Chương 1. CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ THỰC HIỆN CHÍNH SÁCH CÁI CÁCH THỦ TỤC HÀNH CHÍNH THEO CƠ CHẾ MỘT CỬA 1. Cơ sở lý luận thực hiện chính sách cải cách thủ tục hành chính theo cơ chế một cửa 1. Thủ tục hành chính 1.
Khái niệm Có nhiều định nghĩa, khái niệm khác nhau về thủ tục hành chính (TTHC). Theo Nguyễn Văn Sâm và Võ Kim Sơn (2001), Đoàn Trọng Truyến (2002), Hoàng Quang Đạt (2011): TTHC là một loại quy phạm pháp luật mà ở đó có những quy định rõ ràng về trình tự thời gian,không gian khi thực hiện một hoạt động cụ thể của cơ quan hành chính nhà nước nhằm giải quyết công việc điều hành, tổ chức các hoạt động liên quan giữa các cơ quan, tổ chức hay cá nhân và chúng bắt buộc các cơ quan quản lý nhà nước và công chức phải tuân theo [29, tr. Mai Hữu Khuê và Bùi Văn Nhơn (1995) thì cho rằng TTHC không chỉ là những quy tắc chấp hành đúng quy trình của một công việc thuộc thẩm quyền của cơ quan nhà nước mà còn phải phục vụ đáp ứng nhu cầu hoạt động cho xã hội, cho cơ quan, tổ chức nhà nước và người dân [22, tr. TTHC là một thuật ngữ được sử dụng nhiều trong các hoạt động của cơ quan nhà nước.
Do đó, các văn bản của chính quy được ban hành cũng định nghĩa rõ về thuật ngữ này. Theo Đề án 30 của Bộ Nội vụ về Đơn giản hóa TTHC, thì “Thủ tục hành chính là trình tự, cách thức thực hiện và hồ sơ do cơ quan nhà nước, người có thẩm quyền quy định để giải quyết một công việc cụ thể liên quan đến cá nhân, tổ chức” [5, tr. Theo quy định của khoản 1 điều 3, Nghị định số 63/2010/NĐ-CP, ngày 08/6/2010 của Chính phủ về kiểm soát TTHC có đề cập “Thủ tục hành chính là trình tự, cách thức thực hiện, hồ sơ và yêu cầu, điều kiện do cơ quan nhà nước, người có thẩm quyền quy định để giải quyết một công việc cụ thể liên quan đến cá nhân, tổ chức” [11]. 10 Như vậy, TTHC có thể được hiểu đó là những quy định do cơ quan nhà nước, người có thẩm quyền quy định về trình tự, cách thức giải quyết công việc của cơ quan hành chính nhà nước nhằm phục vụ cho mối quan hệ giữa cơ quan hành chính nhà nước và người dân, tổ chức, doanh nghiệp.
Đặc điểm TTHC là thủ tục thực hiện hoạt động quản lý hành chính nhà nước, được thực hiện bởi các chủ thể quản lý hành chính nhà nước, bao gồm các cơ quan nhà nước, các tổ chức xã hội, các cá nhân được Nhà nước trao quyền.TTHC là một nhân tố đảm bảo cho sự hoạt động chặt chẽ, thuận lợi và đúng chức năng quản lý của các cơ quan Nhà nước. Đó là những chuẩn mực hành vi cho công dân và công chức Nhà nước để họ tuân theo [29, tr. TTHC có tính đa dạng, phức tạp: TTHC được quy định nhằm phục vụ cho các các cơ quan hành chính, người dân, tổ chức và doanh nghiệp trong hoạt động hành chính. Do đó, TTHC có nội dung trải rộng ở rất nhiều lĩnh vực, được sử dụng trong hầu hết mọi lĩnh vực đời sống xã hội, từ bộ máy hành chính trung ương tới các địa phương.
Mỗi TTHC tương ứng với một hoặc một số hoạt động quản lý hành chính cụ thể.Tương ứng với đó là quy trình thời gian và không gian đối với mỗi loại thủ tục cũng khác nhau.Do đó TTHC rất đa dạng và phức tạp. TTHC có tính mềm dẻo và linh hoạt: với mục đích là phục vụ cho người dân, tổ chức và doanh nghiệp, với mục tiêu chung đó là phát triển xã hội thì TTHC bên cạnh tính đa dạng thì cần có tính mềm dẻo và linh hoạt để năng động thay đổi nhanh hơn nhằm đáp ứng yêu cầu thực tế xã hội luôn vận hành và biến đổi liên tục. Đặc biệt là với giai đoạn hiện nay, nước ta chịu ảnh hưởng lớn của hội nhập quốc tế, và chịu tác động lớn của toàn cầu hóa cùng với đó là sự phát triển của khoa học công nghệ. Do đó, TTHC cần linh hoạt thay đổi nhằm đáp ứng với thời đại mới.
Vai trò TTHC là do cơ quan, cá nhân có thẩm quyền quy định, do vậy vai trò TTHC trước tiên đó là thể hiện quyền lực của cơ quan nhà nước trong quản lý các hoạt động của các cơ quan, tổ chức các cấp; cụ thể hóa pháp luật và điều tiết công việc 11 hành chính, đảm bảo cho việc thực thi các quyết định được thống nhất, đồng bộ và chính xác; TTHC có vai trò quan trọng trong đời sống xã hội, phục vụ cá nhân và tổ chức, doanh nghiệp trong đời sống xã hội và hoạt động kinh tế.Thông qua các TTHC, các cá nhân, tổ chức thực hiện được quyền lợi, nghĩa vụ của mình. TTHC đóng vài trò là chiếc cầu nối quan trọng giữa cơ quan Nhà nước với cá nhân, doanh nghiệpvà với các tổ chức khác. TTHC càng gọn nhẹ, đơn giản thì ý nghĩa càng lớn trong việc làm hài lòng người dân, tổ chức, doanh nghiệp đối với cơ quan hành chính nhà nước, làm bền chặt các mối quan hệ, làm cho Nhà nước ta thực sự là Nhà nước của dân, do dân và vì dân. TTHC hợp lý và vận dụng trong thực tiễn đạt hiệu quả cao, sẽ làm giảm sự phiền hà, công việc được giải quyết nhanh chóng, chính xác, góp phần chống tệ nạn tham nhũng, sách nhiễu nhân dân.
Từ đó, quá trình triển khai và thực thi pháp luật, xây dựng nhà nước trở nên dễ dàng, nhanh chóng, góp phần phát triển kinh tế - xã hội đất nước. TTHC cũng chính là bộ mặt biểu thị cho trình độ của cơ quan hành chính nhà nước, thể hiện mức độ văn minh, hiện đại và khả năng linh hoạt đáp ứng sự phát triển của thời đại của bộ máy hành chính Nhà nước. Đặc biệt trong thời đại hội nhập quốc tế và sự phát triển mạnh mẽ của công nghệ như hiện nay, TTHC càng tinh gọn, linh hoạt và ứng dụng công nghệ hiện đại, rút ngắn thời gian làm việc thì sẽ càng thúc đẩy hoạt động triển khai và ứng dụng pháp luật hành chính càng nhanh chóng và hiệu quả. Cải cách thủ tục hành chính 1.
Khái niệm Cho đến nay, vẫn chưa có một định nghĩa chính xác về cải cách TTHC, có nhiều quan điểm khác nhau dựa trên những góc nhìn nhận khác nhau về TTHC của các nhà khoa học nghiên cứu. Trong Thông tư 07/2014/TT-BTP của Bộ Tư pháp, Cải cách TTHC là một bộ phận của cải cách hành chính Nhà nước. Đây là hoạt động xem xét, sửa đổi, bổ sung, 12 thay thếhoặc hủy bỏ những quy định về TTHC không còn phù hợp; hoàn thiện và đổi mới các quy định, quy trình nhằm phù hợp với từng loại đối tượng, từng loại công việc, phù hợp với điều kiện thực tế và đáp ứng yêu cầu của người dân, doanh nghiệp và tổ chức. Hay nói cách khác, cải cách TTHC là đổimới mối liên hệ tới quyền và nghĩa vụ của người dân và doanh nghiệp và trong nội bộ cơ quan hành chính nhà nước [9, tr.
Theo Trần Thanh Thu (2020), thì “Cải cách TTHC là cải cách các quy định pháp luật về trình tự, thủ tục thực hiện thẩm quyền của các cơ quan hành chính nhà nước, người có thẩm quyền; cải cách các quy định về các loại TTHC; cải cách việc thực hiện các TTHC” [32]. Còn theo Nguyễn Xuân Phúc, cải cách TTHC là cải cách trước hết là từ con người. “TTHC chỉ là một công cụ quản lý Nhà nước trên tinh thần có lợi cho người dân, doanh nghiệp, giảm chi phí xã hội, tăng cường quản lý Nhà nước. Nếu thủ tục dù tốt bao nhiêu chăng nữa nhưng con người không tốt thì cũng không giải quyết vấn đề gì” [19].
Như vậy, có thể hiểu cải cách TTHC là những thay đổi về TTHC của cơ quan, cá nhân có thẩm quyền nhằm hoàn thiện các trình tự, cách thức thực hiện công việc, các quy định vềTTHC của các cơ quan hành chính nhà nước nhằm nâng cao năng lực và hiệu quả hoạt động của các cơ quan, tổ chức hành chính nhà nước sao cho phù hợp với yêu cầu của thực tiễn, hướng tới mục tiêuxây dựng nhà nước pháp quyền của dân, do dân và vì dân. Vai trò Cải cách TTHC nhằm phát hiện, cắt giảm hoặc sửa đổi những TTHC rườm rà, phức tạp, không đồng nhất, gây trở ngại trong việc tiếp nhận và xử lý công việc hành chính. Từ đó, xây dựng và hoàn thiện các TTHC với mục tiêu đơn giản hóa các quy trình, thủ tục, tạo nên một thể thống nhất, đồng bộ và đúng pháp luật các nội dung của cải cách hành chính và điều chỉnh phù hợp với điều kiện thực tế. Cải cách TTHC góp phần xây dựng nền hành chính chuyên nghiệp, dân chủ, hoạt động hiệu lực, hiệu quả, góp phần tích cực trong công cuộc phát triển đất nước 13 và đấu tranh phòng chống tham nhũng.
Cải cách TTHC được thực hiện hiệu quả sẽ giúp nâng cao chất lượng dịch vụ công, đáp ứng ngày càng tốt hơn nhu cầu của người dân, tổ chức và doanh nghiệp,cải thiện mối quan hệ và cách thức giải quyết công việc của người dân, doanh nghiệp với cơ quan, tổ chức nhà nước. Ý nghĩa lớn hơn đó là tạo môi trường kinh doanh thuận lợi, thông thoáng, thu hút đầu tư và hợp tác quốc tế. TTHC là một bộ phận của pháp luật hành chính nên việc xây dựng và thực hiện tốt các cải cách TTHC thì sẽ đảm bảo việc triển khai và thực thi pháp luật đúng quy định, nhờ đó đảm bảo được trách nhiệm quản lý, điều hành của các cơ quan nhà nước, giữ vững được kỷ luật, kỷ cương hành chính [40]. Nội dung cải cách thủ tục hành chính Nội dung cải cách tập trung vào nâng cao chất lượng TTHC trong tất cả các lĩnh vực, giữa các cơ quan hành chính nhà nước, các ngành, các cấp và trong nội bộ từng cơ quan hành chính nhà nước, nhất là TTHC liên quan tới người dân, doanh nghiệp.
Trong Chương trình tổng thể cải cách hành chính nhà nước giai đoạn 2011-2020, nội dung cải cách TTHC gồm những phần sau: - Rà soát, đánh giá và thực hiện cắt giảm hoặc bổ sung, sửa đổi TTHC, loại bỏ những thủ tục rườm rà, chồng chéo, đặc biệt là những TTHC liên quan trực tiếp đến người dân, doanh nghiệp. Mở rộng cải cách TTHC trong tất cả các lĩnh vực, trong đó chú trọng các lĩnh vực: Đầu tư, đất đai, xây dựng, sở hữu nhà ở, thuế, hải quan, xuất khẩu, nhập khẩu, y tế, giáo dục, lao động, bảo hiểm, khoa học, công nghệ.