CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN 1. Tổng quan vấn đề nghiên cứu 1. Các nghiên cứu về ảnh hưởng của gia đình và môi trường sống tới trẻ chậm phát triển tâm thần Theo The Lancet (2015), có mối liên hệ giữa yếu tố nhân khẩu học và chất lượng cuộc sống của trẻ CPTTT. Trong 50 người khuyết tật học tập ở tuổi trưởng thành tại Anh, phần lớn đều biểu hiện chận phát triển trí tuệ từ thời thơ ấu.
Trẻ khuyết tật học tập có nhiều khả năng sống trong môi trường nghèo nàn, tiếp xúc nhiều với khói thuốc lá và các chất độc hại hơn những trẻ bình thường khác. Trẻ khuyết tật học tập phần lớn đều trong tình trạng thiếu chất dinh dưỡng hoặc ít được bú sữa mẹ khi còn bé. Trẻ khuyết tật học tập ít có mối quan hệ tốt với cha mẹ của chúng. Cha mẹ thường có cách cư xử không phù hợp và quá nghiêm khắc với trẻ [32].
Nghiên cứu của Masulani – Mwale năm 2016 cho biết, trẻ CPTTT nhận rất nhiều sự phân biệt đối xử, kỳ thị, cô lập của xã hội và từ những người xung quanh. Điều này ảnh hưởng rất nhiều đến đời sống tinh thần của trẻ CPTTT [25]. Nghiên cứu của John (2012) cho thấy, khi người mẹ chăm sóc con CPTTT, những phản ứng tích cực hoặc tiêu cực của người mẹ trong quá trình chăm sóc đều ảnh hưởng rất lớn đến đứa trẻ. Trẻ CPTTT trở thành nạn nhân của những cảm xúc và hành vi tiêu cực của người mẹ [12].
Trên nghiên cứu của Palusci và cộng sự (2014), đối tượng CPTTT người lớn và trẻ em đều gặp nhiều khó khăn trong giao tiếp, khó khăn trong việc tự chăm sóc và bảo vệ bản thân nên họ trở thành đối tượng dễ bị lạm dụng và bị bỏ mặc, ít được quan tâm và chăm sóc, ít nhận được sự tôn trọng và yêu thương như những trẻ bình thường khác [28, tr. Năm 2015, tại Australia, Wade và cộng sự đã tiến hành nghiên cứu trên 120 cha mẹ CPTTT, kết quả cho thấy: hành vi ứng xử của cha mẹ CPTTT có ảnh hưởng rất lớn đến đứa con và HTXH là yếu tố trung gian ảnh hưởng đến hành vi ứng xử của cha mẹ CPTTT lên con cái [34]. 14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Năm 2017, hội thảo khoa học Ứng Dụng Tâm Lý Học, Giáo Dục Học Vào Can thiệp Rối Loạn Phát Triển đã công bố công trình nghiên cứu của Mai Thị Thanh Thủy và nguyễn Thị Ngọc Bé, sau quá trình quan sát, đánh giá một trẻ khuyết tật đang tham gia học hòa thập tại Trường Mầm Non, kết quả cho thấy, trẻ thường có những biểu hiện về hành vi bất thường theo kiểu hướng nội như nhút nhát, kém năng động, dễ khóc, thích chơi một mình và hay ở một góc riêng…Trẻ hay khóc, buồn nôn, mệt mỏi khi tham gia các hoạt động học tập. Ngoài ra, nghiên cứu này còn nhấn mạnh vai trò của gia đình và nhà trường trong việc tìm ra hướng quản lý hành vi bất thường của trẻ.
[8] Như vậy, với một vài nghiên cứu trên cho chúng thấy, trẻ CPTTT gặp rất nhiều khó khăn trong quá trình phát triển. Trẻ CPTTT nhận nhiều định kiến và cô lập từ xã hội. Đặc biệt, dù trẻ CPTTT nhận được sự chăm sóc từ cha mẹ và nhiều nghiên cứu cho thấy đây là nguồn hỗ trợ chính cho trẻ, nhưng đồng thời trẻ CPTTT cũng là nạn nhân củacác cảm xúc và hành vi tiêu cực từ cha mẹ, trong chính quá trình chăm sóc đó. Nói cách khác, các vấn đề tâm lý xã hội ở cha mẹ sẽ có ảnh hưởng trực tiếp và mạnh mẽ tới sự phát triển lành mạnh của trẻ CPTTT.
Các nghiên cứu về vấn đề tâm lý xã hội ở gia đình có trẻ chậm phát triển tâm thần Một loạt nghiên cứu của các tác giả: Friedrich (1979); Kirkham & cs (1986) và Shapiro (1986) đồng thuận cho rằng, trẻ CPTTT là một tác nhân gây căng thẳng, gây trở ngại cho quá trình tồn tại và phát triển của gia đình [30, tr. Những khó khăn và khiếm khuyết của trẻ CPTTT trở thành gánh nặng cho các thành viên trong gia đình. Nhu cầu cần chăm sóc, nuôi dưỡng và cần hỗ trợ đặc biệt của trẻ CPTTT khiến người chăm sóc cảm thấy mệt mỏi và bế tắc. Năm 1986, Sapiro cho biết, việc nuôi dưỡng và chăm sóc trẻ khuyết tật là vô cùng khó khăn đối với người mẹ [18].
Theo Umberson (1989), trẻ CPTTT chào đời - đồng nghĩa với việc cha mẹ phải gánh vác một chuỗi trách nhiệm rất lớn. Chuỗi trách nhiệm này gắn liền với sự phát triển và các nhu cầu của trẻ CPTTT trong một thời gian dài. Điều đó khiến cha mẹ phải dành nhiều sự hỗ trợ cho trẻ. Nhưng hỗ trợ trẻ CPTTT lại là một việc khó khăn hơn nhiều so với trẻ bình thường.
Điều đó khiến cha mẹ dễ rơi vào trạng thái 15 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com mệt mỏi, căng thẳng. Khi đó, cha mẹ lại càng khó khăn hơn khi đối diện với những vấn đề của trẻ. Như một vòng tròn xoay vòng khép chặt làm cho cha mẹ kiệt sức và khó khăn sẽ càng tăng dần theo thời gian [12]. Nhiều nhà nghiên cứu đã quan tâm tới khó khăn của cha mẹ khi nuôi con CPTTT và những ảnh hưởng của nó lên SKTT của cha mẹ.
Heaman đã đặt những bước phát triển đầu tiên trong lĩnh vực nghiên cứu này. Năm 1995, Heaman đã nghiên cứu về stress và chiến lược ứng phó với stress ở phụ huynh có con CPTTT. Nghiên cứu được tiến hành trên 203 bố mẹ của 133 trẻ CPTTT, tuổi từ 2-5. Kết quả cho thấy, phần lớn cha mẹ đều lo ngại về tương lai của đứa con và có sự khác biệt nhỏ giữa mức độ stress của người cha và người mẹ.
Trẻ CPTTT thường phải dựa vào người chăm sóc, mà đặc biệt là cha mẹ để có thể thực hiện những hoạt đơn giản như, tự chăm sóc hay bảo vệ bản thân. Vậy với những hoạt động phức tạp khác, trẻ sẽ thực hiện như thế nào khi trẻ lớn lên? Đứa trẻ sẽ tự chăm sóc mình như thế nào? Nghề nghiệp tương lai? Khả năng tự bảo vệ bản thân? Việc hòa nhập với xã hội?,. Đây là những lo lắng chung cho tất cả cha mẹ, nhưng với cha mẹ có con CPTTT thì lo lắng càng nhiều hơn [30]. Năm 1998, Deater-Deckard tiến hành một nghiên cứu trên các cặp cha mẹ có con CPTTT, để tìm mối quan hệ giữa SKTT của cha mẹ và chất lượng chăm sóc của cha mẹ dành cho con.
Kết quả khẳng định rằng, trong quá trình nuôi dưỡng và chăm sóc trẻ CPTTT, khi cha mẹ có mức độ căng thẳng càng cao, thì trẻ càng ít nhận được sự quan tâm của cha mẹ. Bên cạnh đó, những hành vi có vấn đề của trẻ CPTTT ít được cha mẹ can thiệp và điều chỉnh so với những trẻ CPTTT khác [18]. Có nghĩa là, tình trạng SKTT của cha mẹ là yếu tố ảnh hưởng đến chất lượng chăm sóc và hỗ trợ của cha mẹ dành cho trẻ CPTTT. Khi cha mẹ càng căng thẳng, thì sự quan tâm và chăm sóc của cha mẹ dành cho trẻ CPTTT càng ít.
Theo Boyd (2002) và Dunst & Trivette (1994), khi một đứa trẻ nhận được chẩn đoán CPTTT, cha mẹ có thể rơi vào trạng thái choáng ngợp với cảm giác mất mát, phủ nhận, giận dữ, sợ hãi, tội lỗi và tuyệt vọng. Cha mẹ phải đối mặt với một tương lai mà họ chưa từng mong muốn. Stress và trầm cảm là hai bệnh lý dễ gặp phải ở cha mẹ có con CPTTT [18] [33]. 16 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Năm 2003, Nomaguchi và Milkie đã nghiên cứu trên 1933 cha mẹ và đã tìm ra một vấn đề khá thú vị rằng, nhu cầu hội nhập xã hội của những cặp vợ chồng có con cao hơn so với những cặp vợ chồng không có con.
Khi có con, các cặp vợ chồng ngoài niềm vui sướng và hạnh phúc, còn là trách nhiệm và nghĩa vụ đối với đứa trẻ. Ngoài những nhu cầu thiết yếu thì cha mẹ cần chuẩn bị cho đứa trẻ những tiền đề, để có thể phát triển tốt nhất trong tương lai. Vì thế, khi có con, các cặp vợ chồng cố gắng nhiều hơn để hội nhập xã hội, để phát triển cho bản thân và cho cả đứa trẻ [15]. Năm 2005, tác giả Hassall và cộng sự tiến hành nghiên cứu trên 46 bà mẹ có con CPTTT tại Anh, về mối quan hệ giữa 04 yếu tố: nhận thức của cha mẹ, đặc điểm của trẻ CPTTT, sự hỗ trợ từ gia đình và mức độ stress của mẹ.
Kết quả cho thấy, stress của người mẹ đều có sự tương quan ý nghĩa với các biến: sự kiểm soát hành vi của mẹ, mức độ hài lòng của mẹ và khó khăn của trẻ. Trong đó, giữa hai biến stress của mẹ và hỗ trợ từ gia đình có sự tương quan mạnh mẽ nhất [20]. Như vậy, khả năng kiểm soát hành vi của người mẹ, mức độ hài lòng của người mẹ về bản thân mình và những khó khăn của trẻ có mối liên hệ mạnh mẽ đến stress của mẹ trong quá trình chăm sóc trẻ CPTTT. Năm 2009, tác giả Gerstein nghiên cứu trên cha mẹ có con CPTTT từ 36 – 60 tháng tại United States.
Kết quả cho thấy, khi nuôi con CPTTT, mức độ stress của người mẹ sẽ tăng dần theo thời gian, trong khi người cha vẫn ở mức bình thường [19]. Năm 2012, John và cộng sự đã nghiên cứu về stress của mẹ có con CPTTT ở Urban India. Kết quả như sau: khi nuôi con CPTTT, có đến 3/4 người mẹ rơi vào tình trạng căng thẳng nghiêm trọng về mặt lâm sàng, với những biểu hiện rõ rệt. Nghiên cứu còn cho thấy, những phản ứng tích cực hoặc tiêu cực của người mẹ có ảnh hưởng rất lớn đến bản thân và gia đình của họ [12].
Khi nuôi con CPTTT, người mẹ đối mặt với rất nhiều khó khăn, thời gian lâu dần sẽ dễ rơi vào sự bế tắc và kiệt sức. Nguy cơ stress của người mẹ có con CPTTT khá cao. Khi người mẹ stress càng cao, người mẹ càng có xu hướng có hành vi tiêu cực với mọi người xung quanh, kể cả với bản thân họ và đứa trẻ. Điều đó khiến không khí gia đình càng căng thẳng, việc chăm sóc trẻ CPTTT đã khó lại càng khó hơn.
17 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Năm 2013, Azeem và cộng sự đã có một công trình nghiên cứu cắt ngang tại một bệnh viện ở Pakistan, trên 198 cha mẹ có con CPTTT. Kết quả cho thấy: khi nuôi dạy con CPTTT, khả năng cha mẹ gặp các vấn đề về SKTT rất cao.