Luận văn thạc sĩ vnu ls hoạt động ban hành văn bản quy phạm pháp luật của chính quyền địa phương qua ví dụ thành phố hà nội luận văn ths luật học 60 38 01

Luận văn thạc sĩ phân tích hoạt động ban hành văn bản quy phạm pháp luật của chính quyền địa phương tại Hà Nội, cung cấp ví dụ cụ thể.

• Tác giả: Ngô Thị Lan
• Người hướng dẫn: Thạc Sỹ Trần Thái Dương
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội - Trường Đại học Giáo dục
• Chuyên ngành: Luật học
• Đề tài: Hoạt động ban hành văn bản quy phạm pháp luật của chính quyền địa phương qua ví dụ thành phố Hà Nội
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2007
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ VĂN BẢN QUY PHẠM PHÁP LUẬT VÀ HOẠT ĐỘNG BAN HÀNH VĂN BẢN QUY PHẠM PHÁP LUẬT CỦA HỘI ĐỒNG NHÂN DÂN, ỦY BAN NHÂN DÂN
• 1.1. Khái niệm văn bản quy phạm pháp luật
• 1.2. Cơ sơ pháp lý của hoạt động ban hành văn bản quy phạm pháp luật của Hội đồng nhân dân, Uỷ ban nhân dân
• 1.2.1. Thẩm quyền ban hành văn bản quy phạm pháp luật
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG CÔNG TÁC SOẠN THẢO, BAN HÀNH VĂN BẢN QUY PHẠM PHÁP LUẬT CỦA HỘI ĐỒNG NHÂN DÂN, UỶ BAN NHÂN DÂN THÀNH PHỐ HÀ NỘI
• 3. CHƯƠNG 3: MỘT SỐ GIẢI PHÁP VÀ KIẾN NGHỊ NÂNG CAO CHẤT LƯỢNG SOẠN THẢO, BAN HÀNH VĂN BẢN QUY PHẠM PHÁP LUẬT TRÊN ĐỊA BÀN THÀNH PHỐ HÀ NỘI
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về nâng cao chất lượng văn bản quy phạm pháp luật tại Hà Nội

Chất lượng văn bản quy phạm pháp luật là yếu tố quyết định đến hiệu quả quản lý nhà nước tại địa phương. Tại Hà Nội, việc nâng cao chất lượng văn bản quy phạm pháp luật không chỉ giúp cải thiện công tác quản lý mà còn tạo ra môi trường pháp lý thuận lợi cho sự phát triển kinh tế - xã hội. Để đạt được điều này, cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan nhà nước và sự tham gia của cộng đồng.

1.1. Khái niệm và vai trò của văn bản quy phạm pháp luật

Văn bản quy phạm pháp luật là những quy định do cơ quan nhà nước có thẩm quyền ban hành, nhằm điều chỉnh các quan hệ xã hội. Chúng đóng vai trò quan trọng trong việc bảo đảm trật tự xã hội và thúc đẩy phát triển kinh tế.

1.2. Tình hình hiện tại của văn bản quy phạm pháp luật tại Hà Nội

Hiện nay, văn bản quy phạm pháp luật tại Hà Nội còn tồn tại nhiều vấn đề như chồng chéo, thiếu tính khả thi và chưa đáp ứng được yêu cầu thực tiễn. Điều này ảnh hưởng đến chất lượng quản lý nhà nước và sự phát triển bền vững của thành phố.

II. Những thách thức trong việc nâng cao chất lượng văn bản quy phạm pháp luật

Việc nâng cao chất lượng văn bản quy phạm pháp luật tại Hà Nội gặp phải nhiều thách thức. Những thách thức này bao gồm sự phức tạp trong hệ thống pháp luật, thiếu sự tham gia của người dân và sự hạn chế về năng lực của cán bộ soạn thảo.

2.1. Sự phức tạp của hệ thống pháp luật

Hệ thống văn bản quy phạm pháp luật hiện nay còn nhiều chồng chéo và mâu thuẫn, gây khó khăn trong việc áp dụng và thực thi. Điều này đòi hỏi cần có sự rà soát và hệ thống hóa để nâng cao tính minh bạch.

2.2. Thiếu sự tham gia của người dân

Người dân chưa được tham gia đầy đủ vào quá trình soạn thảo và ban hành văn bản quy phạm pháp luật. Việc này dẫn đến tình trạng văn bản không phản ánh đúng nhu cầu và thực tiễn của cộng đồng.

III. Phương pháp nâng cao chất lượng văn bản quy phạm pháp luật tại Hà Nội

Để nâng cao chất lượng văn bản quy phạm pháp luật, cần áp dụng các phương pháp như cải cách quy trình soạn thảo, tăng cường công tác đánh giá tác động và tổ chức lấy ý kiến cộng đồng.

3.1. Cải cách quy trình soạn thảo văn bản

Cần thực hiện quy trình soạn thảo văn bản một cách bài bản, khoa học, đảm bảo tính minh bạch và khả thi. Việc này sẽ giúp nâng cao chất lượng và hiệu quả của văn bản quy phạm pháp luật.

3.2. Tăng cường công tác đánh giá tác động

Đánh giá tác động của văn bản quy phạm pháp luật trước và sau khi ban hành là rất cần thiết. Điều này giúp nhận diện những vấn đề phát sinh và điều chỉnh kịp thời.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu tại Hà Nội

Nghiên cứu về chất lượng văn bản quy phạm pháp luật tại Hà Nội đã chỉ ra nhiều điểm mạnh và điểm yếu trong công tác ban hành. Việc áp dụng các giải pháp đã đề xuất sẽ góp phần nâng cao chất lượng văn bản quy phạm pháp luật.

4.1. Kết quả từ các nghiên cứu thực tiễn

Các nghiên cứu cho thấy rằng việc cải cách quy trình soạn thảo và tăng cường sự tham gia của người dân đã mang lại những kết quả tích cực trong việc nâng cao chất lượng văn bản.

4.2. Những bài học kinh nghiệm từ các địa phương khác

Hà Nội có thể học hỏi từ các địa phương khác trong việc áp dụng các mô hình quản lý hiệu quả, từ đó cải thiện chất lượng văn bản quy phạm pháp luật.

V. Kết luận và hướng đi tương lai cho văn bản quy phạm pháp luật tại Hà Nội

Việc nâng cao chất lượng văn bản quy phạm pháp luật tại Hà Nội là một nhiệm vụ quan trọng và cần thiết. Cần có sự quyết tâm từ các cơ quan nhà nước và sự tham gia tích cực của cộng đồng để đạt được mục tiêu này.

5.1. Tầm quan trọng của việc nâng cao chất lượng văn bản

Chất lượng văn bản quy phạm pháp luật không chỉ ảnh hưởng đến hiệu quả quản lý mà còn đến sự phát triển bền vững của thành phố. Do đó, cần có những biện pháp cụ thể để cải thiện.

5.2. Định hướng phát triển trong tương lai

Hà Nội cần tiếp tục cải cách và đổi mới trong công tác ban hành văn bản quy phạm pháp luật, hướng tới một hệ thống pháp luật minh bạch, hiệu quả và phục vụ tốt nhất cho người dân.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong tiến trình đổi mới và hội nhập kinh tế quốc tế, hệ thống văn bản quy phạm pháp luật giữ vai trò nền tảng trong việc xác lập trật tự quản lý xã hội. Tại Thủ đô Hà Nội, giai đoạn 2004 - 2006 ghi nhận khối lượng ban hành văn bản quy phạm pháp luật rất lớn với 773 văn bản cấp thành phố và 608 văn bản cấp quận, huyện. Tuy nhiên, hiệu quả lập quy thực tế bộc lộ nhiều bất cập nghiêm trọng khi có tới hơn 86% đến 92% văn bản ban hành phát sinh ngoài chương trình kế hoạch hàng năm.

Vấn đề nghiên cứu trọng tâm của đề tài là phân tích toàn diện hoạt động xây dựng và ban hành văn bản quy phạm pháp luật của chính quyền địa phương, chỉ ra những điểm nghẽn về thể chế, quy trình và năng lực thực thi. Mục tiêu cụ thể bao gồm: hệ thống hóa cơ sở lý luận về thẩm quyền lập quy của Hội đồng nhân dân và Ủy ban nhân dân; khảo sát thực trạng công tác soạn thảo, thẩm định, thông qua văn bản tại thành phố Hà Nội; nhận diện nguyên nhân cốt lõi của các hạn chế; từ đó xác lập hệ thống giải pháp mang tính khả thi cao.

Phạm vi nghiên cứu tập trung vào không gian hành chính thành phố Hà Nội trong giai đoạn chuyển tiếp quan trọng từ năm 2004 đến năm 2007, lấy mốc hiệu lực ngày 01/4/2005 của Luật Ban hành văn bản quy phạm pháp luật của Hội đồng nhân dân, Ủy ban nhân dân năm 2004 làm tâm điểm khảo sát. Đề tài mang ý nghĩa khoa học và thực tiễn sâu sắc, cung cấp cơ sở dữ liệu định lượng phục vụ công tác chuẩn hóa kỹ thuật lập quy đô thị, hướng tới mục tiêu giảm thiểu văn bản chồng chéo và nâng cao tính khả thi của chính sách địa phương.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu vận dụng lý thuyết nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa và lý thuyết quản lý hành chính nhà nước hiện đại. Mô hình phân cấp, phân quyền quản lý giữa trung ương và địa phương được soi chiếu thông qua Nghị quyết số 08/2004/NQ-CP và Luật Tổ chức Hội đồng nhân dân và Ủy ban nhân dân năm 2003.

Khung phân tích của đề tài xoay quanh 4 khái niệm pháp lý then chốt:

• Văn bản quy phạm pháp luật của chính quyền địa phương: Văn bản chứa đựng quy tắc xử sự chung, do Hội đồng nhân dân và Ủy ban nhân dân ban hành theo thẩm quyền, trình tự luật định nhằm điều chỉnh các quan hệ xã hội trong phạm vi lãnh thổ.
• Thẩm quyền lập quy: Quyền phái sinh từ thẩm quyền quản lý nhà nước, bao gồm thẩm quyền về hình thức văn bản (Nghị quyết, Quyết định, Chỉ thị) và thẩm quyền về nội dung.
• Hiệu lực pháp lý của văn bản: Giới hạn tác động của văn bản theo thời gian, không gian lãnh thổ, đối tượng áp dụng và thứ bậc hiệu lực pháp lý trong hệ thống pháp luật.
• Kỹ thuật xây dựng văn bản: Hệ thống các nguyên tắc, phương pháp và quy chuẩn về thể thức, ngôn ngữ, cấu trúc theo Nghị định số 110/2004/NĐ-CP và Thông tư liên tịch số 55/2005/TTLT-BNV-VPCP.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu của luận văn được thu thập từ Tập văn bản pháp quy của Hội đồng nhân dân và Ủy ban nhân dân thành phố Hà Nội giai đoạn 2004 - 2006, Công báo thành phố Hà Nội giai đoạn 2006 - 2007 và báo cáo tổng kết công tác tư pháp định kỳ của các quận, huyện.

Cỡ mẫu nghiên cứu bao gồm toàn bộ 773 văn bản quy phạm pháp luật cấp thành phố (gồm 54 Nghị quyết của Hội đồng nhân dân và 719 Quyết định, Chỉ thị của Ủy ban nhân dân), 608 văn bản cấp quận, huyện và khảo sát số liệu đề xuất kế hoạch từ 34 Sở, Ban, Ngành chuyên môn. Phương pháp chọn mẫu toàn diện được áp dụng nhằm phản ánh chính xác bức tranh tổng thể hoạt động lập quy đô thị.

Luận văn kết hợp phương pháp duy vật biện chứng với các phương pháp nghiên cứu chuyên biệt:

• Phương pháp phân tích luật học: Đánh giá tính hợp hiến, hợp pháp và sự tương thích giữa văn bản địa phương với hệ thống luật trung ương.
• Phương pháp thống kê mô tả: Đo lường số lượng, cơ cấu, tiến độ thực hiện chương trình ban hành văn bản qua các năm.
• Phương pháp so sánh và tổng hợp: Đối chiếu thực tiễn thực hiện quy trình soạn thảo giữa các cấp chính quyền để rút ra kết luận khoa học.

Lý do lựa chọn tổ hợp phương pháp này nhằm kết hợp hài hòa giữa đánh giá chuẩn tắc pháp lý và phân tích thực nghiệm dữ liệu định lượng, đảm bảo tính khách quan và độ tin cậy của kết quả nghiên cứu. Timeline nghiên cứu được thực hiện xuyên suốt từ năm 2004 đến cuối năm 2007.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Khảo sát thực tiễn hoạt động ban hành văn bản quy phạm pháp luật tại Hà Nội giai đoạn 2004 - 2007 mang lại 4 phát hiện quan trọng:

Thứ nhất, khối lượng ban hành văn bản tăng trưởng ổn định nhưng tập trung chủ yếu ở nhánh cơ quan hành chính. Trong 3 năm khảo sát, Hội đồng nhân dân thành phố ban hành 54 Nghị quyết (14 văn bản năm 2004; 19 văn bản năm 2005; 21 văn bản năm 2006, tăng trưởng 50%). Ngược lại, Ủy ban nhân dân thành phố ban hành tới 719 văn bản (255 văn bản năm 2004; 235 văn bản năm 2005; 189 văn bản năm 2006), chiếm hơn 93% tổng số văn bản quy phạm pháp luật cấp thành phố. Cấp quận, huyện ban hành 608 văn bản, trong khi cấp xã hầu như không phát sinh văn bản quy phạm pháp luật.

Thứ hai, tỷ lệ văn bản ban hành ngoài chương trình lập quy hàng năm ở mức đặc biệt cao. Năm 2004, trong 237 văn bản Ủy ban nhân dân ban hành, chỉ có 22 văn bản nằm trong chương trình, 215 văn bản ngoài chương trình (chiếm 90,7%). Năm 2005, có 20/272 văn bản thuộc chương trình, 252 văn bản ngoài chương trình (chiếm 92,6%). Năm 2006, có 37/264 văn bản thuộc chương trình, 227 văn bản ngoài chương trình (chiếm 86,0%).

Thứ ba, sự chủ động tham gia lập kế hoạch của các cơ quan chuyên môn còn rất thấp. Trong tổng số 34 Sở, Ban, Ngành của thành phố, năm 2005 chỉ có 17 đơn vị đề xuất danh mục ban hành văn bản (đạt 50,0%). Con số này năm 2006 là 19/34 đơn vị (đạt 55,9%) và năm 2007 là 20/34 đơn vị (đạt 58,8%). Gần 45% cơ quan chưa coi trọng việc lập kế hoạch lập quy.

Thứ tư, quy trình soạn thảo và thẩm định bị cắt xén trong thực tế. Tại nhiều quận, huyện, việc thẩm định dự thảo của Phòng Tư pháp thường bị bỏ qua trước khi trình ký. Thời hạn lấy ý kiến 5 ngày thường không được tuân thủ, khâu đánh giá tác động kinh tế - xã hội chưa được triển khai bài bản.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân chính của tình trạng văn bản phát sinh ngoài kế hoạch trên 86% bắt nguồn từ tâm lý quản lý thụ động, chờ đợi hướng dẫn từ các Bộ, ngành trung ương. Khi văn bản cấp trên thay đổi, chính quyền địa phương phải ban hành văn bản điều chỉnh đột xuất. Bên cạnh đó, tính lệ thuộc hành chính giữa các cấp khiến cấp dưới thường sao chép nguyên văn quy định của cấp trên thay vì cụ thể hóa cho phù hợp với thực tiễn địa phương.

So sánh với các nghiên cứu trước đây của một số tác giả trong ngành luật học, hiện tượng thiếu đồng bộ trong hệ thống pháp luật là điểm nghẽn phổ biến ở quy mô toàn quốc. Tuy nhiên, tại Hà Nội, tính chất phức tạp của một đô thị trung tâm kinh tế - chính trị khiến nhu cầu điều chỉnh quan hệ xã hội trong các lĩnh vực đất đai, trật tự xây dựng, thương mại tăng nhanh đột biến. Điều này tạo áp lực lớn lên cơ quan soạn thảo, dẫn đến sự gia tăng của các văn bản ban hành ngoài kế hoạch.

Toàn bộ dữ liệu thực trạng có thể được hệ thống hóa trực quan thông qua bảng ma trận theo dõi tiến độ ban hành văn bản 3 cấp và biểu đồ cột so sánh tương quan giữa chỉ tiêu kế hoạch với khối lượng văn bản thực tế phát sinh ngoài chương trình qua từng năm. Kết quả phân tích cho thấy việc thực thi Quyết định số 157/2002/QĐ-UB của Ủy ban nhân dân thành phố đã từng bước nâng cao vai trò của Sở Tư pháp, nhưng chế tài ràng buộc trách nhiệm của thủ trưởng cơ quan soạn thảo vẫn chưa đủ mạnh.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm hoàn thiện hoạt động ban hành văn bản quy phạm pháp luật trên địa bàn thành phố Hà Nội, 4 nhóm giải pháp chiến lược cần được triển khai đồng bộ:

Thứ nhất, tái cấu trúc quy trình lập chương trình xây dựng văn bản quy phạm pháp luật hàng năm. Ủy ban nhân dân thành phố giao Sở Tư pháp chủ trì thẩm định bắt buộc về sự cần thiết và tính khả thi của 100% đề xuất từ các Sở, Ngành trước ngày 15/11 hàng năm. Mục tiêu giảm tỷ lệ văn bản ban hành ngoài chương trình từ mức trên 85% xuống dưới 20% trong lộ trình 24 tháng tới.

Thứ hai, thiết lập cơ chế kiểm soát chất lượng và thẩm định pháp lý độc lập. Bắt buộc 100% dự thảo Quyết định, Chỉ thị quy phạm pháp luật ở cấp thành phố phải có báo cáo thẩm định của Sở Tư pháp, cấp quận, huyện phải qua Phòng Tư pháp trước khi trình Ủy ban nhân dân. Thời hạn thẩm định tối thiểu từ 7 đến 10 ngày làm việc. Kiên quyết từ chối tiếp nhận hồ sơ chưa có ý kiến tư pháp.

Thứ ba, chuẩn hóa quy trình lấy ý kiến nhân dân và đánh giá tác động chính sách. Mở rộng thời gian công khai lấy ý kiến các đối tượng chịu sự tác động trực tiếp từ 15 đến 30 ngày trên Cổng thông tin điện tử và các phương tiện thông tin đại chúng. Cơ quan chủ trì soạn thảo bắt buộc phải lập bản tổng hợp, giải trình tiếp thu ý kiến đóng góp trước khi hoàn chỉnh hồ sơ trình thông qua.

Thứ tư, thực hiện tổng rà soát và hệ thống hóa văn bản quy phạm pháp luật định kỳ 6 tháng một lần. Hội đồng nhân dân và Ủy ban nhân dân các cấp tiến hành rà soát toàn bộ các văn bản đã ban hành, xử lý bãi bỏ dứt điểm 100% các quy định đã hết hiệu lực, mâu thuẫn, chồng chéo hoặc không còn phù hợp với tình hình phát triển đô thị.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình nghiên cứu mang lại giá trị tham khảo thiết thực cho 4 nhóm đối tượng trọng tâm:

Thứ nhất, cán bộ pháp chế, công chức tư pháp và chuyên viên soạn thảo tại các Sở, Ban, Ngành, Ủy ban nhân dân quận, huyện. Luận văn cung cấp hướng dẫn chi tiết về kỹ thuật lập quy, chuẩn hóa thể thức và quy trình thẩm định hồ sơ, giúp xử lý khối lượng hàng trăm văn bản mỗi năm đúng quy chuẩn pháp lý.

Thứ hai, đại biểu Hội đồng nhân dân và thành viên các Ban chuyên trách Hội đồng nhân dân các cấp. Luận văn là tài liệu tham khảo hữu ích trong việc nâng cao kỹ năng thẩm tra dự thảo Nghị quyết tại các kỳ họp định kỳ 2 lần mỗi năm, đảm bảo tính khả thi và hợp pháp của quyết sách địa phương.

Thứ ba, giảng viên, nghiên cứu viên và học viên cao học chuyên ngành Luật học, Quản lý công, Hành chính công. Công trình cung cấp bộ dữ liệu thực chứng phong phú giai đoạn 2004 - 2007 cùng phương pháp luận đánh giá lập quy thực nghiệm tại một đô thị đặc biệt.

Thứ tư, luật sư, chuyên gia tư vấn chính sách và nhà quản trị doanh nghiệp. Nắm rõ cơ chế ban hành, thẩm quyền và quy tắc xác định hiệu lực không gian, thời gian của văn bản địa phương giúp doanh nghiệp chủ động thích ứng pháp lý và phòng ngừa rủi ro chính sách.

Câu hỏi thường gặp

Hình thức văn bản quy phạm pháp luật của chính quyền địa phương gồm những loại nào? Hội đồng nhân dân chỉ ban hành văn bản quy phạm pháp luật dưới một hình thức duy nhất là Nghị quyết. Ủy ban nhân dân được ban hành hai hình thức gồm Quyết định và Chỉ thị. Mọi hình thức văn bản khác có chứa quy phạm pháp luật đều là hành vi vi phạm thẩm quyền hình thức và bị xử lý theo luật định.

Vì sao tỷ lệ văn bản ngoài chương trình tại Hà Nội giai đoạn 2004 - 2006 vượt trên 86%? Tình trạng này xuất phát từ việc gần 45% Sở, Ngành không gửi đề xuất lập kế hoạch đầu năm, kết hợp với áp lực điều chỉnh đột xuất các vấn đề phát sinh từ sự thay đổi chính sách của các Bộ, ngành trung ương, khiến hoạt động lập quy rơi vào thế bị động.

Sở Tư pháp có thẩm quyền gì trong quy trình ban hành văn bản của Ủy ban nhân dân thành phố? Sở Tư pháp giữ vai trò thẩm định độc lập về tính hợp hiến, hợp pháp, kỹ thuật lập quy và sự đồng bộ của dự thảo. Nếu thiếu văn bản thẩm định của Sở Tư pháp, Chủ tịch Ủy ban nhân dân thành phố sẽ không xem xét và trả lại toàn bộ hồ sơ cho cơ quan soạn thảo.

Văn bản quy phạm pháp luật của chính quyền địa phương có được áp dụng hiệu lực trở về trước không? Về nguyên tắc, văn bản địa phương tuyệt đối không có hiệu lực trở về trước. Trường hợp ngoại lệ duy nhất là quy định đó mang lại lợi ích trực tiếp cho đối tượng áp dụng và không được trái với các văn bản của cơ quan nhà nước cấp trên.

Cấp xã có thẩm quyền ban hành văn bản quy phạm pháp luật không? Theo Luật năm 2004, Hội đồng nhân dân và Ủy ban nhân dân cấp xã vẫn có thẩm quyền ban hành văn bản quy phạm pháp luật. Tuy nhiên trong thực tế tại Hà Nội, cấp xã ban hành rất ít vì chủ yếu đóng vai trò tổ chức thi hành trực tiếp văn bản của cấp trên.

Kết luận

• Luận văn hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận về thẩm quyền, thể thức, quy trình và hiệu lực pháp lý của văn bản quy phạm pháp luật cấp địa phương.
• Phản ánh thực trạng lập quy tại Hà Nội giai đoạn 2004 - 2006 với 773 văn bản cấp thành phố và 608 văn bản cấp quận, huyện.
• Bóc tách nguyên nhân cốt lõi khiến hơn 86% đến 92% văn bản ban hành phát sinh ngoài chương trình kế hoạch hàng năm.
• Đề xuất 4 nhóm giải pháp đột phá nhằm chuẩn hóa khâu lập kế hoạch, nâng cao chất lượng thẩm định và tăng cường lấy ý kiến cộng đồng.
• Cung cấp mô hình tham khảo thực tiễn giá trị cho việc hoàn thiện thể chế quản lý nhà nước tại các đô thị lớn trên toàn quốc.

Đóng góp chính của luận văn là xác lập luận cứ khoa học và giải pháp thực tiễn nâng cao hiệu quả lập quy địa phương. Trong lộ trình tiếp theo, các cơ quan chức năng cần triển khai ngay việc chuẩn hóa quy trình thẩm định và số hóa hệ thống cơ sở dữ liệu văn bản. Hãy áp dụng ngay các giải pháp kỹ thuật lập quy để xây dựng hệ thống pháp luật địa phương minh bạch, đồng bộ và hiệu quả.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ VĂN BẢN QUY PHẠM PHÁP LUẬT VÀ HOẠT ĐỘNG BAN HÀNH VĂN BẢN QUY PHẠM PHÁP LUẬT CỦA HỘI ĐỒNG NHÂN DÂN, ỦY BAN NHÂN DÂN 1. Khái niệm văn bản quy phạm pháp luật Theo quy định tại Điều 1 Luật Ban hành văn bản quy phạm pháp luật năm 1996, được sửa đổi, bổ sung năm 2002 (gọi tắt là Luật Ban hành văn bản quy phạm pháp luật của Trung ương) [16, tr. 40] "Văn bản quy phạm pháp luật là văn bản do cơ quan nhà nước có thẩm quyền ban hành theo thủ tục, trình tự luật định, trong đó có quy tắc xử sự chung, được Nhà nước bảo đảm thực hiện nhằm điều chỉnh các quan hệ xã hội theo định hướng xã hội chủ nghĩa”. Theo Luật Ban hành văn bản quy phạm pháp luật của Hội đồng nhân dân, Uỷ ban nhân dân được Quốc hội khoá XI, kỳ họp thứ 6 thông qua tháng 12/2004, có hiệu lực từ ngày 01/4/2005 (gọi tắt là Luật Ban hành văn bản quy phạm pháp luật của chính quyền địa phương), khái niệm văn bản quy phạm pháp luật của Hội đồng nhân dân, Uỷ ban nhân dân được hiểu như sau: “Văn bản quy phạm pháp luật của Hội đồng nhân dân, Uỷ ban nhân dân là văn bản do Hội đồng nhân dân, Uỷ ban nhân dân ban hành theo thẩm quyền, trình tự, thủ tục do luật này quy định, trong đó có quy tắc xử sự chung, có hiệu lực trong phạm vi địa phương, được Nhà nước bảo đảm thực hiện nhằm điều chỉnh các quan hệ xã hội ở địa phương theo định hướng xã hội chủ nghĩa”.

Từ hai định nghĩa nêu trên, có thể nêu đặc trưng về mặt pháp lý của văn bản quy phạm pháp luật là : - Văn bản quy phạm pháp luật phải là văn bản do cơ quan nhà nước có thẩm quyền ban hành. Điều đó có nghĩa là chỉ các văn bản do cơ quan 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] nhà nước ban hành mới là văn bản quy phạm pháp luật. Các văn bản không do cơ quan nhà nước ban hành thì về nguyên tắc không phải là văn bản quy phạm pháp luật (ví dụ: Văn bản của Mặt trận Tổ quốc, hương ước làng xã). Ngược lại, không phải tất cả văn bản do cơ quan nhà nước ban hành đều là văn bản quy phạm pháp luật (ví dụ: Thông cáo của Quốc Hội, Quyết định của Sở Nội vụ).

Đồng thời, cá biệt có văn bản do một hoặc nhiều bên là tổ chức xã hội ban hành nhưng vẫn là văn bản quy phạm pháp luật (ví dụ: Văn bản liên tịch giữa một cơ quan nhà nước với một tổ chức chính trị - xã hội, như: Mặt trận Tổ quốc, Đoàn thanh niên hoặc Trung ương Hội phụ nữ Việt Nam). Mặt khác, không phải bất kỳ cơ quan nhà nước nào cũng có thẩm quyền ban hành văn bản quy phạm pháp luật mà chỉ các cơ quan nhà nước được luật quy định mới có quyền ban hành văn bản quy phạm pháp luật. ở Việt Nam, hệ thống cơ quan nhà nước có thẩm quyền ban hành các văn bản quy phạm pháp luật được quy định cụ thể trong Luật Ban hành văn bản quy phạm pháp luật. Trong đó, Luật quy định rõ cơ quan nào có thẩm quyền ban hành văn bản quy phạm pháp luật và ban hành văn bản dưới tên gọi như thế nào.

ở mỗi giai đoạn khác nhau, Nhà nước có thể quy định khác nhau về các cơ quan được phép ban hành văn bản quy phạm pháp luật. Luật Ban hành văn bản quy phạm pháp luật ở nước ta được ban hành lần đầu tiên vào năm 1996 và được sửa đổi, bổ sung năm 2002. Khác với Luật năm 1996, Luật năm 2002 không quy định thẩm quyền ban hành văn bản quy phạm pháp luật cho các cơ quan trực thuộc Chính phủ. - Văn bản quy phạm pháp luật có chứa đựng các quy tắc xử sự chung Khác với quyết định hành chính hay bản án đơn lẻ, văn bản quy phạm pháp luật phải là văn bản có chứa đựng các quy tắc áp dụng cho nhiều chủ 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.

Mặc dù, mỗi văn bản quy phạm pháp luật có giới hạn chủ thể riêng nhưng chủ thể phải thực hiện văn bản quy phạm pháp luật là chủ thể không xác định, không cụ thể, rõ ràng mà rất trừu tượng. Khi có sự kiện pháp lý xảy ra mới xác định chủ thể. Các văn bản áp dụng pháp luật, mặc dù cũng chứa đựng các quy tắc xử sự nhưng không phải là văn bản quy phạm pháp luật vì đó là các quy tắc xử sự cá biệt cho từng chủ thể xác định (ví dụ: Bản án của Tòa án nhân dân). Các văn bản do cơ quan nhà nước có thẩm quyền ban hành nhưng không chứa đựng các quy phạm pháp luật thì không phải là văn bản quy phạm pháp luật.

- Văn bản quy phạm pháp luật được áp dụng nhiều lần trên thực tế Nếu như một văn bản áp dụng pháp luật, ví dụ: một quyết định hành chính, chỉ được áp dụng một lần trên thực tế cho một tình huống và điều kiện cụ thể và sau mỗi lần áp dụng nó tự mất đi hiệu lực thì văn bản quy phạm pháp luật được áp dụng trong mọi trường hợp khi có sự kiện pháp lý xảy ra. Sau mỗi lần áp dụng, văn bản quy phạm pháp luật không mất đi hiệu lực. Nó chỉ bị mất hiệu lực khi có văn bản quy phạm pháp luật mới thay thế, hủy bỏ, bãi bỏ. Rất ít trường hợp một văn bản quy phạm pháp luật tự quy định trường hợp hết hiệu lực.

- Văn bản quy phạm pháp luật được tuân thủ và được thực hiện bởi sự cưỡng chế nhà nước Nhà nước có thể dùng lực lượng công quyền để bảo đảm cho việc áp dụng quy phạm pháp luật thông qua việc áp dụng các chế tài. Như vậy, bất luận là văn bản quy phạm pháp luật do cơ quan nào có thẩm quyền ban hành hay bất luận là hình thức văn bản nào thì chúng đều phải được tuân thủ và thực hiện một cách đầy đủ. 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Như vậy, khi đánh giá một văn bản có phải là văn bản quy phạm pháp luật hay không cũng như xem xét một văn bản có chứa “quy phạm pháp luật” hay không cần đặc biệt chú ý đến các đặc tính của quy phạm pháp luật, gồm: tính áp dụng chung (quy tắc ràng buộc chung và được tôn trọng chung), tính phi cá nhân (không nhằm vào một đối tượng, một con người nào cụ thể hay một nhóm đối tượng cụ thể), tính bắt buộc - tính cưỡng chế nhà nước (đối tượng bắt buộc phải thực hiện, không thể thoái thác) và phải được cơ quan có thẩm quyền ban hành (chủ thể được pháp luật trao thẩm quyền ban hành văn bản quy phạm pháp luật). Cơ sơ pháp lý của hoạt động ban hành văn bản quy phạm pháp luật của Hội đồng nhân dân, Uỷ ban nhân dân 1.

Thẩm quyền ban hành văn bản quy phạm pháp luật Trong những năm gần đây, hoạt động quản lý của các cơ quan chính quyền địa phương đã được tăng cường đáng kể và được phân định khá rõ ràng. Luật Tổ chức Hội đồng nhân dân và Uỷ ban nhân dân (các cấp) năm 2003 quy định cụ thể về thẩm quyền quản lý của các cấp chính quyền địa phương. Cùng với đó là xu hướng cải cách hành chính đang được thực hiện, trong đó có nội dung phân định rõ mối quan hệ giữa Trung ương và địa phương, tăng quyền tự chủ cho địa phương, thực hiện dân chủ ở cơ sở. Nhu cầu quản lý tất yếu sẽ dẫn đến nhu cầu ban hành văn bản để quản lý.

Các văn bản pháp luật được ban hành nhiều hơn nhằm đạt được mục đích mà các chủ thể quản lý đặt ra, bởi vì có nhiều lĩnh vực ở địa phương cần phải điều chỉnh bằng văn bản pháp luật. Theo quy định tại Điều 1 và 2 Luật Tổ chức Hội đồng nhân dân và Uỷ ban nhân dân năm 2003 thì: “Hội đồng nhân dân là cơ quan quyền lực nhà nước ở địa phương, đại diện cho ý chí, nguyện vọng và quyền làm chủ của 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] nhân dân, do nhân dân địa phương bầu ra, chịu trách nhiệm trước nhân dân địa phương và cơ quan nhà nước cấp trên”; “Uỷ ban nhân dân do Hội đồng nhân dân bầu ra là cơ quan chấp hành của Hội đồng nhân dân, cơ quan hành chính nhà nước ở địa phương, chịu trách nhiệm trước Hội đồng nhân dân cùng cấp và cơ quan nhà nước cấp trên. Uỷ ban nhân dân chịu trách nhiệm chấp hành Hiến pháp, Luật, các văn bản của cơ quan nhà nước cấp trên và Nghị quyết của Hội đồng nhân dân cùng cấp. 5, 6] Quyền lực của Hội đồng nhân dân được giới hạn trong phạm vi đơn vị hành chính - lãnh thổ.

Hội đồng nhân dân ban hành các Nghị quyết về các biện pháp bảo đảm thi hành nghiêm chỉnh Hiến pháp và pháp luật ở địa phương. Hội đồng nhân dân có quyền chủ động quyết nghị về các vấn đề trong phạm vi địa phương vì quyền lợi và đời sống của nhân dân địa phương, không trái với lợi ích chung của quốc gia và chính sách, pháp luật của Nhà nước. Là cơ quan quản lý có thẩm quyền chung, Uỷ ban nhân dân thực hiện chức năng quản lý toàn diện theo lãnh thổ đối với mọi ngành, lĩnh vực thuộc địa phương, đảm bảo thi hành pháp luật, các quy định của cấp trên và của Hội đồng nhân dân cùng cấp, giám sát việc thi hành pháp luật đối với các cơ quan đóng tại địa bàn trong phạm vi thẩm quyền của Uỷ ban nhân dân về những vấn đề thuộc thẩm quyền quản lý theo lãnh thổ. Uỷ ban nhân dân trong phạm vi nhiệm vụ, quyền hạn do pháp luật quy định, ban hành Quyết định, Chỉ thị và kiểm tra việc thi hành những văn bản đó.

Khi quyết định những vấn đề quan trọng của địa phương, Uỷ ban nhân dân phải thảo luận tập thể và quyết định theo đa số. Thực hiện nhiệm vụ luật định, các cơ quan chính quyền địa phương (Hội đồng nhân dân, Uỷ ban nhân dân) thông qua các hoạt động cụ thể quản lý, điều hành mọi mặt hoạt động của các cơ quan, tổ chức và công dân trong 14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] địa phương. Một hoạt động quan trọng nhất trong quá trình thực hiện chức năng, nhiệm vụ của mình là cơ quan chính quyền địa phương có thẩm quyền ban hành văn bản quy phạm pháp luật.