CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN LÝ THUYẾT VỀ CHÍNH SÁCH TIỀN TỆ, CHÍNH SÁCH TÀI KHÓA VÀ TÁC ĐỘNG CỦA HAI CHÍNH SÁCH NÀY ĐỐI VỚI TĂNG TRƯỞNG KINH TẾ 1.1 Cơ sở lý luận về chính sách tiền tệ 1.1 Khái niệm chính sách tiền tệ Chính sách tiền tệ là một bộ phận của chính sách kinh tế - tài chính quốc gia, thuộc tầm kinh tế vĩ mô do Ngân hàng trung ương (NHTW) đề ra và chính NHTW đưa vào vận hành trong thực tế nhằm ổn định tiền tệ và nâng cao sức mua của đồng tiền. Như vậy, có thể thấy: - CSTT là một bộ phận cấu thành chính sách kinh tế tài chính quốc gia. - CSTT là công cụ kinh tế vĩ mô - NHTW là người đề ra và vận hành CSTT - Mục tiêu tổng quát của CSTT là ổn định và nâng cao sức mua của đồng tiền trong nước Ở Việt Nam Ngân hàng Trung ương (Ngân hàng Nhà nước Việt Nam) là cơ quan của Chính phủ, thực hiện chức năng quản lý nhà nư ớc về tiền tệ và hoạt động ngân hàng, chịu trách nhiệm chính trong việc hoạch định và thực thi CSTT quốc gia nhằm ổn định giá trị đồng tiền, góp phần đảm bảo hoạt động ngân hàng và hệ thống tổ chức tín dụng, thúc đẩy phát triển kinh tế xã hội theo định hướng xã hội chủ nghĩa. Bất kỳ nền kinh tế nào, ổn định tiền tệ và nâng cao sức mua đồng tiền trong nước luôn được coi là mục tiêu có tính chất dài hạn.
NHTW điều hành CSTT phải kiểm soát được tiền tệ, làm sao cho phù hợp giữa khối lượng tiền với LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 6 mức tăng tổng sản phẩm quốc dân danh nghĩa, gi ữa tổng cung và tổng cầu tiền tệ, giữa tiền và hàng, không gây thừa hoặc thiếu tiền so với nhu cầu của lưu thông. Trong một quãng thời gian cụ thể nào đó, CSTT có thể được xác định theo một trong hai hướng: - CSTT mở rộng: là việc cung ứng thêm tiền cho nền kinh tế, nhằm khuyến khích đầu tư, mở rộng sản xuất, tạo công ăn việc làm. Trong trường hợp này, chính sách nhằm vào chống suy thoái kinh tế. - CSTT thắt chặt: là việc giảm cung ứng tiền cho nền kinh tế, nhằm hạn chế đầu tư, kìm hãm s ự phát triển quá nóng của nền kinh tế.
Trong trường hợp này, CSTT nhằm vào việc kiềm chế lạm phát. Bằng cách NHTW tác động đến cung tiền (money supply) làm thay đổi cung tiền để tác động đến lãi suất, từ đó ảnh hưởng đến chi tiêu của các khu vực nền kinh tế, cuối cùng CSTT có tác động đến GDP (thực, tiềm năng) và lạm phát. Trong dài hạn, CSTT xác định giá trị danh nghĩa hay giá tr ị tiền tệ của hàng hóa và dịch vụ - đó chính là mức giá chung hay CSTT chính là yếu tố quyết định mức giá chung trong dài hạn. Tuy nhiên, những thay đổi của CSTT cũng có ảnh hưởng nhất định đến hoạt động kinh tế trong ngắn hạn và trung hạn.
CSTT là cách thức hay tổng thể các biện pháp, công cụ của NHTW nhằm góp phần đạt được các mục tiêu của chính sách kinh tế, thông qua việc chi phối, điều tiết quá trình cung ứng tiền và tín dụng, tức là thông qua chi phối dòng chu chuyển tiền và khối lượng tiền. CSTT được vận hành theo hướng nào là tùy theo thực trạng nền kinh tế và tiền tệ từng lúc, thông qua nhiều loại công cụ khác nhau. Những giải pháp chống lạm phát có mâu thuẫn cục bộ với việc chống suy thoái (để tăng trưởng), cái khó là tìm được điểm dung hòa giữa hai mâu thuẩn đó (Lê Văn Tề, 2011). LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.2 Mục tiêu CSTT 1.1 Mục tiêu cuối cùng Mục tiêu cuối cùng của CSTT là tăng trưởng kinh tế, tạo công ăn việc làm và kiểm soát lạm phát (Sử Đình Thành và Vũ Thị Minh Hằng, 2008).
Tăng trưởng kinh tế Tăng trưởng kinh tế phản ánh sự gia tăng của sản lượng thực tế hoặc sản lượng thực tế bình quân đ ầu người theo thời gian. Chỉ tiêu kinh tế vĩ mô thông thường được sử dụng để tính tốc độ tăng trưởng kinh tế là tổng sản phẩm quốc nội - GDP. Khi cung ứng tiền tệ tăng, lãi suất tín dụng thường giảm xuống, chi phí đầu tư giảm sẽ khuyến khích đầu tư, tăng tổng cầu, tăng trưởng kinh tế. Ngược lại, cung tiền giảm làm cho lãi suất có xu hướng tăng, đầu tư giảm, chi tiêu giảm, tổng cầu giảm, tăng trưởng giảm.
Trong việc thực hiện mục tiêu này, vai trò của ngân hàng rất quan trọng. Với chức năng là trung tâm tín dụng, dưới sự chỉ đạo của NHTW thông qua CSTT, các ngân hàng sẽ huy động một cách triệt để các nguồn vốn tạm thời nhàn rỗi trong xã hội, trên cơ sở đó phân phối lại cho các đơn vị kinh tế sử dụng để sung dụng thêm một bộ phận tài nguyên trong và ngoài nước vào phát triển kinh tế. Tạo công ăn việc làm Trong nền kinh tế thị trường, khi sức lao động trở thành hàng hóa thì hiện tượng thất nghiệp là một hiện tượng tất yếu xảy ra. Do vậy, tạo công ăn việc làm là một yêu cầu bức thiết và thường trực của các quốc gia.
LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 8 Việc làm nhiều hay ít, tăng hay giảm, nói chung chủ yếu phụ thuộc vào tình hình tăng trư ởng kinh tế. Khi nền kinh tế được mở rộng và phát triển thì việc làm được tạo ra nhiều hơn, thất nghiệp giảm, và ngược lại, khi nền kinh tế trì trệ thì công ăn việc làm giảm, thất nghiệp tăng. Nhà kinh tế học Arthur Okun đã phát hiện ra một quy luật rằng: Khi GNP thực tế giảm 2% so với GNP tiềm năng, thì mức thất nghiệp tăng 1%. Tuy nhiên, khi tăng trưởng kinh tế đạt được do kết quả của cải tiến kỹ thuật thì việc làm có thể không tăng mà còn giảm.
Vai trò của NHTW khi thực hiện mục tiêu này là phải vận dụng các công cụ của mình góp phần tăng cường đầu tư mở rộng sản xuất – kinh doanh; đồng thời, phải tham gia tích cực vào chống suy thoái kinh tế, tạo ra sự tăng trưởng kinh tế ổn định, vững chắc, nhằm mục đích khống chế tỷ lệ thất nghiệp không vượt quá tỷ lệ thất nghiệp tự nhiên, tạo ra một lượng công ăn việc làm cao. Kiểm soát lạm phát Ngày nay, hiện tượng lạm phát là một hiện tượng tất yếu xảy ra. Một nền kinh tế chỉ có thể tăng trưởng được trong một môi trường ổn định về tiền tệ - giá cả. Trong điều kiện đó, NHTW phải luôn coi kiểm soát lạm phát là một trong những mục tiêu của CSTT.
Thường thì lạm phát vừa phải là mục tiêu phấn đấu của các NHTW trong vấn đề kiểm soát lạm phát. Sự phối hợp ba mục tiêu: tăng trưởng kinh tế, tạo công ăn việc làm và kiểm soát lạm phát là rất quan trọng. Bởi vì, không phải cùng một lúc cả ba mục tiêu đó đều có thể thực hiện được mà không có sự mâu thuẩn với nhau. Do vậy, khi đặt ra mục tiêu cho CSTT, cần phải có sự dung hòa.
Cụ thể là phải tùy lúc, tùy thời, tùy điều kiện cụ thể mà sắp xếp thứ tự ưu tiên. Muốn vậy, NHTW phải luôn nắm bắt được thực tế diễn biến của quá trình thực hiện các mục tiêu, nhằm điều chỉnh chúng khi có sự thay đổi bằng những giải pháp thích hợp. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.2 Mục tiêu trung gian Để biết được các mục tiêu cuối cùng nêu trên có thực hiện được hay không thì NHTW phải chờ một thời gian (thường là một năm – khi kết thúc năm tài chính). Lúc này, nếu kết quả thực hiện không đạt được như mục tiêu đề ra, thì sẽ quá chậm để điều chỉnh.
Do vậy, bên cạnh các mục tiêu cuối cùng, NHTW còn phải xác định các mục tiêu trung gian của CSTT, nhằm đạt đến mục tiêu cuối cùng. Tiêu chuẩn để NHTW lựa chọn mục tiêu trung gian là: chúng phải có tính định lượng, kiểm soát được và thông qua chúng có thể dự đoán được việc thực hiện các mục tiêu cuối cùng. Với những tiêu chuẩn đó, các mục tiêu trung gian của CSTT thường được sử dụng là các khối tiền tệ M1, M2, M3 và lãi suất. Tuy nhiên, NHTW không thể chọn đồng thời cả hai chỉ tiêu này làm mục tiêu trung gian.2 Mục tiêu hoạt động Các mục tiêu trung gian được chi tiết hóa bằng những mục tiêu hoạt động.
Tiêu chí lựa chọn mục tiêu hoạt động là: chúng phải có tính định lượng, kiểm soát được và có thể dự tính được tác động đến mục tiêu cuối cùng. NHTW có hai loại mục tiêu hoạt động để lựa chọn là: dự trữ và lãi suất. Tuy nhiên, hầu hết các NHTW trên thế giới đã s ử dụng chỉ tiêu lãi suất ngắn hạn làm mục tiêu hoạt động của CSTT.3 Các kênh truyền dẫn của CSTT 1.1 Kênh lãi suất Kênh truyền dẫn này được miêu tả theo cơ chế như sau: Khi CSTT mở rộng (M), lãi suất thực giảm (i), làm giảm giá cả vay vốn, kéo theo nhu cầu đầu tư tăng (I) (nhu cầu đầu tư nhạy cảm với lãi suất thực chứ không phải lãi suất danh nghĩa. Khi cung tiền tăng, làm cho lãi su ất danh nghĩa giảm ngay lập LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 10 tức, trong khi giá cả hàng hóa chưa thay đổi, làm cho lãi suất thực giảm), dẫn đến tăng cầu và tăng sản lượng (Y).
Có thể khái quát kênh truyền dẫn lãi suất theo sơ đồ: M i I Y 1.2 Kênh giá cả tài sản Có ba loại giá cả tài sản bên cạnh giá cả công cụ nợ (lãi suất) được xem là những kênh truyền dẫn quan trọng, thông qua đó CSTT tác động đến nền kinh tế: giá cả chứng khoán, giá cả bất động sản và tỷ giá hối đoái (Sử Đình Thành và Vũ Thị Minh Hằng, 2008). Tỷ giá hối đoái Có hai kênh truyền dẫn cơ bản thông qua tỷ giá hối đoái: tỷ giá hối đoái tác động xuất khẩu thuần và tỷ giá hối đoái tác động bảng cân đối tài sản của các đơn vị tài chính và phi tài chính. - Tỷ giá hối đoái tác động xuất khẩu thuần: CSTT mở rộng (M) dẫn đến lãi suất đồng nội tệ giảm, kéo theo đồng nội tệ giảm giá so với đồng ngoại tệ (tỷ giá hối đoái tăng, E). Sự giảm giá đồng nội tệ làm cho hàng hóa trong nước rẻ hơn hàng hóa nước ngoài, xuất khẩu ròng gia tăng (NX), làm tăng sản lượng (Y).