Chương 1 TONG QUAN TÀI LIEU, CO SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIEN VE PHÁT TRIEN DU LICH CONG DONG 1. Tổng quan tài liệu nghiên cứu về phát triển du lich cộng đồng 1. Những nghiên cứu quốc tế về du lịch cộng đồng DLCD có bao tro quan trọng trong việc điều hành hoạt động du lịch của cộng đồng địa phương, được xem như là một biện pháp hữu hiệu nhằm xóa đói giảm nghèo, nâng cao mức sống và thu nhập cho người dân thông qua những nỗ lực của bản thân họ, từ đó góp phần vào sự phát triển của kinh tế đất nước. DLCĐ xuất hiện vào những năm 70 của Thế kỷ trước — lúc này thiên nhiên còn hoang sơ, một số khách du lịch muốn tham quan các làng bản và tìm hiểu văn hóa kết hợp khám phá tự nhiên ở các vùng xa xôi.
Vì vậy, khách du lịch cần có sự giúp đỡ của người dân bản địa. Đây là cội nguồn cơ bản của phát triển du lịch cộng đồng. Ở Mỹ, những công trình nghiên cứu ý nghĩa của hoạt động DLCD có thé kế đến là cuốn sách của Uel Blank: "The community tourism industry imperative: the necessity, the opportunities, its potential" (Ngành công nghiệp du lich cộng đồng bắt buộc: sự cần thiết, cơ hội, tiềm năng của nó) (1989); Community development Strategies for tourism: An assessment tool" (Chiến lược phát triển cộng đồng cho du lịch: Một công cụ đánh giá) của N. Sumathi va Geoffrey Wendorf (1995); "Community tourism development: a new manual about building tourism in communities" (Phat trién du lich cong đồng: một hướng dẫn mới về xây dựng du lịch trong cộng đồng) được xuất ban bởi Trường Dai hoc Minnesota (2001), Nicole Hausler and Wolfang Strasdas với "Community Based Sustainable Tourism A Reader" (2000) [39] các công trình này đánh giá vai trò của cộng đồng trong phát triển du lich.
Mặt khác, tác gia Sue Beeton (2006) với Community Development through Tourism (Landlinks) đã cung cấp hệ thống lý thuyết cơ bản về du lịch cộng đồng và van dé liên quan đến sự phát triển của cộng đồng địa phương thông qua việc kết hợp hiệu quả giữa quy hoạch cộng đồng, từ việc lập kế hoạch đến việc trao quyền cho người dân làm du lịch [29]. (1995) trong Collaboration Theory and Community Tourism Planning (Annals of Tourism Research) đã chỉ ra những yếu tô khác nhau trong việc phát triển du lịch ở một cộng đồng địa phương như là sự nhận thức của người dân về lợi ích và tính bền vững của điểm đến nói chung, thái độ người dân, hay sự phát triển của địa phương đó [34] Nhóm tác giả Tosun, C. [50] Tác giả Etsuko Okazaki (2008), Đại học Kobe, Nhật Bản đã xuất bản công trình nghiên cứu A Community-based Tourism Model: Its conception and Use với đề xuất mô hình du lịch dựa vào cộng đồng áp dung mô hình lý thuyết vào tình huống thực tế ở Palawan, Philippine. Mô hình này trên cơ sở lý thuyết vốn xã hội trong nghiên cứu của mình, đề cập đến sự tham gia của người dân địa phương vào hoạt động du lịch [32] Brohman cho rằng sự tham gia của cộng đồng trong phát triển du lịch tạo ra sự công bằng trong việc khuyến khích họ tự đưa ra những quyết định và đáp ứng tốt hơn nhu cầu của người dan[30].
Claiborne với nghiên ctru“Si tham gia của cộng đồng trong phát triển du lịch và giá trị của vốn xã hội” đã chỉ ra rằng vốn xã hội trong cộng đồng chính là nhận thức, hiểu biết về du lịch, sự tình nguyện, hợp tác và các sáng kiến tham gia vào các dự án phát triển du lịch tại địa phương. Từ đó người dân sẽ tự nguyện tham gia vào hoạt động du lich 1 cách tích cự hon [31] Liedewij van Breugel (2013) tập trung phân tích mối quan hệ giữa sự tham gia với sự hài lòng của cộng đồng - đồng bào dân tộc thiểu số thông qua kết quả nghiên cứu tình huống với cộng đồng Mae La Na và Koh Yao Noi ở Thái Lan[36]. Semrad and Semih S. Yilmaz (2013), đã đưa ra các trường hợp phat triển du lịch cộng đồng của các nước trên thế giới và trong khu vực Commec và khuyến nghị cho các nước trong khu vực Commec về phát triển du lịch cộng đồng trong tương lai.
[28] Rhonda Phillips (2012) với “Tourism, Planning and Community Development, Routledge” nhân mạnh DLCD giúp nâng cao năng lực người dân, phát triển kinh tế, vượt qua những cản trở về kinh tế và góp phần bảo tồn tai nguyên du lịch tai địa phương. Trên cơ sở đó, tài liệu “ASEAN Community Based Tourism Standard”, năm 2016 đã trình bay khai niém vé du lich cong đồng, các tiêu chuan dé phát triển du lịch cộng đồng địa phương của các quốc gia, dân tộc trong khối ASEAN[ 27]. Đến năm 2013, một công trình mang tính ứng dung hơn với Việt Nam là Community- based Tourism Standard Handbook (Thailand: REST project, 2013) cua tac giả Suansri (2009). Day là tài liệu hướng dẫn chuẩn dé phát trién DLCD cho các quốc gia ASEAN, trong đó, Thái Lan được chọn làm mô hình mẫu.
Tài liệu này hướng dẫn chỉ tiết các bước thực hiện cho một địa phương nhằm cải thiện chất lượng dịch vụ, đáp ứng tiêu chuẩn phát triển bền vững và tăng khả năng tiếp cận thị trường trong phát triển du lịch có trách nhiệm. [48] 10 Tác giả Sotear Ellis (2011) cho răng khó khăn lớn trong việc phát triển DLCD bền vững là nhận thức của các bên liên quan, bị ảnh hưởng bởi những lý thuyết diễn giải của các nhà nghiên cứu [47] Bên cạnh đó, tác giả Jane L. Brass và các cộng sự (1996) đã xuất ban cuốn câm nang hướng dẫn quy hoạch, phát triển và đánh giá du lịch cộng đồng. Cuốn cam nang này được xây dựng dành cho các thành viên trong cộng đồng sử dung, gần gũi với thực tế và được xem như là cuốn tài liệu “cam tay chỉ việc” cho bất cứ một cộng đồng nào muốn phát triển du lịch cộng đồng với chín thành tổ cơ bản đồng thời cũng là chín bước trong quy trình phát triển du lịch cộng đồng gồm tô chức cộng đồng: dữ liệu về tình hình kinh tế và khách du lịch đến địa phương; khảo sát thái độ của người dan.[35] Ngoài ra còn có tài liệu của một số quốc gia khác cũng nghiên cứu về phát trién DLCD, có thê ké đến như “Effectives Community Based Tourism”, tài liệu hướng dan của APEC năm 2010 đã trình bày lợi ich của du lich cộng đồng mang lại và cách thức xây dựng sản phẩm DLCĐ.
Những nghiên cứu trong nước về du lịch cộng đồng Ở Việt Nam có rất nhiều tác phẩm, bài báo nghiên cứu, các công trình nghiên cứu đã hình thành các khái niệm, định nghĩa khác nhau về DLCĐ. Tác giả Nguyễn Thị Hường (2011) với công trình “Du lịch cộng đồng miễn núi phía Bắc Việt Nam (nghiên cứu trường hop bản Sa Séng, Tả Phin, Sapa, Lào Cai và bản Lác, Chiêng Châu, Mai Châu, Hòa Bình” đã nghiên cứu và nhắn mạnh giá trị văn hóa tộc người trong việc khai thác du lịch và sự thích ứng của họ, tác động của du lịch cộng đồng đối với hoạt động kinh tẾ, văn hóa xã hội và môi trường tại hai địa phương. Bên cạnh đó còn có một số luận văn thạc sĩ của học viên cao học trường Đại học Khoa học xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội đã nghiên cứu về du lịch cộng đồng ở một số điểm đến du lịch của Việt Nam như: “Nghiên cứu phát triển du lịch cộng đồng ở khu du lịch sinh thái Vân Long” của Phạm Thị Hồng Quyên [18]; “Nghiên cứu phát triển du lịch cộng dong tại huyện Đơn Dương, tỉnh Lâm Đồng” của Nguyễn Thị Thanh Kiều [9]; “Nghiên cứu phát triển du lịch cộng dong ở khu bảo tôn thiên nhiên Khe Ro” của Nguyễn Thị Phương Lan [10]; “Nghiên cứu phát triển du lịch cộng dong ở huyện Khanh Vinh, tinh Khanh Hoa” của Bùi Thị Ngọc Dung [3]. Các nghiên cứu trên đưa ra giái pháp nhằm nâng cao nhận thức của người dân trong việc phát triển và bảo vệ môi trường du lịch.
Đáng chú ý, tác giả Nguyễn Thị Mai (2013) với nghiên cứu “Phát triển du lịch cộng đông ở huyện Buôn Đôn, tỉnh Dak Lắk" đã phân tích, đánh giá thực trạng phát triển du lịch cộng đồng tại huyện Buôn Đôn, tỉnh Đắk Lắk bang ma trận SWOT để từ đó đề xuất các giải pháp phát triển loại hình du lịch này cho địa phương trong thời gian tới [12]. Nguyễn Thị Thu Nhàn (2010) với nghiên cứu “Phát triển du lịch gắn với cộng dong dân tộc thiểu số ở Sapa theo hướng phát triển bên vững” đã phân tích thực trạng phát triển du lịch cộng đồng ở Sapa để đưa ra các giải pháp phát triển du lịch cộng đồng gắn với đồng bào dân tộc thiểu số [14]. Hoàng Thị Thanh Tâm (2013) với nghiên cứu “Phát triển du lịch dựa vào cộng đồng tại xã Lat, huyện Lạc Dương, tinh Lâm Dong” [23] đã phân tích điều kiện, hiện trạng và các hình thức tham gia của cộng đồng địa phương vào hoạt động du lịch, và phân tích các han chế còn tôn tại trong hoạt động du lịch tại xã Lát, từ đó đưa ra đánh giá việc thực hiện nguyên tắc phát triển du lịch dựa vào cộng đồng theo mô hình của tác giả 12 Pham Trung Lương. Trần Cảnh Dao với nghiên cứu Phat huy văn hóa truyền thống Churu và xây dựng làng văn hóa-du lịch tại xã Pró, huyện Đơn Dương (2005) [4] phân tích mô hình làng va hóa du lịch xã Pro từ những nghiên cứu về giá trị tài nguyên du lịch văn hóa gắn với đồng bào dân tộc Churu.
Các coonng trình nghiên cứu trong nước đều nhắn mạnh đến vai trò của người dân và xây dựng những mô hình phù hợp với từng địa bàn nghiên cứu, tuy nhiên chưa khai thác sâu vào những tác động của hoạt động DLCĐ đối với người dân và những kết quả mà DLCD mang lại. Những công trình nghiên cứu về du lịch cộng đồng ở Hà Giang và về xã Du Già, huyện Yên Minh Trên thực tế, đã có một số công trình nghiên cứu về DLCD tỉnh Hà Giang của Tổng cục Du lịch hay Sở Văn hóa - Thé thao và Du lịch tinh Hà Giang. Tiêu biểu là dé tài cấp tỉnh: “Xdy dựng mô hình làng du lịch cộng dong ở Hà Giang” (2008), đề án “Xây dựng làng văn hóa du lịch cộng dong trên dia bàn tỉnh Hà Giang giai đoạn 2010- 2020, tam nhìn 2030” (2011) do Sở Văn hóa -Thé thao và Du lịch tinh Ha Giang thực hiện; hội thảo “Du lịch cộng đồng thực trạng và giải pháp phát triển bên vững” (2008) của UBND tỉnh Hà Giang tổ chức ở mức độ triển khai các dự án du lịch.