Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ BỒI DƯỠNG KỸ NĂNG TƯ VẤN HƯỚNG NGHIỆP CHO GIÁO VIÊN TRUNG HỌC PHỔ THÔNG 1. Tổng quan nghiên cứu vấn đề 1. Trên thế giới Có thể nói những tư tưởng về định hướng nghề nghiệp cho thế hệ trẻ đã có từ thời cổ đại, tuy nhiên ở dưới dạng rất sơ khai và biểu hiện thông qua việc phân chia, phân cấp lao động tuỳ thuộc vào địa vị và nguồn gốc xuất thân của mỗi người trong xã hội. Điều này thể hiện rõ tính áp đặt của giai cấp thống trị và sự bất bình đẳng trong phân công lao động xã hội.
Đến thế kỷ XIX, khi nền sản xuất xã hội phát triển cùng với những tư tưởng tích cực về giải phóng con người trên khắp thế giới thì khoa học hướng nghiệp mới thực sự trở thành một khoa học độc lập. Cuốn sách “Hướng dẫn chọn nghề” xuất bản năm 1949 ở Pháp được xem là cuốn sách đầu tiên nói về hướng nghiệp. Nội dung cuốn sách đã đề cập đến sự phát triển đa dạng của các ngành nghề trong xã hội do sự phát triển của công nghiệp từ đó đã rút ra những kết luận coi giáo dục hướng nghiệp là một vấn đề quan trọng không thể thiếu khi xã hội ngày càng phát triển và cũng là nhân tố thúc đẩy xã hội phát triển. Vào những năm 1940, nhà tâm lý học Mỹ J.
L Holland đã nghiên cứu và thừa nhận sự tồn tại của các loại nhân cách và sở thích nghề nghiệp tác giả đã chỉ ra tương ứng với mỗi kiểu nhân cách nghề nghiệp đó là một số những nghề nghiệp mà cá nhân có thể chọn để có được kết quả làm việc cao nhất. Lý thuyết này của J. L Holland đã được sử dụng rộng rãi nhất trong thực tiễn hướng nghiệp ở các nước công nghiệp. Các nhà giáo dục Liên xô như B.Ia Batưsep; X.A Pôliacôp trong các tác phẩm và công trình nghiên cứu của 6 mình đã chỉ ra mối quan hệ giữa hướng nghiệp và các hoạt động sản xuất xã hội, và nếu sớm thực hiện giáo dục hướng nghiệp cho thế hệ trẻ thì đó sẽ là cơ sở để họ chọn nghề đúng đắn, có sự phù hợp giữa năng lực, sở thích cá nhân với nhu cầu xã hội.
Đồng thời các tác giả này cũng đã trình bày những nguyên tắc, phương pháp thực hành lao động nghề nghiệp cho HS phổ thông tại các cơ sở học tập - lao động liên trường trong nền kinh tế kế hoạch hóa tập trung. Mei Tang, Wei Pan và Mark D. Newmeyer đã áp dụng mô hình lý thuyết phát triển xã hội nghề nghiệp để khảo sát các yếu tác động đến xu hướng lựa chọn nghề nghiệp của học sinh trung học. Những phát hiện của nghiên cứu này chứng minh tầm quan trọng của các yếu tố: kinh nghiệm học tập, tự đánh giá năng lực nghề nghiệp, lợi ích, và kết quả mong đợi trong quá trình phát triển nghề nghiệp của học sinh trung học.
Mối quan hệ của các yếu tố này là động, vì vậy, để can thiệp thành công cần phải xem xét mối quan hệ phức tạp giữa các yếu tố và kết hợp một loạt các biện pháp can thiệp ở mức độ đa hệ thống. Các nhà tư vấn nên góp phần vào sự phát triển và thực hiện một chương trình phát triển nghề nghiệp toàn diện giúp học sinh phát triển năng lực nghề nghiệp thông qua hoạt động học tập thiết thực. Tại Thái Lan, từ 1998 việc bồi dưỡng giáo viên được tiến hành ở các trung tâm học tập cộng đồng nhằm thực hiện giáo dục cơ bản, huấn luyện kĩ năng nghề nghiệp và thông tin tư vấn cho mọi người dân trong xã hội. Giáo dục hướng nghiệp luôn là một vấn đề được các nước trên thế giới đặc biệt quan tâm.
Để thực hiện tốt nhiệm vụ giáo dục hướng nghiệp đòi hỏi mỗi nhà trường, mỗi cơ sở giáo dục cần xây dựng được lực lượng làm công tác TVHN. Vì vậy quản lý, bồi dưỡng tư vấn hướng nghiệp trở thành một nhiệm vụ quan trọng đối với mỗi nhà trường, mỗi địa phương, mỗi quốc gia, bởi việc bồi dưỡng tư vấn hướng nghiệp cho giáo viên tốt hay không sẽ ảnh hưởng lớn đến sự phát 7 triển của quốc gia đó. Ở Việt Nam Ở Việt Nam giáo dục hướng nghiệp tuy được xếp ngang tầm quan trọng với các mặt giáo dục khác như đức dục, trí dục, thể dục, mỹ dục nhưng bản thân nó lại rất non trẻ, mới mẻ cả về nhận thức, lý luận và thực tiễn, rất thiếu về lực lượng, không mang tính chuyên nghiệp. Vì vậy, việc thực hiện không mang lại nhiều hiệu quả.
Vấn đề hướng nghiệp chỉ thực sự nóng lên và được xã hội quan tâm khi nền kinh tế đất nước bước sang cơ chế thị trường với sự đa dạng của các ngành nghề và nhu cầu rất lớn về chất lượng nguồn nhân lực. Về mặt nghiên cứu khoa học hướng nghiệp ở Việt Nam, theo các chuyên gia thì ngành hướng nghiệp Việt Nam đã có những bước phát triển mạnh mẽ vào những năm 1970, 1980. Phạm Tất Dong, Đặng Danh Ánh là những người có những đóng góp rất lớn cho giáo dục hướng nghiệp Việt Nam, đã dày công nghiên cứu các vấn đề lí luận và thực tiễn cho giáo dục hướng nghiệp như xác định mục đích, ý nghĩa, vai trò của hướng nghiệp; hứng thú, nhu cầu và động cơ nghề nghiệp; hệ thống các quan điểm, nguyên tắc hướng nghiệp, các nội dung, phương pháp, biện pháp giáo dục hướng nghiệp. Theo các tác giả, đất nước đang trong giai đoạn đẩy mạnh sự nghiệp CNH - HĐH, trong quá trình CNH - HĐH, cơ cấu kinh tế sẽ chuyển theo hướng giảm tỉ trọng nông nghiệp, tăng tỉ trọng công nghiệp, dịch vụ.
Xu hướng chọn nghề của thanh niên phù hợp với xu hướng chuyển cơ cấu kinh tế là một yêu cầu của công nghiệp. Năm 2010, tác giả Đặng Danh Ánh [2] chỉ ra quy trình tư vấn nghề bao gồm các bước như sau: Bước 1: Tìm hiểu nguyện vọng, sở trường, hứng thú, năng lực nghề, học lực, và hoàn cảnh của HS thông qua hồ sơ hoặc trao đổi trực tiếp với GV chủ nhiệm, HS và phụ huynh HS; Bước 2: Tiến hành những phép đo cần thiết; Bước 3: Nghiên cứu mô tả nghề, rút ra các yêu cầu về nghề; Bước 4: Đối chiếu các đặc điểm tâm sinh lí của HS với các yêu cầu của nghề và rút ra kết luận ban 8 đầu; Bước 5: Nghiên cứu nhu cầu nhân lực của thị trường lao động địa phương, quốc gia, KV và quốc tế; Bước 6: Đối chiếu kết quả thu được ở bước 5 với kết luận ban đầu ở bước 4 và đưa ra lời khuyên; Bước 7: Hướng dẫn tìm trường, tìm khoa đào tạo trong hệ thống dạy nghề, đào tạo CĐ, ĐH. Tác giả Nguyễn Thị Thanh Huyền (2009) với luận án “Xây dựng mô hình tư vấn nghề trong nhà trường THPT KV miền núi Đông Bắc Việt Nam” đã khái quát về lí luận và thực tiễn về tư vấn nghề, thực trạng tư vấn nghề ở trường THPT KV miền núi Đông Bắc Việt Nam, tác giả xây dựng thí điểm mô hình tư vấn nghề trong trường THPT KV miền núi Đông Bắc Việt Nam, đã chỉ ra được chức năng, nhiệm vụ, cũng như những yêu cầu về cơ sở vật chất, về đội ngũ tư vấn nghề. Đây là công trình đầu tiên về mô hình tư vấn nghề trong trường THPT KV miền núi Đông Bắc Việt Nam [14]; Phạm Ngọc Linh (2013) với luận án“Tư vấn hướng nghiệp cho HS THPT” đã khái quát thực trạng tư vấn hướng nghiệp ở một số trường THPT, các biểu hiện tâm lí trong tư vấn hướng nghiệp [16].
Tuy nhiên với với các công trình nghiên cứu về tư vấn nghề ở trên cho thấy, các tác giả mới chỉ đưa ra được các bước tiến hành, các nguyên tắc, biện pháp, kỹ năng, các mô hình tư vấn hướng nghiệp. Hầu hết các công trình nghiên cứu chưa đi sâu vào hoạt động bồi dưỡng kỹ năng tư vấn hướng nghiệp và hoạt động quản lý bồi dưỡng kỹ năng tư vấn hướng nghiệp nhằm tạo ra lực lượng giáo viên tham gia tư vấn hướng nghiệp có hiệu quả. Trong giai đoạn hiện nay, khi sự phát triển kinh tế, khoa học kỹ thuật diễn ra mạnh mẽ với sự hội nhập quốc tế sâu rộng. Chủ trương của Đảng, Nhà nước đã thể hiện rõ trong mục tiêu đưa đất nước ta trở thành một nước công nghiệp trong giai đoạn 2011-2020.
Cùng với sự gia nhập hiệp định thương mại tự do FTA, sự mở cửa thu hút đầu tư nước ngoài, các cụm công nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài hình thành trên hầu hết các tỉnh thành trên cả nước; Với tác động của nền kinh tế thị trường đã và đang ảnh hưởng đến nhiều mặt của đời sống, kinh 9 tế, xã hội, trong đó có thị trường lao động. Đặc biệt sự tác động mạnh mẽ của cuộc cách mạng khoa học công nghệ 4.0 có ảnh hưởng lớn đến việc làm của người lao động. Sự chuyển dịch lao động từ nông thôn, nông nghiệp sang lao động tại các khu công nghiệp là xu thế tất yếu. Mục tiêu giáo dục phổ thông của Luật Giáo dục năm 2019 đã chỉ ra “Giáo dục phổ thông được chia thành giai đoạn giáo dục cơ bản và giai đoạn giáo dục định hướng nghề nghiệp.
Giai đoạn giáo dục cơ bản gồm cấp tiểu học và cấp trung học cơ sở; giai đoạn giáo dục định hướng nghề nghiệp là cấp trung học phổ thông”[18]. Điều đó thể hiện giáo dục hướng nghiệp là hết sức quan trọng trong bậc học THPT. Trước yêu cầu, nhiệm vụ của giáo dục trong giai đoạn mới đòi hỏi mỗi địa phương, mỗi nhà trường THPT cần thực hiện tốt công tác giáo dục định hướng nghề nghiệp.Vì vậy công tác bồi dưỡng giáo viên tham gia tư vấn hướng nghiệp và quản lý bồi dưỡng kỹ năng TVHN cho giáo viên là nhiệm vụ của mỗi nhà trường, đóng góp vào mục tiêu chung của giáo dục và định hướng phát triển kinh tế, xã hội của đất nước. Một số khái niệm của đề tài 1.
Khái niệm tư vấn, tư vấn hướng nghiệp * Khái niệm tư vấn Khái niệm tư vấn hàm chứa hai ý nghĩa: tư vấn thông tin và tư vấn tâm lý. Tư vấn thông tin nặng về cung cấp thông tin chuyên môn còn tư vấn tâm lý mang nhiều ý nghĩa của sự trợ giúp mang tính cá nhân và riêng tư về những vấn đề riêng của con người. Bản thân khái niệm tư vấn cũng được hiểu rất khác nhau.