phần mở đầu, Kết luận và Danh mục tài liệu tham khảo, nội dung Luận văn đƣợc trình bầy thành 3 chƣơng nhƣ sau: 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Chƣơng 1: Những vấn đề lý luận chung về hoạt động tƣơng trợ tƣ pháp quốc tế về dân sự và hoạt động tƣơng trợ tƣ pháp quốc tế về dân sự tại Toà án. Chƣơng 2: Tƣơng trợ tƣ pháp quốc tế về dân sự trong hoạt động tại Toà án theo pháp luật Việt Nam, pháp luật một số nƣớc và các công ƣớc quốc tế. Chƣơng 3: Một số giải pháp cụ thể nhằm nâng cao hiệu quả của tƣơng trợ tƣ pháp quốc tế về dân sự trong hoạt động của Toà án Việt Nam. 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com CHƢƠNG 1 - NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CHUNG VỀ HOẠT ĐỘNG TƢƠNG TRỢ TƢ PHÁP QUỐC TẾ VỀ DÂN SỰ VÀ HOẠT ĐỘNG TƢƠNG TRỢ TƢ PHÁP QUỐC TẾ VỀ DÂN SỰ TẠI TÒA ÁN 1.
Những vấn đề lý luận chung của hoạt động tƣơng trợ tƣ pháp: 1. Vai trò của hoạt động tương trợ tư pháp quốc tế: Theo tuyên bố của Đại hội đồng Liên hợp quốc ngày 24.1970 về những nguyên tắc cơ bản của Luật quốc tế điều chỉnh quan hệ hữu nghị và hợp tác giữa các quốc gia phù hợp với Hiến chƣơng Liên hợp quốc, thì các quốc gia – chủ thể của Luật quốc tế hiện đại phải có nghĩa vụ hợp tác với nhau. Từ đó cho thấy hợp tác quốc tế về tƣơng trợ tƣ pháp là một biểu hiện của nguyên tắc về nghĩa vụ hợp tác giữa các quốc gia. Nhu cầu hợp tác và tƣơng trợ tƣ pháp giữa các quốc gia ngày càng trở lên cần thiết và có tầm quan trọng lớn bên cạnh sự hợp tác nhiều mặt khác.
Điều đó thể hiện cùng với xu hƣớng hội nhập, hợp tác giữa các quốc gia thì ngày càng có nhiều chủ thể nƣớc ngoài cƣ trú, làm ăn, sinh sống. Trong các giao lƣu hàng ngày về mọi mặt của đời sống giữa các cá nhân, pháp nhân nƣớc ngoài với cá nhân, pháp nhân trong nƣớc đã làm phát sinh nhiều quan hệ, tranh chấp thuộc các lĩnh vực hình sự, dân sự, hôn nhân và gia đình, kinh doanh thƣơng mại và lao động đòi hỏi cần đƣợc pháp luật điều chỉnh kịp thời. Khi Tòa án của mỗi nƣớc thụ lý, giải quyết vụ việc về các tranh chấp đó – quan hệ dân sự có yếu tố nƣớc ngoài, thì không chỉ căn cứ vào pháp luật trong nƣớc mà trong nhiều trƣờng hợp cần có sự tƣơng trợ, giúp đỡ của cơ quan tƣ pháp nƣớc ngoài để giải quyết vụ việc đó. Do vậy, tƣơng trợ tƣ pháp quốc tế là một đòi hỏi khách quan, một quy luật tất yếu của sự hợp tác, hội nhập quốc tế.
11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com “Theo số liệu thống kê của ủy ban Nhà nƣớc về ngƣời Việt Nam ở nƣớc ngoài, hiện có khoảng 4 triệu ngƣời Việt Nam định cƣ ở các nƣớc và vùng lãnh thổ, trong đó tập trung đông nhất là ở Mỹ 1,5 triệu ngƣời, Pháp 300.000 ngƣời, Canada 250.000ngƣời, ở các nƣớc Đông Âu (Nga), các nƣớc châu á (Campuchia, Thái Lan) mỗi nƣớc có khoảng 100.000 ngƣời Việt làm ăn, sinh sống. Trong xu thế mở cửa hội nhập, số lƣợng công dân Việt Nam ra nƣớc ngoài ngày càng gia tăng về số lƣợng và thành phần nhƣ: du học, thực tập sinh, lao động, tham quan, du lịch, hội chợ, triển lãm, buôn bán, đầu tƣ, kết hôn với ngƣời nƣớc ngoài, xuất cảnh định cƣ, hội nghị, hội thảo quốc tế, khu vực… Trong đó, tại nhiều địa bàn, số lƣợng ngƣời Việt tăng nhanh nhƣ ở Hàn Quốc, Đài Loan có hàng trăm nghìn phụ nữ Việt Nam kết hôn với công dân nƣớc sở tại; còn tại Austratia, hiện có khoảng 12 nghìn du học sinh. Ngoài ra, theo thống kê của Bộ Lao động-Thƣơng binh và Xã hội có khoảng năm trăm nghìn lao động Việt Nam đi làm việc theo nhiều hình thức ở hơn 40 nƣớc và vùng lãnh thổ nhƣ Malaysia, Nhật Bản, Hàn Quốc, Đài Loan, ả-rập-xê-út, UAE, Lào, Mông Cổ, Síp, Macao, Angola, Lào, Trung Quốc”. [33] Xu hƣớng hợp tác về tƣơng trợ tƣ pháp quốc tế đƣợc đặt ra ngày càng nhiều đối với những nƣớc mà trên lãnh thổ của nƣớc đó có số lƣợng đông ngƣời nƣớc ngoài cƣ trú, cũng nhƣ đối với các nƣớc có nhiều công dân sinh sống ở nƣớc ngoài.
Đồng thời, với xu hƣớng mở rộng quan hệ hợp tác về kinh tế và hội nhập quốc tế, thì nhu cầu tƣơng trợ tƣ pháp càng trở nên bức thiết. Xét về mặt lý luận, Quốc gia thực hiện quyền tối cao trong phạm vi lãnh thổ của mình trên mọi phƣơng diện, đặc biệt là quyền tài phán. Nhƣng quốc gia khó có thể thực hiện đƣợc quyền tài phán đối với công dân của mình có giao dịch dân sự hoặc vi phạm pháp luật song hiện tại họ đang cƣ trú ở nƣớc ngoài, 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com nếu không có sự trợ giúp của Nhà nƣớc nƣớc ngoài hữu quan (có thể là thu thập chứng cứ, ủy thác điều tra, tống đạt giấy tờ hay dẫn độ tội phạm v. Tuy nhiên, phạm vi, mức độ, cách thực trợ giúp đến đâu, phần lớn lại phụ thuộc vào ý chí (chủ quyền) của quốc gia đƣợc yêu cầu.
Do vậy, xét về mặt này trên phƣơng diện quốc tế thì tƣơng trợ tƣ pháp còn đƣợc hiểu nhƣ một biểu hiện cụ thể của chủ quyền quốc gia và các quốc gia khác phải hết sức tôn trọng, không đƣợc ép buộc hay can thiệp dƣới bất cứ hình thức nào. Khái niệm tương trợ tư pháp quốc tế: Theo pháp luật và thực tiễn ở một số nước: Căn cứ vào phạm vi các vấn đề tƣơng trợ tƣ pháp, trên cơ sở phù hợp với tính chất và mức độ quan hệ giữa các quốc gia với nhau, cũng nhƣ xuất phát từ nhu cầu tƣơng trợ tƣ pháp do thực tiễn đặt ra ở mỗi quốc gia trong từng thời kỳ mà các nƣớc đƣa ra một số học thuyết hay khái niệm tƣơng ứng về tƣơng trợ tƣ pháp. Nói nhƣ vậy để thấy rằng, trong khoa học pháp lý hiện nay, khó có thể tìm thấy một khái niệm đƣợc thừa nhận chung, làm chuẩn mực cho một cách hiểu thống nhất về tƣơng trợ tƣ pháp xét trên bình diện quốc tế. Dƣới đây chúng tôi xin đề cập về “tƣơng trợ tƣ pháp quốc tế” theo pháp luật và thực tiễn của một số nƣớc, để qua đó thấy đƣợc sự khác biệt của khái niệm này.
Cộng hòa Liên bang Đức: vào những năm 60, tƣơng trợ tƣ pháp quốc tế đƣợc nhiều Luật gia CHLB Đức hiểu là việc tống đạt giấy tờ và thực hiện ủy thác tƣ pháp về việc thu thập chứng cứ. Sau này phạm vi tƣơng trợ tƣ pháp đƣợc hiểu rộng hơn bao gồm cả việc trao đổi thông tin về pháp luật, gửi tài liệu giấy tờ và thông báo cho Tòa án hoặc cơ quan tƣ pháp khác, thậm chí cả việc thi hành các quyết định về án phí. Nhƣ vậy, phạm vi tƣơng trợ tƣ pháp theo quan niệm của Đức đƣợc hiểu tƣơng đối rộng. 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Cộng hòa Pháp: cũng giống nhƣ Đức, phạm vi tƣơng trợ tƣ pháp theo quan niệm của các Luật gia Pháp – bao gồm việc tống đạt giấy tờ và thực hiện ủy thác tƣ pháp (cả về dân sự và hình sự), miễn án phí và lệ phí Tòa án cho ngƣời nƣớc ngoài đƣa ra chứng cứ trên cơ sở pháp luật nƣớc ngoài, công nhận và thi hành các phán quyết… Thụy Điển: trong lĩnh vực dân sự và thƣơng mại, tƣơng trợ tƣ pháp đƣợc coi là một bộ phận quan trọng của tƣ pháp quốc tế và đƣợc hiểu theo hai nghĩa rộng – hẹp khác nhau, nhƣng chủ yếu bao gồm các nội dung về tống đạt giấy tờ; thu thập chứng cứ; áp dụng pháp luật nƣớc ngoài; công nhận và thi hành bản án của Tòa án và quyết định của trọng tài nƣớc ngoài; trao đổi thông tin pháp luật; miễn hợp pháp hóa các giấy tờ v.v… Hệ thống luật Anh – Mỹ (Common Law): tƣơng trợ tƣ pháp trƣớc hết bao gồm việc tống đạt giấy tờ và ủy thác tƣ pháp về thu thập chứng cứ.
Tuy nhiên, khác với các nƣớc theo hệ thống luật châu Âu lục địa, cách thức thực hiện tƣơng trợ tƣ pháp do Tòa án Anh và Mỹ thực hiện. Tƣơng trợ tƣ pháp theo luật Anh – Mỹ ( Legal Assistance) còn đƣợc hiểu là việc hỗ trợ lẫn nhau giữa Tòa án các nƣớc trong hoạt động tố tụng (điều tra, truy tố, xét xử) và thi hành án về dân sự cũng nhƣ hình sự. Liên xô (cũ) và các nƣớc Đông Âu: phụ thuộc vào phạm vi nội dung các vấn đề đƣợc quy định trong các điều ƣớc quốc tế liên quan, tƣơng trợ tƣ pháp đƣợc hiểu là việc thực hiện ủy thác tƣ pháp về dân sự và hình sự của Tòa án nƣớc ngoài, thông qua các hành vi tố tụng riêng biệt, bao gồm cả việc tống đạt giấy tờ. Các hành vi tố tụng riêng biệt ở đây thƣờng bao gồm: lập, tống đạt giấy tờ; điều tra thu thập chứng cứ; công nhận và thi hành án dân sự của Tòa án và quyết định của trọng tài nƣớc ngoài; khám xét, thu giữ, chuyển giao vật chứng; trƣng cầu giám định; lấy lời khai của các bên cũng nhƣ nhân 14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com chứng; tiến hành truy cứu hình sự; dẫn độ để truy tố hình sự hoặc thi hành án hình sự.
Tóm lại, thông qua cách tiếp cận một số khái niệm về tƣơng trợ tƣ pháp quốc tế theo các hệ thống pháp luật khác nhau, có thể rút ra một số điểm chung về khai niệm này, trƣớc hết đó là việc thực hiện tƣơng trợ tƣ pháp (về dân sự và hình sự). Phạm vi tƣơng trợ tƣ pháp rộng hay hẹp là tùy thuộc vào nội dung và tính chất của vụ việc tƣơng trợ đƣợc yêu cầu. Song tựu trung lại phạm vi tƣơng trợ tƣ pháp thƣờng bao gồm việc tống đạt giấy tờ, lấy lời khai, cung cấp chứng cứ, xác minh địa chỉ…nhằm mục đích chủ yếu là phục vụ trong quá trình tố tụng quốc tế. Ngoài ra cần nhấn mạnh một điều mà thực tiễn tƣ pháp quốc tế đã cho thấy rằng, trong trƣờng hợp không có điều ƣớc quốc tế liên quan, thì hoạt động tƣơng trợ tƣ pháp và pháp lý ở các nƣớc (dù theo hệ thống luật châu Âu lục địa, luật Anh – Mỹ hay bất kỳ hệ thống pháp luật nào) thƣờng đƣợc thực hiện theo nguyên tắc có đi có lại, tôn trọng chủ quyền, bình đẳng và cùng có lợi.