình này giúp nhà văn Việt Nam tìm được giọng điệu riêng trong dòng chảy văn học quốc tế.

2.2. Phương thức huyền thoại hóa trong khai phá bản chất tồn tại

Huyền thoại hóa giúp nhà văn tiếp cận bản chất con người ở tầng sâu nhất. Nhân vật trong tiểu thuyết không còn đơn giản mà mang tính biểu trưng cao. Nguyễn Bình Phương kết hợp cỏ cây, vật giới, âm dương để khai phá bản thể con người. Cái phi lý, siêu linh được đưa vào tác phẩm như quan niệm bao quát hơn về vũ trụ. Nhân vật Xamxa của Kafka biến thành con gián phản ánh bi kịch cô đơn tuyệt đối. Phương thức này tạo nên thế giới nghệ thuật đa tầng, đa nghĩa cho tiểu thuyết đương đại.

III. Phương pháp và kỹ thuật huyền thoại hóa trong sáng tác

Các nhà văn Việt Nam sử dụng nhiều phương pháp huyền thoại hóa đa dạng trong sáng tác. Phương pháp phổ biến nhất là xây dựng không gian huyền ảo giữa hai cõi âm dương. Thời gian trong tác phẩm không tuyến tính mà xoáy tròn, đảo lộn như trong thần thoại. Nhân vật được tạo hình dựa trên cổ mẫu nhưng mang tính hiện đại sâu sắc. Ngôn ngữ tiểu thuyết cũng được huyền thoại hóa bằng cách sử dụng hình ảnh biểu tượng. Nguyễn Huy Thiệp khai thác cổ tích dân gian một cách mới lạ và táo bạo. Ma Văn Kháng sử dụng truyền thuyết vùng Tây Bắc để xây dựng không gian nghệ thuật. Nguyễn Bình Phương tạo nên thế giới hiện thực huyền ảo đậm chất triết học. Kỹ thuật dòng ý thức kết hợp với yếu tố thần thoại tạo hiệu quả nghệ thuật đặc biệt. Sự kết hợp giữa chất liệu dân gian và kỹ thuật hiện đại là đặc trưng nổi bật. Phương pháp này đòi hỏi nhà văn phải có kiến thức sâu rộng về văn hóa truyền thống. Đồng thời, khả năng sáng tạo và tư duy đổi mới là yếu tố quyết định thành công.

3.1. Kỹ thuật xây dựng không gian và thời gian huyền thoại

Nhà văn xây dựng không gian nghệ thuật nơi ranh giới giữa thực và ảo bị xóa nhòa. Không gian trong tiểu thuyết huyền thoại hóa thường là vùng đất hoang sơ, bí ẩn. Thời gian không tuyến tính mà mang tính vòng tròn như trong vũ trụ quan thần thoại. Quá khứ, hiện tại, tương lai đan xen tạo nên chiều sâu cho câu chuyện. Nguyễn Bình Phương đặt bối cảnh trên mảnh đất Thái Nguyên hoang sơ đầy bí ẩn. Không gian này vừa cụ thể vừa mang tính biểu tượng cho thân phận con người.

3.2. Kết hợp yếu tố dân gian với kỹ thuật tiểu thuyết hiện đại

Các nhà văn tích hợp chất liệu dân gian như cổ tích, truyền thuyết vào cấu trúc tiểu thuyết hiện đại. Kỹ thuật dòng ý thức, đa thanh, phá vỡ cốt truyện truyền thống được vận dụng sáng tạo. Yếu tố mê tín, siêu linh được đưa vào tác phẩm không phải để giải trí mà để triết luận. Sự kết hợp này tạo nên thể loại tiểu thuyết hiện thực huyền ảo đặc trưng Việt Nam. Nhà văn vừa giữ gìn bản sắc dân tộc vừa hòa nhập dòng chảy văn học thế giới. Thành công nằm ở khả năng biến đổi cổ mẫu thành phương tiện biểu đạt tư tưởng mới.

IV. Kết luận và ứng dụng của huyền thoại hóa trong văn học

Huyền thoại hóa đã chứng minh vai trò quan trọng trong sự phát triển tiểu thuyết Việt Nam. Phương thức này giúp văn học Việt Nam hội nhập quốc tế mà vẫn giữ bản sắc riêng. Các tác phẩm vận dụng thành công đều đạt chiều sâu triết học và nghệ thuật cao. Nguyễn Bình Phương, Nguyễn Huy Thiệp, Ma Văn Kháng là những minh chứng sống động. Huyền thoại hóa không phải phong trào nhất thời mà là xu hướng bền vững trong văn học. Phương thức này mở ra hướng tiếp cận mới cho việc nghiên cứu và sáng tác văn học. Sinh viên và nhà nghiên cứu cần được trang bị kiến thức về phương thức này. Ứng dụng trong giảng dạy văn học giúp học sinh hiểu sâu hơn về tác phẩm đương đại. Huyền thoại hóa cũng là cầu nối giữa văn hóa truyền thống và sáng tạo hiện đại. Phương thức này góp phần làm phong phú đời sống tinh thần của độc giả. Tương lai, huyền thoại hóa sẽ tiếp tục là hướng đi quan trọng của tiểu thuyết Việt Nam. Nghiên cứu sâu hơn về đề tài này là cần thiết cho sự phát triển của ngành văn học.

4.1. Đánh giá vai trò và hạn chế của phương thức huyền thoại hóa

Huyền thoại hóa đã cách mạng hóa cách sáng tác và tiếp nhận tiểu thuyết Việt Nam. Phương thức này giúp nhà văn thể hiện tư tưởng phức tạp bằng hình thức nghệ thuật độc đáo. Tuy nhiên, không phải mọi vận dụng đều thành công và mang lại tác phẩm có giá trị. Một số tác phẩm lạm dụng yếu tố huyền ảo mà thiếu chiều sâu nội dung. Giới hạn của phương thức nằm ở khả năng cân bằng giữa hư và thực của nhà văn. Đánh giá khách quan giúp định hướng sáng tác và nghiên cứu hiệu quả hơn.

4.2. Hướng phát triển và ứng dụng trong nghiên cứu văn học

Huyền thoại hóa cần được nghiên cứu sâu hơn trong bối cảnh văn học hậu hiện đại và toàn cầu hóa. So sánh với các nền văn học khác sẽ làm sáng tỏ đặc trưng Việt Nam của phương thức này. Ứng dụng trong giảng dạy giúp sinh viên hiểu rõ quá trình cách tân văn học. Nghiên cứu cũng cần chú ý đến ảnh hưởng của công nghệ và truyền thông mới. Hướng tiếp cận liên ngành với tâm lý học, nhân học sẽ mở ra nhiều phát hiện mới. Tương lai, huyền thoại hóa sẽ tiếp tục là chủ đề nghiên cứu hấp dẫn và cần thiết.

Trích đoạn nội dung tài liệu

mở đầu, tiên phong trong việc luận bàn về huyền thoại trong nghiên cứu văn học ở Việt Nam với bài viết: “Franz Kafka - và vấn đề huyền thoại trong văn học” [90], đăng trên tạp chí Văn học. Trong bài viết, Hoàng Trinh đã đưa ra những nhận xét xác đáng về khái niệm huyền thoại trong văn học (phần này chúng tôi sẽ làm rõ trong mục 1. Tác giả bài viết cũng đi sâu phân tích các tiểu thuyết Lâu đài, Vụ án, từ đó chỉ ra Kafka không chỉ đơn thuần ghi lại những câu chuyện có thật theo quan niệm thông thường của những nhà văn hiện thực, hơn hết những tư liệu này chỉ là cái cớ để thông qua đó dựng lên huyền thoại. Tuy nhiên, những lí giải của tác giả chưa thật sự rõ ràng và thuyết phục vì huyền thoại trong hai sáng tác Vụ án, Lâu đài phương thức hoàn toàn khác so với cấp độ huyền thoại trong Hóa thân.

Nếu người đọc không nắm rõ những điển tích, motif trong huyền thoại phương Tây sẽ rất khó để hiểu 12 được. Dẫu vậy, nghiên cứu của tác giả Hoàng Trinh đã đóng góp không nhỏ khi vận dụng lý thuyết huyền thoại để khảo sát, phân tích những tác phẩm cụ thể. Với bài viết “Huyền thoại và sức sống của huyền thoại trong văn chương xưa và nay” [54], tác giả Nguyễn Trường Lịch sau khi lược thuật một số yếu tố huyền thoại trong văn học thế giới và Việt Nam trước đây như một hình thức nghệ thuật phổ biến đã nhận xét: “Thời gian gần đây trên văn đàn đã xuất hiện ngày càng nhiều những tác phẩm sử dụng yếu tố huyền thoại. Nằm trong số những sáng tác được giải ở các cuộc thi truyện ngắn, tiểu thuyết hàng năm đã thấp thoáng một vài tác phẩm chứa đựng nét kì ảo hoang đường của dân gian và đã đem lại cho người đọc nhiều điều mới mẻ, thú vị”.

Tác giả bài viết cũng lấy dẫn chứng cho việc vận dụng phương thức huyền thoại hóa qua các trường hợp cụ thể như Tạ Duy Anh, Phạm Hải Vân. Tác giả Trần Thị Mai Nhân trong bài viết: “Phương thức huyền thoại hóa trong một số tiểu thuyết Việt Nam thời kỳ đổi mới” đã nhận định: “Huyền thoại hóa là môt phương thức được sử dụng tuy chưa phổ biến ở Việt Nam nhưng là một phương diện nghệ thuật đáng chú ý, góp phần làm phong phú thêm phương diện hiện thực, thể hiện số phận con người và tạo nên sự hấp dẫn cho tác phẩm” [68; tr. Và tác giả đã lấy đối tượng khảo sát là các tác phẩm Thiên sứ (Phạm Thị Hoài), Lời nguyền hai trăm năm (Khôi Vũ), Nỗi buồn chiến tranh (Bảo Ninh), Mảnh đất lắm người nhiều ma (Nguyễn Khắc Trường). Từ đó khái quát hóa các phương thức, motif được chuyển hóa cụ thể vào trong từng tác phẩm.

Nghiên cứu huyền thoại từ phương diện tìm hiểu cổ mẫu, Nguyễn Thị Thanh Xuân trong bài viết “Đi tìm cổ mẫu trong văn học Việt Nam” đã có những phát hiện mới mẻ: “Có mặt trong huyền thoại rồi tái sinh, hóa thân trong tác phẩm văn học thành nhiều thế kỷ, cho đến nay, cổ mẫu đã có một hành trình rất dài cùng nhân loại” [68; tr. Và theo tác giả, hành trình khám phá cổ mẫu trong văn học Việt Nam là sự nối dài giữa văn học dân gian đến văn học viết, ở đó, văn học Việt Nam “có thể còn nguyên một kho tàng cổ mẫu quý giá mà giới nghiên cứu chưa chạm đến bao nhiêu” [68; tr. Để chứng minh cho nhận định của mình, tác giả đã đưa ra những cổ mẫu tiêu biểu, điển hình được sử dụng trong văn học Việt Nam từ các tác phẩm văn học dân gian như Con Rồng cháu Tiên, Chử Đồng Tử, Trương Chi, Sơn Tinh Thủy Tinh, Mỵ Châu Trọng Thủy đến văn học trung đại như thơ Hồ Xuân Hương và văn học hiện đại như thơ Tản Đà, thơ Bùi Giáng,. Từ đó, tác giả chỉ ra cổ mẫu có tính tự trị riêng của mình và khi thâm nhập vào văn học Việt Nam, cổ mẫu có những chuyển hóa nhất định so với dạng thức ban đầu để tiến đến hòa hợp cùng văn hóa bản địa và tư duy của người sáng tạo.

13 Năm 2010, tác giả Đoàn Ánh Dương có bài viết: “Tự sự hậu thực dân: lịch sử và huyền thoại trong Mẫu Thượng Ngàn của Nguyễn Xuân Khánh” [20] đăng trên tạp chí Nghiên cứu văn học số 9. Từ việc tiếp cận Mẫu Thượng Ngàn thông qua hệ thống nhân vật, các tiếng nói, hệ thống các biểu tượng và cách tổ chức ngôi kể như là các kỹ thuật tự sự, tác giả đi vào khai thác các yếu tố huyền thoại trong tác phẩm với tư cách là “một hiện hữu lịch sử đồng thời cũng là một diễn giải lịch sử” [20; tr. Tác giả khẳng định huyền thoại bắt nguồn từ những biểu tượng văn hóa tín ngưỡng sơ khai, thậm chí mối tị hiềm giữa các dòng họ và đặc biệt kết tụ xung quanh đạo Mẫu. Sự linh thiêng của đạo Mẫu còn là chủ đề thêu dệt nên các huyền thoại khác.

Và theo Đoàn Ánh Dương, lựa chọn đạo Mẫu vào tiểu thuyết của mình là tác giả Nguyễn Xuân Khánh muốn minh chứng cho sức sống của văn hóa Việt, là ngọn nguồn sức mạnh để người dân Việt Nam vượt lên mọi ách thống trị trong suốt thời gian bị thực dân Pháp đô hộ. Bài viết của Đoàn Ánh Dương là “một góc nhìn về tiểu thuyết Mẫu Thượng Ngàn từ lý thuyết hậu thực dân và lý thuyết tự sự học, nhằm tìm hiểu biểu hiện của tự sự hậu thực dân ở một trường hợp tiêu biểu của văn học Việt Nam hiện đại” [20; tr. Năm 2011, tác giả Hoàng Cẩm Giang có bài viết: “Sự xâm nhập và tái sinh của một số mô thức tự sự dân gian trong văn xuôi Việt Nam từ 1986 đến nay” đăng trên tạp chí Văn hóa dân gian [32]. Trong bài viết của mình, từ việc tìm hiểu quá trình xâm nhập và tái sinh các mô thức truyện kể dân gian trong văn học, tác giả đã đi sâu vào những đóng góp của quá trình này với sự biến đổi cấu trúc thể loại truyện ngắn và tiểu thuyết.

Đối tượng tác giả khảo sát ở thể loại tiểu thuyết là tiểu thuyết của các tác giả Nguyễn Xuân Khánh với Mẫu Thượng Ngàn, Nguyễn Bình Phương với Thoạt kỳ thủy. Tác giả cũng đặt các tác phẩm này trên tinh thần liên văn bản với truyện kể dân gian để thấy “cuộc tra vấn triền miên trong tư duy tự sự của những người viết thời hiện đại” [32; tr. Điều thú vị ở bài viết này là tác giả đã chỉ ra công cuộc đổi mới văn học không hẳn là ở chỗ nó sản sinh ra những chất liệu và nhân tố nghệ thuật mới mà nằm ở sự tiếp nhận và tái sử dụng tích cực những yếu tố tự sự truyền thống. Triển khai theo hướng phân tích phương thức huyền thoại hóa phải kể đến bài viết của Thái Thị Hòa An: “Dấu ấn phương thức huyền thoại hóa của Franz Kafka trong sáng tác của Phạm Thị Hoài” [1], đăng trên tạp chí Khoa học Văn hóa và du lịch, số 12.

Tác giả đã phân tích, đối sánh những biểu hiện của phương thức huyền thoại hóa trong sáng tác Thiên sứ của Phạm Thị Hoài với sáng tác của Franz Kafka trên các phương diện: Tái tạo lại những motif trong thần thoại phương Tây; Nhại huyền thoại; Huyền thoại hóa thế giới hiện thực. Tác giả bài viết chú ý nhấn mạnh: “Nhà văn huyền thoại hóa thế giới hiện thực bằng cách đẩy hiện thực sang phạm vi 14 cái siêu thực hay nói một cách khác là tạo ra một thế giới huyền thoại bằng cách gán cho những yếu tố bình thường cuộc sống thường nhật những biểu hiện quái lạ, bất thường, cao siêu hơn cái hiên thực trần thế khiến cho việc phân biệt ảo và thực trở nên mơ hồ”. Và tác giả đi sâu phân tích các dạng thức huyền thoại trong tác phẩm Thiên sứ của Phạm Thị Hoài để chỉ ra dấu ấn đặc biệt trong sáng tác của tác giả này. Không phải ngẫu nhiên, các tác phẩm có yếu tố huyền thoại, kì ảo cũng đã trở thành vấn đề quan tâm của các luận án, như Yếu tố kỳ ảo trong văn xuôi đương đại Việt Nam của Bùi Thanh Truyền, bảo vệ ngày 25/7/2006 tại Viện Văn học (nay là Viện hàn lâm Khoa học Xã hội) [91].

Đóng góp của luận án là tìm hiểu những biểu hiện đa dạng cùng hiệu quả thẩm mỹ của yếu tố kỳ ảo - thủ pháp nghệ thuật đắc lực của truyện ngắn, tiểu thuyết đương đại. Từ đó luận án góp phần xác định diện mạo văn học, nhất là văn xuôi, đồng thời có sự đánh giá toàn diện và khách quan những đóng góp của yếu tố kỳ ảo, đặc biệt là những ý nghĩa về mặt lý luận đối với sự sáng tác và thưởng thức văn học. Với cấu trúc ba chương chặt chẽ: chương một tìm hiểu về yếu tố kỳ ảo trong sự đổi mới quan niệm văn học Việt Nam đương đại, chương hai nghiên cứu yếu tố kỳ ảo trong sự đổi mới thế giới hình tượng của văn xuôi đương đại Việt Nam, chương ba nghiên cứu yếu tố kỳ ảo trong sự đổi mới phương thức tự sự của văn xuôi đương đại Việt Nam, luận án đã khẳng định sự hồi sinh mạnh mẽ của yếu tố kỳ ảo trong văn học đương đại. Luận án cũng đã phác thảo sơ lược tiến trình văn xuôi có yếu tố kỳ ảo của Việt Nam từ truyền thống đến hiện đại, thông qua đó giúp độc giả có sự nhìn nhận đúng đắn về yếu tố kỳ ảo và sức sống của nó trong văn học nhân loại nói chung, văn học Việt Nam nói riêng.

Luận án Những đặc điểm thi pháp của tiểu thuyết huyền thoại hiện đại qua Nghệ nhân và Margarita của M.Bulgakov của Nguyễn Thị Như Trang, bảo vệ năm 2012 tại trường Đại học Khoa học xã hội và nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội [89] cũng có những đóng góp mới. Luận án xác lập những đặc điểm cơ bản, khái quát về thi pháp của tiểu thuyết huyền thoại thế kỷ XX và chỉ ra những biểu hiện cụ thể của nó trong Nghệ nhân và Margarita, từ đó cho phép hình dung về sự phát triển của thể loại tiểu thuyết huyền thoại trong văn học phương Tây nói chung và văn xuôi Nga nói riêng. Luận án cũng đóng góp kinh nghiệm trong việc tiếp cận một hiện tượng văn học từ góc độ thi pháp học lịch sử, kinh nghiệm ứng dụng các lý thuyết văn học hiện đại vào nghiên cứu tác phẩm.