phần mở đầu, kết luận và khuyến nghị, tài liệu tham khảo, phụ lục; đề tài của tôi được chia thành 2 chương: Chƣơng 1. Cơ sở lý luận và thực tiễn của việc tổ chức dạy học chuyên đề trong dạy học lịch sử ở trường trung học phổ thông. Xây dựng kế hoạch và thiết kế dạy học chuyên đề “Danh nhân trong lịch sử Việt Nam”. Thử nghiệm sư phạm.
10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com CHƢƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC TỔ CHỨC DẠY HỌC CHUYÊN ĐỀ TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ Ở TRƢỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG 1. Một số khái niệm cơ bản 1. Chuyên đề Khái niệm“chuyên đề” được nhắc đến và được dùng phổ biến trong các lĩnh vực khác nhau. Trong môi trường giáo dục với các môn học khác nhau như: Sinh học, Văn học, Lịch sử, Hóa học,… Khái niệm “chuyên đề” trong Từ điển tiếng Việt của Nguyễn Quang, Minh Trí là “vấn đề chuyên môn bó hẹp trong một lĩnh vực nhất định, được nghiên cứu riêng”.38] Trong cuốn “Dạy học theo định hướng hình thành và phát triển năng lực người học ở trường phổ thông” của Lê Đình Trung và Phan Thị Thanh Hội, đã đề cập đến khái niệm chuyên đề “Chuyên đề là nội dung kiến thức chuyên sâu chủ yếu một mặt nào đó của chủ đề”.121] Mặc dù có nhiều quan điểm khác nhau về chuyên đề nhưng ta có thể hình thành cách hiểu chung nhất, nhanh gọn nhất về chuyên đề như sau: Chuyên đề là vấn đề chủ yếu, cốt lõi và có mối liên hệ nhiều chiều với cáhiện tượng tự nhiên, xã hội.
Mỗi chuyên đề sau khi học xong phải đảm bảo có thể giải quyết và xử lí được vấn đề đặt ra trong đời sống, nhưng phải có khả năng liên kết, làm nền tảng với những chuyên đề tiếp theo để phát triển lên một bước mới, một cấp độ cao hơn. Chuyên đề trong môn Lịch sử là những vấn đề nổi bật, quan trọng rút ra từ các giai đoạn (thời kì) lịch sử hay từ hệ thống các sự kiện, hiện tượng lịch sử có quan hệ mật thiết với nhau tạo thành một chuyên đề. Khi học xong 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com chuyên đề, người học có thể vận dụng kiến thức đã học được để giải quyết một vấn đề thực tiễn hoặc giải quyết một vấn đề trong bối cảnh mới và giá trị của chuyên đề phụ thuộc vào mức độ phạm vi mà chuyên đề phản ánh. Khi thiết kế các chuyên đề lịch sử, giáo viên cần phải nắm rõ kiến thức thức lịch sử, hiện tượng trong hệ thống kiến thức để thấy được nét đặc trưng của mỗi sự kiện, hiện tượng lịch sử, vừa thấy được cái chung, thống nhất với các sự kiện, hiện tượng lịch sử khác, qua đó thể hiện được tính liên tục, tính phát triển và tính kế thừa và phát triển của lịch sử.
Dạy học chuyên đề Trong cuốn “Dạy học theo định hướng hình thành và phát triển năng lực người học ở trường phổ thông” của Lê Đình Trung và Phan Thị Thanh Hội, đã đề cập đến khái niệm dạy học chuyên đề “Dạy học chuyên đề có thể xem là một nội dung học tập/ đơn vị kiến thức tương đối trọn vẹn nhằm trang bị cho học sinh một số kiến thức, kĩ năng, năng lực nhất định trong quá trình học tập. Chuyên đề là nội dung kiến thức chuyên sâu chủ yếu một mặt nào đó của chủ đề. Dạy học theo chuyên đề là hình thức dạy học hướng vào việc thiết kế chuyên đề dạy học và tổ chức dạy học chuyên đề đó”[33; tr. Trong bài viết “Thiết kế chuyên đề dạy học trong học phần khóa học tự nhiên ở khoa tiểu học, trường Cao đẳng sư phạm Hà Tây” của tác giả Nguyễn Thị Hà đã nêu định nghĩa của dạy học theo chuyên đề “là một cách tiếp cận của dạy học tích hợp, là cách thức dạy học giúp người học phát triển khả năng huy động tổng hợp kiến thức kĩ năng, tăng khả năng tư duy, sáng tạo thông qua việc giải quyết trọn vẹn một vấn đề bằng việc vận dụng kiến thức của nhiều nội dung của một môn (tích hợp nội môn) hoặc nhiều nội dung của các lĩnh vực khác nhau (tích hợp liên môn), từ đó, phát triển năng lực giải quyết vấn đề trong quá trình học tập và đời sống”[15; tr.34] Dạy học chuyên đề là những sự kiện, vấn đề lịch sử có mối liên hệ chặt chẽ với nhau được hệ thống lại thành chuyên đề.
Việc sắp xếp, hệ thống kiến 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com thức lịch sử theo từng chuyên đề sẽ làm rõ được mối quan hệ giữa các sự kiện, hệ thống lịch sử. Dạy học chuyên đề sẽ “tăng cường sự tích hợp kiến thức, làm cho các kiến thức có mối liên hệ mạng lưới đa chiều, tích hợp vào nội dung kiến thức các ứng dụng kĩ thuật và thực tiễn đời sống làm cho nội dung học có ý nghĩa hơn, hấp dẫn người học hơn”[33; tr.54] Khác với cách dạy học trước đây, dạy học theo chuyên đề chú trọng những nội dung mang tính tổng quát, liên môn, nhiều lĩnh vực, những nội dung mang tính tích hợp nhiều vấn đề mang tính thực tiễn, giải quyết những bài toán của cuộc sống.Điều quan trọng là dạy học nhằm phát triển năng lực học sinh đòi hỏi phải tổ chức hoạt động học tập tích cực, tự lực và sáng tạo cho học sinh, mà các hoạt động ấy phải được tổ chức ở trong lớp, ngoài lớp, trong trường, ngoài trường, ở nhà và cộng đồng, đặc biệt quan tâm đến hoạt động thực hành và ứng dụng vào cuộc sống. Với định hướng đó, học sinh có cơ hội được thực hành, làm việc theo nhóm, tiếp xúc tới nhiều vấn đề xã hội và cuộc sống liên quan đến nhiệm vụ mà bản thân cần giải quyết. Không gian lớp học không còn bó hẹp ở lớp học mà mở rộng ra bên ngoài lớp, ngoài khuôn viên trường học.
Trong Chương trình giáo dục phổ thông môn Lịch sử năm 2018 cũng đã nêu rõ:“Các hình thức tổ chức dạy học môn Lịch sử bao gồm các hoạt động dạy học ở trong và ngoài lớp học. Giáo viên cần tăng cường mở rộng không gian dạy học trên thực địa (di tích lịch sử, di sản văn hoá, bảo tàng, triển lãm,…), kết hợp các hoạt động dạy học trong lớp học với hoạt động trải nghiệm trên thực tế.75 - 76] Khi tổ chức dạy học chuyên đề cho HS trong dạy học Lịch sử sẽ đem lại hiệu quả to lớn. HS có thể vận dụng các kiến thức, kĩ năng vào trong học tập, trong cuộc sống giúp các em áp dụng các kiến thức đã học vào đời sống. Ngoài ra, từ những kiến thức đã học giúp học sinh xây dựng thái độ học tập 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com đúng đắn, chủ động, tích cực sáng tạo; tạo động cơ, hình thành năng lực tự học, lòng ham học Lịch sử.
Phân loại chuyên đề trong dạy học lịch sử Dạy học chuyên đề có rất nhiều cách phân loại. Mỗi tác giả nghiên cứu về dạy học chuyên đề có cách phân chia khác nhau theo những tiêu chí khác nhau: Căn cứ vào nội dung lịch sử phản ánh có chuyên đề (Chiến tranh – cách mạng, chính trị - xã hội, kinh tế - khoa học, thành tựu văn hóa, nhân vật lịch sử,.); Căn cứ vào thời gian xảy ra sự kiện lịch sử có chuyên đề (Lịch sử thời nguyên thủy, cổ đại, trung đại, cận đại, hiện đại); Căn cứ vào không gian diễn ra sự kiện lịch sử có chuyên đề (Lịch sử thế giới, lịch sử Việt Nam, lịch sửđịa phương),. Mỗi cách phân loại đều có ưu nhược điểm riêng và việc phân loại cũng mang tính tương đối. Căn cứ vào nội dung lịch sử phản ánh có chuyên đề chúng tôi xin đưa ra cách phân loại chuyên đề dạy học như sau: - Chuyên đề về kinh tế - khoa học: thường đi sâu vào tìm hiểu một số quốc gia nền kinh tế có sự phát triển vượt bậc, hay sự tăng trường thần kỳ, để lại dấu ấn trong lịch sử thời đại.
Cũng như sự tiến bộ trong lĩnh vực khoa học đưa nhân loại đến một tầm hiểu biết cao hơn, thúc đẩy sự phát triển nhiều lĩnh vực của đời sống xã hội. - Chuyên đề chính trị - xã hội: thường được đề cập đến sự hình thành, cơ cấu hoạt động, sự phát triển và suy vong của các thể chế chính trị xã hội, hay những mối quan hệ quốc tế, phân chia, sắp xếp trật tự thế giới mà ở đó sức ảnh hưởng và sự chi phối đến nhiều quốc gia, vùng lãnh thổ, khiến cho lịch sử thế giới thêm phong phú và phức tạp. - Chuyên đề chiến tranh – cách mạng: vốn rất hấp dẫn và lôi cuốn sự chú ý của HS như về các chiến thuật quân sự, những nhà lãnh đạo quân sự tài ba trong lịch sử dân tộc,… 14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com - Chuyên đề thành tựu văn hóa: thường đề cập đến tôn giáo, giáo dục, văn học, khoa học, nghệ thuật, những thành tựu văn hóa nó không chỉ có giá trị đương thời mà còn có giá trị rất lớn đối với các quốc gia hiện nay. - Chuyên đề nhân vật: Xây dựng chuyên đề nhân vật lịch sử rất hấp dẫn và thu hút học sinh tìm hiểu về một nhân vật lịch sử ở các khía cạnh như: tiểu sử, quá trình hoạt động cách mạng, tính cách đặc biệt, câu nói nổi tiếng, các chiến thuật quân sự, trận đánh nổi tiếng gắn liền với nhân vật đó… 1.
Ưu điểm và nhược điểm của chuyên đề dạy học 1. Ưu điểm - Dạy học theo chuyên đề là hình thức giáo viên hướng dẫn, định hướng học sinh tìm hiểu kiến thức có sự giao thoa, tương đồng với nhau dựa trên sự kết hợp kiến thức của các bài học, môn học có liên quan đến nhau. Xâu chuỗi tất cả kiến thức đó thành một chuyên đề lớn, xuyên suốt một giai đoạn, một thời kỳ lịch sử. Vì thế, dạy học chuyên đề giúp học sinh hệ thống được kiến thức, có cái nhìn khái quát về một nội dung lịch sử đồng thời có thể tìm hiểu sâu hơn về nội dung đó.
Khắc phục được hạn chế của sách giáo khoa hiện hành khi có nhiều nội dung kiến thức bị chia ra thành những phần nhỏ trong các bài khác nhau. Ngoài ra, nếu dạy học theo chuyên đề có sự kết hợp nhiều môn, học sinh sẽ hình thành kiến thức theo dạng mạng lưới, có sự liên hệ, vận dụng kiến thức. - Giáo viên chủ động trong cách truyền thụ kiến thức, không bị gò bó thời gian phải kết thúc bài học như cách dạy truyền thống.