Chương 1 KHÁI QUÁT CHUNG VỀ QUYỀN VÀ BẢO ĐẢM QUYỀN CỦA LAO ĐỘNG DI CƯ TỪ NÔNG THÔN RA THÀNH PHỐ 1. KHÁI NIỆM LAO ĐỘNG DI CƯ 1. Định nghĩa lao động di cư Theo Đại từ điển Tiếng Việt di cư có hai nghĩa, nghĩa thứ nhất là “dời, chuyển đến nơi khác để sinh sống” và nghĩa thứ hai là “hiện tượng di chuyển đi lại theo chu kỳ và theo tuyến ổn định của một bộ phận hay toàn thể một quần thể động vật”[24, tr. Di cư được hiểu là hiện tượng di chuyển nơi cư trú từ đơn vị hành chính lãnh thổ này sang đơn vị hành chính lãnh thổ khác, thông thường trong một khoảng thời gian tương đối dài, gắn liền với việc tìm kiếm những điều kiện, khả năng tồn tại, phát triển của cá nhân hay một cộng đồng người nhất định.
Khái niệm di cư cũng gần với khái niệm di dân “di chuyển dân cư khỏi một ranh giới hành chính nào đó đến nơi định sẵn theo những mục đích nhất định”. Có tác giả cho rằng, thuật ngữ nhập cư, di cư, di dân, di trú, di chuyển, chuyển cư. là những cách hiểu khác nhau về bản chất của sự di cư, do vậy, đều chỉ một khái niệm có nhiều tên gọi; và tác giả sử dụng thuật ngữ di cư để: “chỉ chung cho sự xuất cư khỏi nơi ở cũ và sự nhập cư vào nơi ở mới và như vậy nó được hiểu như là một quá trình xuất cư – nhập cư, bởi xuất cư bao giờ cũng gắn kết với nhập cư, xuất cư từ đâu và nhập cư vào đâu” [21, tr. Theo Liên Hợp Quốc, di cư hay di dân là sự dịch chuyển từ khu vực này sang khu vực khác thường là qua một địa giới hành chính hoặc là sự dịch chuyển theo một khoảng cách xác định nào đó thực hiện trong một khoảng thời gian nhất định kèm theo sự thay đổi nơi cư trú.
Sự chuyển dịch 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com nơi cư trú có thể diễn ra bên trong phạm vi biên giới quốc gia, gọi là di cư nội địa, hoặc sự dịch chuyển đó có thể diễn ra giữa các quốc gia khác nhau, gọi là di cư quốc tế. Ở đây, luận văn muốn đề cập đến vấn đề di cư nội địa, mà trường hợp điển hình là quá trình di cư tự do từ nông thôn ra thành thị. Cùng với đà tăng trưởng và phát triển kinh tế, xu hướng tăng lên của quá trình di cư tự do từ nông thôn lên thành thị đang là một trong bốn đặc điểm quan trọng trong phương thức di cư ở nước ta hiện nay. Di cư tự do nông thôn – thành thị gồm hai hình thức là di cư đến định cư lâu dài và di cư tạm thời (di cư mùa vụ) nhằm tìm kiếm việc làm trong thời kì nông nhàn.
Thuật ngữ mùa vụ không nhất thiết mang nghĩa vụ mùa thu hoạch mà còn hàm ý nhiều hoạt động mùa vụ khác như mùa xây dựng, mùa du lịch…[1]. Như vậy, trong nghiên cứu này, quá trình di cư tự do nông thôn – thành thị bao gồm cả hai hình thức di cư nói trên. Có thể đưa ra khái niệm cụ thể về lao động di cư như sau: Lao động di cư là những lao động di chuyển ra khỏi đơn vị hành chính lãnh thổ nơi sinh sống để làm việc tại đơn vị hành chính lãnh thổ mới, trong một thời gian tương đối dài. Lao động di cư từ nông thôn ra thành phố là những lao động di chuyển từ nông thôn ra thành phố trong một khoảng thời gian nhất định.
Là một quá trình di chuyển từ khu vực kém phát triển hơn đến khu vực phát triển hơn. Phân loại lao động di cư Di cư diễn ra dưới nhiều hình thức khác nhau gồm: di cư trong nước và di cư quốc tế. Trọng tâm nghiên cứu của đề tài là tập trung phân tích luồng di cư nông thôn ra thành thị hay di cư trong nước. Do vậy, di cư được chia thành các loại hình theo căn cứ sau: 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.
Theo pháp lý Bao gồm: di cư có tổ chức hay di cư tự do hợp pháp và di cư không hợp pháp. - Di cư có tổ chức: diễn ra trong khuôn khổ chương trình của nhà nước, trong trường hợp này những người di cư thường nhận một khoản trợ cấp hỗ trợ và thường di chuyển nơi ở thường trú của gia đình. - Di cư tự do hợp pháp: là việc chuyển đến nơi sinh sống mới do bản thân người di cư tự quyết định bao gồm cả việc lựa chọn địa bàn nhập cư, tổ chức di chuyển, cũng như trang trải mọi phí tổn và tìm việc làm… - Di cư bất hợp pháp: là việc chuyển đến nơi ở mới giống như di cư tự do hợp pháp, tuy nhiên người di cư lờ đi các quy định và cố gắng tránh liên lạc với các cấp chính quyền. Theo nơi đi và nơi đến Dựa theo nơi đi và nơi đến có 4 loại hình: nông thôn – nông thôn, nông thôn – thành thị, thành thị - thành thị và thành thị - nông thôn.
Theo thời gian Theo thời gian, di cư có thể chia thành: di cư lâu dài, di cư tạm thời và di cư theo mùa vụ. - Di cư lâu dài: Là nhóm những người di cư đến một khoảng thời gian tương đối dài và có ý định ở lại nơi đến. - Di cư tạm thời: những người tới một địa bàn trong một thời gian nhất định (để học tập, làm việc) trước khi có quyết định liệu có sống ở đó hay không. - Di cư theo mùa vụ: Là trường hợp đặc biệt của di dân tạm thời.
Thuật ngữ “mùa vụ” không nhất thiết mang nghĩa mùa vụ thu hoạch, mặc dù nó có thể là như vậy đối với người di dân. Thuật ngữ này còn hàm ý những hoạt động mùa khác như mùa xây dựng hoặc mùa du lịch bao gồm cả loại hình đi làm ăn xa ở nông thôn. Có thể nói, di cư theo mùa vụ là những người 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com ra thành phố trong những lúc nông nhàn để tìm kiếm việc làm, không có ý định cư trú lâu dài và sẽ quay về khi có nhu cầu lao động và công việc gia đình ở quê hương. Thực trạng di cư từ nông thôn ra thành phố Thống kê của Dự án "Tình hình di chuyển lao động từ nông thôn ra thành thị và các khu công nghiệp trong bối cảnh Việt Nam gia nhập WTO” công bố mới đây cũng cho thấy trong vòng 5 năm gần đây, có 6,5 triệu lao động đã di cư từ nông thôn ra thành thị, các khu công nghiệp; Tính đến năm 2010, dân cư ở khu vực thành thị là 25.896 người (chiếm 29,6%) và nông thôn là 60.
Cũng theo số liệu Tổng điều tra dân số và nhà ở công bố ngày 21/7/2010, năm 2003 số lao động ngoại tỉnh tới các KCN là 731. Thời kỳ 2001-2005 số lao động ngoại tỉnh đến vùng trọng điểm là 4. Việc hình thành và phát triển của các khu đô thị, KCN và khu chế xuất đã tạo động lực mạnh mẽ cho việc di dân, di chuyển lao động, nhất là giai đoạn 2004-2009. Trong thời gian này, lượng di cư tới địa bàn hành chính cùng cấp huyện tăng 275.000 người, di cư cùng tỉnh tăng 571.000 người, di cư khác tỉnh tăng 1,4 triệu người và di cư khác vùng tăng hơn 1 triệu người.
Thành phố Hà Nội và thành phố Hồ Chí Minh là hai địa bàn có số lượng nhập cư lớn và có tốc độ nhập cư cao trong cả nước. Thống kê của Dự án "Tình hình di chuyển lao động từ nông thôn ra thành thị và các khu công nghiệp trong bối cảnh Việt Nam gia nhập WTO”, khoảng 85% người di dân thuộc độ tuổi từ 15-29 tuổi, đặc biệt cao nhất là ở độ tuổi từ 20-24 tuổi chiếm 37,14% và 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com độ tuổi từ 15-19 tuổi chiếm 28,27%, tiếp theo là độ tuổi 25 - 29 tuổi chiếm 10,88%[25]. Như vậy, di dân chủ yếu là người trong độ tuổi lao động trẻ, khỏe. Hiện tượng này có thể là do yêu cầu đối với lao động di cư, tính cạnh tranh trên thị trường lao động và một phần tâm lý người trẻ thường thích sống ở các thành phố lớn.
Nhìn về tổng thể, nam có xu hướng di cư nhiều hơn đôi chút so với nữ. Tuy nhiên, nhìn vào từng nhóm tuổi thì nữ chiếm ưu thế hơn ở các nhóm tuổi trên 30; còn ở các nhóm tuổi dưới 30 số di dân nam nhiều hơn số di dân nữ. Sự gia tăng tỷ lệ nữ so với nam giới ở độ tuổi trên 30 trong số di dân có thể liên quan tới việc đoàn tụ gia đình cũng như sự phát triển nhanh chóng của các loại hình kinh tế dịch vụ… Về trình độ học vấn và chuyên môn kỹ thuật, có thể thấy rằng, trình độ học vấn của người di dân lâu dài tương đối khá, không hề thua kém với dân sở tại. Còn trình độ của nhóm di dân mùa vụ thì thấp hơn.
Tuy nhiên, tỷ lệ những người di dân có trình độ học vấn phổ thông cũng chiếm tới hơn 70%; chất lượng của dân số không những được đánh giá qua trình độ học vấn phổ thông mà còn qua các cấp đào tạo về chuyên môn. Số người di cư ra thành phố có một bộ phận khá lớn là không có trình độ chuyên môn kỹ thuật, họ làm việc theo thời vụ hoặc không có nghề nghiệp cố định. Đây cũng là một vấn đề đòi hỏi các nhà quản lý phải quan tâm. Thực tế cũng cho thấy số lao động giản đơn chiếm một tỷ lệ khá cao và họ làm đủ các nghề: nghề xây dựng và sản xuất thủ công; đạp xích lô và xe ôm, thu gom phế liệu, dịch vụ trong các nhà hàng… Những người lao động này thường tập trung chờ việc ở các tụ điểm mà người ta quen gọi là các chợ lao động, họ có thể thuê nhà trọ hoặc có nhiều người nghỉ qua đêm ngay trên vỉa hè, lề đường một cách tạm bợ.
Họ làm thuê bất cứ nghề gì, kể cả việc nặng nhọc với tiền công thấp. Việt Nam đang xây dựng nền kinh tế thị trường trên đà hội nhập với 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com nền kinh tế thế giới, điều này đã làm xuất hiện thêm nhiều các khu công nghiệp, khu chế xuất và khu kinh tế cùng với sự gia tăng của các nhà đầu tư, nhất là các nhà đầu tư nước ngoài. từ đó dẫn đến nhu cầu rất lớn về lao động.