Chương 1: Một số vấn đề chung về cơ sở lý luận, phương pháp luận phân tích, đánh giá các chỉ tiêu lao động việc làm. Chương 2: Phân tích thực trạng lao động - việc làm ở Việt Nam. Mô hình logistic tính toán sự tác động của các nhân tố ảnh hưởng đến khả năng có việc làm ở Việt Nam Kết luận. 10 CHƢƠNG 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ CHUNG VỀ CƠ SỞ LÝ LUẬN, PHƢƠNG PHÁP LUẬN PHÂN TÍCH, ĐÁNH GIÁ CÁC CHỈ TIÊU LAO ĐỘNG - VIỆC LÀM 1.1 KHÁI NIỆM VỀ NGUỒN LAO ĐỘNG - Theo từ điển thuật ngữ trong lĩnh vực lao động của Liên Xô cũ (Matxcơva 1997- Bản tiếng Nga): Nguồn Lao động là toàn bộ những nguời lao động dưới dạng tích cực (đang tham gia lao động) và tiềm tàng (có khả năng lao động nhưng chưa tham gia lao động).
- Theo từ điển thuật ngữ lao động Pháp (1997-1985- Bản tiếng Pháp) nguồn lao động không gồm những người có khả năng lao động nhưng không có nhu cầu làm việc. Theo quan điểm này phạm vi dân số được tính vào nguồn lao động theo nghĩa hẹp hơn so với quan điểm nêu trong từ điển thuật ngữ về lao động của Liên Xô cũ. - Theo giáo trình kinh tế lao động của trường Đại học Kinh tế quốc dân Hà Nội: nguồn lao động là toàn bộ dân số trong độ tuổi lao động (trừ những người tàn tật, mất sức lao động loại nặng) và những người ngoài độ tuổi lao động nhưng thực tế có làm việc.2 LỰC LƢỢNG LAO ĐỘNG - Theo Tổ chức Lao động quốc tế (ILO): Lực lượng lao động (LLLĐ) là một bộ phận dân số trong độ tuổi quy định thực tế đang có việc làm và những người thất nghiệp. - Ở Việt Nam: LLLĐ là những người từ đủ 15 tuổi trở lên có việc làm và không có việc làm (dân số hoạt động kinh tế).
Các quan niệm nêu trên về LLLĐ mới chỉ làm rõ được phần nào về mặt định tính hoặc định lượng của chỉ tiêu LLLĐ, không thể dùng lầm căn cứ đánh giá thống kê về quy mô LLLĐ. Khái niệm về LLLĐ được sử dụng trong cuộc điều tra lao động việc làm ở Việt Nam năm 2010: - LLLĐ (tương đương với khái niệm dân số hoạt động kinh tế) bao gồm toàn bộ những người từ đủ 15 tuổi trở lên đang có việc làm hoặc không có việc làm nhưng có nhu cầu làm việc. - LLLĐ trong độ tuổi lao động (tương đương với khái niệm dân số hoạt động kinh tế trong độ tuổi lao động) bao gồm những người trong độ tuổi lao động (nam từ đủ 15 tuổi đến hết 60 tuổi và nữ từ đủ 15 tuổi đến hết 55 tuổi) đang có việc làm hoặc không có việc làm nhưng nhu cầu làm việc và sẵn sàng làm việc. Khái niệm này về cơ bản thống nhất với quan điểm của ILO và quy định hiện hành của Tổng cục Thống kê về LLLĐ (LLLĐ đồng nghĩa với dân số hoạt động kinh tế), chỉ có cụ thể hơn nhóm thứ hai của LLLĐ là những người thất nghiệp, chứ không nói chung chung là không có việc làm.
Nó được sử dụng làm căn cứ khi tính toán thống kê LLLĐ ở Việt Nam hiện nay. 12 LLLĐ tuy là một bộ phận của nguồn lao động nhưng không đồng nhất với nguồn lao động. LLLĐ không bao gồm bộ phận dân số trong độ tuổi lao động có khả năng lao động nhưng không tham gia hoạt động kinh tế như: đang đi học, đang làm nội trợ cho gia đình hoặc chưa có nhu cầu làm việc. Do vậy, ngoài các đặc trưng về nhân khẩu, về trình độ học vấn, trình độ chuyên môn kĩ thuật như đã nêu trên, LLLĐ còn bao hàm các đặc trưng về trình độ, cơ cấu, kĩ năng nghề nghiệp, cấu trúc đào tạo, tác phong kĩ luật lao động, đạo đức làm nghề, sự hiểu biết về luật pháp, khả năng đáp ứng được yêu cầu phát triển công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước trong điều kiện nền kinh tế thị trường có sự quản lý của Nhà nước theo định hướng xã hội chủ nghĩa, khả năng hội nhập với thị trường lao động trong khu vực và trên thế giới.
Để có thể tính toán thống kê quy mô LLLĐ ở một thời điểm nào đó cần xác định rõ khái niệm việc làm, người có việc làm và người thất nghiệp.1 Việc làm Việc làm luôn là những vấn đề có tính thời sự và là mối quan tâm không chỉ của mọi người mà còn là của mọi Chính phủ và mọi tổ chức trong xã hội. Nhìn chung, trong các lý thuyết về việc làm các học giả đều thống nhất rằng mọi hoạt động được coi là việc làm khi đáp ứng được hai tiêu chuẩn sau đây: Thứ nhất, đó là các hoạt động không bị pháp luật ngăn cấm Thứ hai, hoạt động đó phải đem lại thu nhập cho người lao động hoặc tạo điều kiện cho người lao động tham gia để tạo thu nhập hoặc giảm chi phí trong gia đình. Bộ luật Lao động Nước Cộng hòa Xã hội chủ nghĩa Việt Nam, được Quốc hội nước Cộng hòa Xã hội chủ nghĩa Việt Nam khóa IX thông qua ngày 23 tháng 6 năm 1994 và có hiệu lực kể từ ngày 01 tháng 01 năm 1995 tại điều 13 đã quy định: “Mọi hoạt động tạo ra nguồn thu nhập, không bị pháp luật cấm đều được thừa nhận là 13 việc làm”. Hoạt động đem lại thu nhập có thể được lượng hóa dưới các dạng như: Người lao động nhận được tiền công, tiền lương bằng tiền hoặc hiện vật từ người sử dụng lao động; tự đem lại thu nhập cho bản thân thông qua các hoạt động kinh tế mà bản thân người lao động làm chủ; đem lại thu nhập cho hộ gia đình mà bản thân người thực hiện công việc đó là thành viên của hộ gia đình quản lý, tất nhiên các hoạt động này đều là được pháp luật thừa nhận.
Tuy nhiên, trên thực tế nếu chỉ căn cứ vào hai tiêu thức là tính hợp pháp và thu nhập để xác định một hoạt động được có được coi là việc làm hay không thì có những hoạt động khó có thể xác định chính xác được và lại càng khó khan hơn trong việc đánh giá về vấn đề việc làm. Nếu chỉ căn cứ vào tính hợp pháp của hoạt động thì việc làm phụ thuộc vào pháp luật của từng quốc gia, thậm chí ngay trong cùng một quốc gia có những hoạt động ở thời kỳ này được coi là việc làm nhưng ở thời kì khác lại không được coi là việc làm. Mặt khác, nếu căn cứ vào thu nhập đem lại cho người lao động thì có nhiều loại hoạt động có ích cho xã hội, gia đình, cộng đồng nhưng lại không tạo ra thu nhập hoặc góp phần tạo ra thu nhập cá nhân hoặc xã hội. Như vậy, có thể thấy với cách tiếp cận này khái niệm việc làm chưa thể khái quát được bản chất việc làm.
Vì vậy, cần phải có một cách tiếp cận khác trong việc nghiên cứu về việc làm đó là: Có thể hiểu việc làm như một đơn vị hiểu là một phạm trù để chỉ trạng thái phù hợp giữa sức lao động và tư liệu sản xuất hoặc những phương tiện để sản xuất ra của cải vật chất và tinh thần cho xã hội. Theo quan điểm này việc làm có các đặc trưng sau: Một là, việc làm là sự biểu hiện quan hệ của hai yếu tố sức lao động và tư liệu sản xuất. Hai là, mang lại lợi ích (vật chất và tinh thần) cho xã hội. Ba là, việc làm đó là trạng thái phù hợp giữa sức lao động và tư liệu sản xuất hoặc những phương tiện mà họ sử dụng để thực hiện để thực hiện hoạt động.
Sự phù hợp này phải được thể hiện ở cả hai mặt chất lượng và số lượng. 14 Như vậy, chỉ khi ở đâu có sự phù hợp về số lượng của hai yếu tố sức lao động và tư liệu sản xuất (hoặc phương tiện sản xuất) thì ở đó có việc làm. Từ mối quan hệ này cho thấy tỷ lệ một đơn vị sức lao động có thể vận hành bao nhiêu đơn vị tư liệu sản xuất (thường biểu hiện ở chỉ tiêu xuất đầu tư cho một chổ làm việc). Tỷ lệ này phụ thuộc vào từng nghành nghề, từng nơi làm việc.
Mặt khác,trạng thái phù hợp giữa sức lao động và tư liệu sản xuất chỉ có tính chất tương đối và thường xuyên thay đổi do tiến bộ khoa học kĩ thuật hay trình độ phát triển của quan hệ sản xuất, theo hướng một đơn vị lao động sẽ vận hành ngày càng nhiều hơn số đơn vị lao động vật hóa. Khi chuyển hóa từ trạng thái phù hợp này sang trạng thái phù hợp khác, thông thường sẽ giảm bớt chi phí lao động, từ đó dẫn đến tình trạng thất nghiệp hoặc thiếu việc làm. Căn cứ vào thời gian thực tế làm việc, chế độ làm việc và nhu cầu làm thêm của người được xác định là có việc làm trong tuần lễ trước điều tra, người có việc làm lại chia thành 2 nhóm: người đủ việc làm và người thiếu việc làm.1 Đủ việc làm “Việc làm đầy đủ” là sự thỏa mãn đầy đủ nhu cầu về việc làm của các thành viên có khả năng lao động, nói cách khác là mỗi người có khả năng lao động, muốn làm việc đều có thể tìm được việc làm trong thời gian ngắn. ”Việc làm đầy đủ” mới chỉ đề cập về mặt số lượng, chưa tính đến yếu tố nguyện vọng, năng khiếu, sở trường, tức là tính đến yếu tố hợp lý của việc làm.
Theo điều tra lao động việc làm thì người đủ việc làm là người có số giờ làm việc trong tuần lễ tham khảo lớn hơn hoặc bằng 35 giờ, hoặc những người có số giờ làm việc nhỏ hơn 35 giờ nhưng không có nhu cầu làm thêm, hoặc những người có số giờ làm việc nhỏ hơn 35 giờ nhưng bằng hoặc lớn hơn giờ chế độ quy định đối độc hại.2 Thiếu việc làm “Thiếu việc làm” là tình trạng có việc làm nhưng thời gian làm việc thấp hơn thời gian quy định và có nhu cầu làm thêm. Thiếu việc làm còn thể hiện dưới dạng làm việc có năng suất và thu nhập dưới mức thu nhập tối thiểu. Hiện nay, tình trạng thiếu việc làm còn phổ biến ở khu vực nông thôn. Thiếu việc làm là vấn đề được xem xét phức tạp hơn đôi chút.
Nguyên nghĩa của từ này trong tiếng Anh là underemployment-tức là chưa sử dụng hết, sử dụng dưới khả năng của người lao động. Thiếu việc làm được xem xét dưới hai góc độ là thiếu việc làm hữu hình (nhìn thấy) và thiếu việc làm vô hình (không nhìn thấy).