Chương 1: Cơ sở lí luận liên quan đến đề tài Chương 2: Đặc điểm cấu tạo của thuật ngữ bệnh tim mạch trong tiếng Việt Chương 3: Con đường hình thành và đặc điểm định danh của thuật ngữ bệnh tim mạch trong tiếng Việt Nội dung chi tiết của luận văn như sau: 10 Chƣơng 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI 1. Lí luận về thuật ngữ 1. Khái niệm thuật ngữ Sự phát triển không ngừng của các ngành khoa học đã tạo nên một khối lượng lớn các thuật ngữ và thu hút được sự quan tâm của các nhà ngôn ngữ học trên thế giới cũng như ở Việt Nam.Tuy nhiên, hiểu thế nào là thuật ngữ lại là vấn đề không đơn giản. Có những định nghĩa chỉ ra sự phân định giữa một bên là thuật ngữ, còn bên kia là từ thông thường.Kuzkin chỉ ra rằng: "Cả về hình thức lẫn nội dung không thể tìm thấy ranh giới thực nào giữa từ thông thường, từ phi chuyên môn với từ của vốn thuật ngữ.
Đường ranh giới hiện thực, khách quan giữa hai loại từ này về thực chất là một đường ranh giới ngoài ngôn ngữ. Nếu như từ thông thường, từ phi chuyên môn tương ứng với đối tượng thông dụng, thì từ của vốn thuật ngữ lại tương ứng với đối tượng chuyên môn mà chỉ có một số lượng hạn hẹp các chuyên gia biết đến" [dẫn theo 15, tr 6].Vinocur lại cho rằng: "Thuật ngữ - đó không phải là một từ đặc biệt mà chỉ là từ có chức năng đặc biệt (.) đó là chức năng gọi tên" [ dẫn theo 15, tr 6]. Moixeev viết: "Chính biên giới giữa thuật ngữ và phi thuật ngữ không nằm giữa các loại từ và cụm từ khác nhau mà nằm trong nội bộ mỗi từ và cụm từ định danh" [dẫn theo 15, tr 6]. Buhorpagob đã nêu rõ hơn: "Trước hết từ hiện thực chức năng định danh, nghĩa là hoặc nó là phương tiện biểu thị, lúc đó nó chỉ là một ký hiệu giản đơn, hoặc nó là phương tiện của định nghĩa logic, lúc đó nó là thuật ngữ khoa học"[dẫn theo 15, tr6].
Một số nhà ngôn ngữ học khác định nghĩa thuật ngữ nghiêng về chức năng của thuật ngữ G.Vinocur đã định nghĩa:“Thuật ngữ - đấy không phải 11 là những từ đặc biệt, mà chỉ là những từ có chức năng đặc biệt, chức năng đặc biệt mà trong đó từ đóng vai trò thuật ngữ là chức năng gọi tên”[dẫn theo 37, tr 2]. Moixeev cũng đồng tình về chức năng gọi tên của thuật ngữ: “Có thể xác định chức năng ngôn ngữ của thuật ngữ như là một chức năng gọi tên, định danh. Thuật ngữ định danh sự vật, hiện tượng trong hiện thực và định danh những khái niệm về chúng”[ dẫn theo 37, tr 2]. Ở Việt Nam, các nhà ngôn ngữ học cũng hết sức quan tâm đến lĩnh vực thuật ngữ, có một số nhà ngôn ngữ học xác định thuật ngữ trong mối quan hệ giữa nó với khái niệm.
Theo Đỗ Hữu Châu, thuật ngữ không chỉ biểu thị một khái niệm khoa học, mà còn chỉ tên một sự vật, một hiện tượng khoa học nhất định. Thuật ngữ là những từ chuyên môn được sử dụng trong phạm vi một ngành khoa học, một nghề nghiệp hoặc một ngành kĩ thuật nào đấy. Có thuật ngữ của ngành vật lí, hoá học, toán học, thương mại, ngoại giao v. Sau này, năm 1981, ông nhấn mạnh hơn nữa chức năng của thuật ngữ: “Thuật ngữ khoa học, kĩ thuật bao gồm các đơn vị từ vựng dùng để biểu thị những sự vật, hiện tượng, hoạt động, đặc điểm.
trong những ngành kĩ thuật công nghiệp và trong những ngành khoa học tự nhiên hay xã hội” [2, tr 221- 222]. Hoàng Văn Hành đã chỉ rõ: “Thuật ngữ là những từ ngữ dùng để biểu thị một khái niệm xác định thuộc hệ thống những khái niệm của một ngành khoa học nhất định. Toàn bộ hệ thống thuật ngữ của các ngành khoa học hợp thành vốn thuật ngữ của ngôn ngữ” [15]. Nguyễn Thị Bích Hà cho rằng: “Thuật ngữ là những từ ngữ dùng để biểu thị một khái niệm xác định thuộc hệ thống những khái niệm của một ngành khoa học nhất định.
Toàn bộ hệ thống thuật ngữ của ngành khoa học hợp thành vốn thuật ngữ của ngôn ngữ [9]. Một số nhà ngôn ngữ học khác đã đưa ra những định nghĩa khác nhau về thuật ngữ. Nguyễn Thiện Giáp trong giáo trình “Từ vựng học tiếng Việt ”cũng đã đưa ra định nghĩa khá ngắn gọn nhưng nêu được nhiều đặc trưng 12 của thuật ngữ: “Thuật ngữ là bộ phận từ ngữ đặc biệt của ngôn ngữ. ó bao gồm những từ và cụm từ cố định là tên gọi chính xác của các khái niệm và các đối tượng thuộc các lĩnh vực chuyên môn của con người”[8, tr 270].
Nguyễn Đức Tồn [37, tr 4] cho rằng: “Thuật ngữ là từ ngữ biểu hiện một khái niệm hoặc một đối tượng trong phạm vi một lĩnh vực khoa học hoặc chuyên môn”. Đáng chú ý hơn cả là cách xác định thuật ngữ như là đối tượng của “thuật ngữ học”. Theo đó, thuật ngữ được định nghĩa như sau: “Thuật ngữ là đơn vị từ vựng của một ngôn ngữ nhất định (dùng) cho những mục đích chuyên biệt, biểu đạt khái niệm chung - cụ thể hay trừu tượng, của lý thuyết thuộc một lĩnh vực chuyên môn nhất định của các tri thức hay hoạt động”. Định nghĩa này nhấn mạnh mấy điểm quan trọng nhất như sau: 1) Thuật ngữ có tất cả các đặc trưng ngữ nghĩa và hình thức của từ và cụm từ của ngôn ngữ tự nhiên; 2) Thuật ngữ như ta thấy hiện diện chính là trong vốn từ vựng của các ngôn ngữ dùng cho những mục đích chuyên biệt, chứ không phải trong vốn từ vựng của một ngôn ngữ tự nhiên nào đó nói chung; 3) Trong vốn từ vựng của các ngôn ngữ dùng cho những mục đích chuyên biệt, thuật ngữ phục vụ với tư cách là phương tiện biểu đạt các khái niệm chuyên môn chung – là kết quả của sự tri nhận trong những phạm vi chuyên môn của các tri thức và (hay) hoạt động; 4) Thuật ngữ là yếu tố của các hệ thống thuật ngữ phản ánh (mô hình hóa) các lí thuyết mà nhờ các lí thuyết này miêu tả được các lĩnh vực chuyên môn – tức là các đối tượng của các ngôn ngữ dùng cho những mục đích chuyên biệt.
Tóm lại, thuật ngữ là một đối tượng đặc biệt, khác với từ và cụm từ như là đối tượng của ngôn ngữ học, thuật ngữ có những đặc trưng khác. Đối với 13 thuật ngữ có những yêu cầu chuẩn mực khác với những yêu cầu mà ngôn ngữ học đòi hỏi ở các đơn vị từ vựng khác. Và chỉ trong ý nghĩa đó có thể nói rằng: thuật ngữ - đó là những từ đặc biệt. Tiêu chuẩn thuật ngữ Khi đặt một thuật ngữ mới hoặc để thống nhất và chuẩn hoá các thuật ngữ đã có, các nhà khoa học ở trong nước cũng như ở nước ngoài đã bàn rất nhiều đến những tiêu chuẩn (hay là các yêu cầu) của thuật ngữ.
Ở Việt nam, người đầu tiên nêu ra một cách khá đầy đủ và có hệ thống các yêu cầu của một thuật ngữ là học giả Hoàng Xuân Hãn. Trong tác phẩm "Danh từ khoa học" [13], ông đã đưa ra các điểm sau: - Mỗi ý phải có một danh từ để gọi. - Danh từ ấy phải dùng riêng về ý ấy. - Mỗi ý đừng có nhiều danh từ.
- Danh từ phải làm cho dễ nhớ đến ý. - Danh từ trong các môn phải thành một toàn thể duy nhất và liên lạc. - Danh từ phải gọn. - Danh từ phải có âm hưởng Việt Nam.
- Danh từ phải đặt theo lối đặt các tiếng thường và phải có tính chất quốc gia. Tuy nhiên, ý kiến của các nhà khoa học khác về vấn đề này cũng hết sức khác nhau. Chính vì tình trạng này mà cuối tháng 12 năm 1964, Uỷ ban Khoa học Nhà nước đã triệu tập Hội nghị bàn về vấn đề Xây dựng thuật ngữ khoa học nhằm đẩy mạnh công tác nghiên cứu và xây dựng thuật ngữ khoa học, dần dần tiêu chuẩn hoá và thống nhất thuật ngữ trong các ngành chuyên môn. Tại hội nghị, nhiều đại biểu đã tán thành quan niệm về các tiêu chuẩn của thuật ngữ mà bản báo cáo chính đã đưa ra: 1) Tính khoa học, cụ thể phải chính xác, có hệ thống, ngắn gọn; 2) Tính dân tộc, nghĩa là có màu sắc ngôn 14 ngữ dân tộc, phù hợp với đặc điểm tiếng Việt; 3) Tính đại chúng, nghĩa là dễ hiểu, dễ nhớ, dễ nói, dễ viết, dễ đọc, tuy rằng mức độ nhất trí ở điểm này, điểm khác còn có chỗ khác nhau.
Chẳng hạn, Lê Khả Kế cũng cho thuật ngữ vừa phải khoa học, nghĩa là chính xác và có hệ thống, vừa phải có tính dân tộc và đại chúng, phải đặt sao cho ngắn gọn, dễ đọc, dễ hiểu, dễ nhớ [16, tr 110 - 114]. Lưu Vân Lăng cho rằng: "Theo ý chúng tôi, thuật ngữ tiếng Việt phải: 1)Chính xác; 2) Có tính hệ thống; 3) Có tính bản ngữ (dân tộc); 4) Ngắn gọn, cô đọng; 5) Dễ dùng, trong đó có 3 tiêu chuẩn đầu là yêu cầu cơ bản mà tính chính xác là quan trọng nhất" [19, tr 2]. Năm 1985, trong giáo trình "Từ vựng học tiếng Việt", sau đó được tái bản năm 2013, Nguyễn Thiện Giáp đã nêu những đặc điểm cơ bản của thuật ngữ chỉ gồm: a) Tính chính xác; b) Tính hệ thống; c) Tính quốc tế. Như vậy, tuy còn có những ý kiến khác nhau, nhưng các nhà khoa học đều nhất trí và nhấn mạnh ba đặc điểm cơ bản sau của thuật ngữ: Một là, thuật ngữ phải chính xác; Hai là, thuật ngữ phải có tính hệ thống; Ba là, (tùy từng ngành) phải có tính quôc tế.
Phân biệt thuật ngữ với một số khái niệm liên quan 1. Thuật ngữ và danh pháp khoa học Khi bàn về mối quan hệ giữa thuật ngữ và danh pháp, các nhà ngôn ngữ học đều thống nhất với nhau rằng giữa thuật ngữ và danh pháp có sự khác biệt khá rõ ràng. Các nhà nghiên cứu cho rằng, ở thuật ngữ, tính khái niệm là đặc trưng quan trọng nhất thì ở danh pháp, tính đối tượng mà nó gọi tên mới là quan trọng nhất. Nguyễn Thiện Giáp cũng đã phân biệt rất rõ ràng giữa thuật ngữ và danh pháp.
Ông viết: “Hệ thuật ngữ trước hết gắn liền với hệ thống các 15 khái niệm của một khoa học nhất định.
